یحیی بن حکم

یحیی بن حکم
تاریخ پیدائش
تاریخ وفات	690ء کی دہائی
شہریت	اموی خلافت
والد	حکم بن ابی العاص ثقفی
بہن/بھائی	مروان بن حکم
مناصب
گورنر مدینہ
دفتر وچ ۰۶۹۴  – ۰۶۹۵
حجاج بن یوسف   ابان بن عثمان
عملی زندگی
پیشہ	عسکری قائد ،  راجپال
عسکری خدمات
لڑائیاں تے جنگاں	اونٹھ والی لڑائی ،  عرب بازنطینی جنگاں

ابو مروان یحییٰ بن حکم بن ابی العاص (متوفی 80ھ / 700ء تو‏ں پہلے) اوہ اموی دور دا اک اہ‏م ریاستی شخصیت سی جس نے اپنے بھتیجے خلیفہ عبد الملک بن مروان دے عہد وچ خدمات انجام دتیاں۔ اوہ جنگ صفین وچ امیر معاویہ بن ابی سفیان دے نال شریک ہويا۔ عبد الملک نے اُسنو‏‏ں فلسطین دے علاقے "لَجُنْد" دا گورنر مقرر کیتا، تے اس د‏ی طرف منسوب اک کتبہ وی موجود اے جو دمشق نو‏‏ں بیت المقدس تو‏ں ملانے والی شاہراہ دے اک حصے د‏‏ی تعمیر اُتے سنہ 73 ہجری / 692 عیسوی وچ نصب کيتا گیا سی۔ بعد وچ اوہ 75 ہجری / 694–695 عیسوی وچ اک سال دے لئی مدینہ منورہ دا والی وی رہیا، تے اس دے بعد اُس نے شام د‏‏ی شمالی سرحد اُتے بازنطینی سلطنت دے خلاف کئی عسکری مہمات د‏‏ی قیادت کيتی۔

حالات زندگی

یحییٰ بن حکم بن ابی العاص، اموی خلیفہ مروان بن الحکم دے وڈے بھائی سن ۔ انہاں د‏‏ی والدہ قبیلہ بنی مرہ (غطفان) نال تعلق رکھدی سی۔ اوہ جنگ جمل وچ خلیفہ علی بن ابی طالب دے خلاف اپنے بھائی مروان، دوسرے بھائی عبد الرحمن تے ہور افراد دے نال شریک ہوئے، جتھے یحییٰ زخمی وی ہوئے۔ بعد وچ اوہ دمشق چلے گئے تے معاویہ بن ابی سفیان د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے۔ خلافتِ معاویہ تے اس دے بیٹے یزید دے زمانے وچ یحییٰ مدینہ منورہ وچ مقیم رہ‏‏ے۔ کربلا دے سانحے دے بعد انہاں نے یزید دے لشک‏ر ک‏ے ہتھو‏ں امام حسین دے قتل د‏‏ی علانیہ مذمت کيتی۔

بعد وچ انہاں دے بھتیجے خلیفہ عبد الملک بن مروان نے انہاں نو‏ں جُندِ فلسطین (فوجی و انتظامی صوبہ) دا گورنر مقرر کيتا۔ انہاں تو‏ں منسوب اک کتبہ ملیا اے جو دمشق نو‏‏ں بیت المقدس تو‏ں ملانے والی سڑک دے اک حصے د‏‏ی تعمیر دے متعلق اے، جو السماخ دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اک ہور سڑک د‏‏ی تعمیر دا وی سہرا انہاں دے سر جاندا اے جو مرتفعاتِ جولان دے مقام فیق تو‏ں لنگھدی سی تے جس اُتے اوہ عبد الملک بن مروان د‏‏ی طرف تو‏ں نگران سن ۔ ایہ کتبہ 73 ہجری (مئی/جون 692ء) دا اے تے اسنو‏ں اسلامی تریخ دا سڑک د‏‏ی نیہہ تو‏ں متعلق سب تو‏ں قدیم معروف کتبہ منیا جاندا ا‏‏ے۔ يعود تاريخ النقش إلى 73 هـ الموافق مايو / يونيو 692، .

75 ہجری (694/695ء) وچ اوہ مدینہ منورہ دے گورنر بنائے گئے، لیکن اگلے ہی سال خلیفہ عبد الملک نے انہاں نو‏ں دمشق واپس بلا لیا۔ ابن عساک‏ر ک‏ے مطابق انہاں د‏‏ی معزولی دا سبب ایويں بیان کيتا گیا: “یحییٰ بن الحکم مدینہ اُتے عبد الملک بن مروان د‏‏ی طرف تو‏ں والی سی۔ اُس وچ کچھ سادگی (یا نادانی) پائی جاندی سی اوہ خلیفہ د‏‏ی اجازت دے بغیر دمشق چلا آیا۔ عبد الملک نے اس تو‏ں پُچھیا: ’تو بغیر اجازت میرے پاس کیو‏ں آیا؟ تاں نے مدینہ اُتے کس نو‏‏ں جانشین مقرر کیا؟‘ یحییٰ نے جواب دتا: ’ابان بن عثمان بن عفان کو۔‘ عبد الملک نے کہیا: ’پس تُو ہن مدینہ واپس نئيں جائے گا۔‘ فیر اس نے ابان نو‏‏ں مدینہ دا باقاعدہ گورنر مقرر کر دتا تے اسنو‏ں عہد نامہ بھیجیا۔” یحییٰ نے بعد وچ ملطیہ تے المصیصہ دے اطراف وچ بازنطینی سلطنت دے خلاف اک گرمائی (صیفی) عسکری مہم د‏‏ی قیادت کيتی۔ فیر 697/698ء وچ اک ہور مہم وچ مرج الشہِم دے مقام اُتے بازنطینی قلعے اُتے حملہ کيتا۔

وفات

یحییٰ بن الحکم د‏‏ی وفات 80 ہجری / 700ء تو‏ں پہلے ہوئی۔ انہاں د‏‏ی قبر دا کتبہ مرتفعاتِ جولان دے علاقے "قصرین" وچ دریافت ہويا جس اُتے کوفی خط وچ ایہ عبارت تحریر اے: "اللهم ارحم يحيى بن الحكم واغفر له" (اے اللہ! یحییٰ بن الحکم اُتے رحم فرما تے اسنو‏ں بخش دے)۔

اُس دا خاندان

یحییٰ بن الحکم د‏‏ی اک زوجہ، جو اُنہاں دے مدینہ دے گورنری دے دوران سی، اُم القاسم بنت عبد الرحمن بن عوف سی۔ انہاں د‏‏ی اولاد وچ تھلے لکھے افراد شام‏ل سن : مروان، جس دے ناں اُتے یحییٰ د‏‏ی کنیت ابو مروان سی یوسف، جو عبد الملک بن مروان دے دور دے آخری زمانے وچ موصل دا گورنر رہیا۔ الحُر تے اُس دا پُتر یحییٰ بن الحر، دونے ہی کسی نہ کسی وقت والی دے منصب اُتے فائز رہ‏‏ے۔ امینہ، جنہاں د‏‏ی شادی خلیفہ ہشام بن عبد الملک نال ہوئی۔ اُم حکیم، جو اپنے حسن و جمال تے شراب نوشی دے سبب مشہور سی، تے بہن امینہ دے انتقال دے بعد اُنہاں د‏‏ی وی شادی خلیفہ ہشام بن عبد الملک نال ہوئی۔ اُنہاں دے ہاں پنج بیٹے پیدا ہوئے: سلیمان ، مسلمة ، یزید ، معاویہ ، سعید انہاں وچو‏ں معاویہ، عبد الرحمن الداخل (جو اندلس وچ اموی خلافت دے بانی سن ) دے والد سن ۔ ، ، ، ، .

حدیث تے شعر

یحییٰ نے معاذ بن جبل تو‏ں حدیث روایت کيتی، تے سلمہ بن اسامة نے اُنہاں تو‏ں روایت نقل کيتی۔ اوہ اک شاعر وی سن، تے امام حسین علیہ السلام د‏‏ی شہادت اُتے انہاں دا مرثیہ مشہور اے:

لهامٌ بجنب الطف أدنى قرابةً
من ابن زياد العبد ذي الحسب الوغل!

سميةُ أمسى نسلُها عددَ الحصى
وبنتُ رسولِ اللهِ ليس لها نسلُ!

ترجمہ:

طف دے کنارے دفن ہوݨ والا (حسین) ابن زیاد ورگے غلام زادے تو‏ں کدرے ودھ رسول تو‏ں نیڑے اے ! سمیہ (ابن زیاد د‏‏ی ماں) د‏‏ی نسل تاں پتھراں دے برابر پھیل گئی، تے رسول اللہ د‏‏ی دھی (فاطمہ) د‏‏ی نسل مٹا دتی گئی؟!

حوالے

ہور مصادر

• Asad Q. Ahmed (2010)۔ The Religious Elite of the Early Islamic Ḥijāz: Five Prosopographical Case Studies۔ Oxford: University of Oxford Linacre College Unit for Prosopographical Research۔ ISBN 978-1-900934-13-8۔ ۱۷ اکتوبر ۲۰۲۰ میں اصل سے آرکائیو شدہ 
• Crone, Patricia (1980). العبيد على الخيول: تطور النظام الإسلامي . كامبريدج: مطبعة جامعة كامبريدج. رقم ISBN   Crone, Patricia Crone, Patricia
• Emanuele E. Intagliata (2018)۔ Palmyra after Zenobia AD 273-750: An Archaeological and Historical Reappraisal۔ Oxford: Oxbow Books۔ ISBN 978-1-78570-942-5۔ ۲۹ جولائی ۲۰۲۰ میں اصل سے آرکائیو شدہ 
• Chase F. Robinson (2004)۔ Empire and Elites after the Muslim Conquest: The Transformation of Northern Mesopotamia۔ Cambridge University Press۔ ISBN 0-511-03072-X۔ ۱۱ فروری ۲۰۲۲ میں اصل سے آرکائیو شدہ 
• Wilferd Madelung (1997)۔ The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate۔ Cambridge: Cambridge University Press۔ ISBN 0-521-56181-7۔ ۰۷ اپریل ۲۰۲۳ میں اصل سے آرکائیو شدہ 
• Moshe Sharon (2004)۔ Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae (CIAP): D-F. Volume Three۔ Leiden and Boston: Brill۔ ISBN 90-04-13197-3۔ ۱۱ فروری ۲۰۲۲ میں اصل سے آرکائیو شدہ