چنگیز خان

Wikipedia توں
جاؤ: پاندھ, کھوج
چنگیز خان
1162ء - 1227ء
YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg
منگول سلطنت دا خاقان
راج ویلہ 1206ء توں 1227ء
تاج پوشی 1206ء چ دریائے آنان دی قرولتائی ، منگولیا
ناں
چنگیز خان (پ؛دکئشی ناں بورچیگن تموچن)
خطاب خان ، خاقان
نیانے جوجی خان ، تولی خان ، چغتائی خان ، اوگدائی خان تے دوجے
شاہی ٹبر بروجیگن
پیؤ ییسوخیئی
ماں
ہوایلون
چنگیز خان

چنگیز خان منگول سلطنت دا موڈھی سی۔ اوہ 1162 وچ اتری منکولیا وج اک منکول سردار دے گھر جمیا۔ اصلی ناں تموجین سی۔ پیو دے مرنے تے 13 ورے دی عمر وچ 1175 وج اوہ اپنے قبیلے دا آکو بن گیا۔سردار بنن تے اوہنے لے دوالے دے قبیلیاں نوں اپنے نال رلایا تے آلے دوالے دے دیساں تے مل مارن لگ گیا۔ اپنے مرن تے اوہ دنیا دی سب توں وڈھی اک تھاں جڑی سلطنت دا موڈھی بن چکیا سی جیہڑی چوکھے سارے یوریشیاء تے پھیلی ہوئی سی۔ جتھے جتھے اہدیاں فوجاں گیاں اوتھے اوہناں رج کے تباہی کیتی۔ خوارزم شاہ دی سلطنت بڑے بھیڑے ول نال مکائی گئی۔

مرن توں پہلے اوہنے اپنے پتر اوکدائی خان نوں اگلا آگو بنایا تے اپنی سلطنت اپنے پتراں تے پوتریاں وج ونڈ دتی۔1227ء چ اوہ مر گیا۔

جم پل[لکھو]

چنگیزخان دا اصل ناں تموچین سی۔ اوہ 1162 یا 1155 نوں اتری منگولیا دے بورخان قالدون دے پہاڑی سلسلے کول اونون تے کھرلین دریاواں دے وشکار ڈیلون بولڈوگ وچ جمیا۔ ایہ تھاں منگولیا دے راجگڑھ کول اے۔ چنگیز خان دے پہلے جیون بارے بہت گھٹ لکھتاں وچ ہے۔ اوہدے بارے کیا جاندا اے جے جدوں اوہ جمیا سی تے اوہدی مٹھی وچ جمیا خون سی۔ اوہدے پیو دا ناں یسوجی سی۔ اوہ اپنے پتر دا تیجا وڈا پتر تے اپنی ماں ہولم دا سب توں وڈا پتر سی۔ آگو دا پتر ہون باہجوں اوہ اچیری سماجی پدھر تے سی۔

تموجین دے تن بھرا حصار، ہوچیم تے تموجی تے اک بھین تیمولن سی۔ بہٹر تے بلگوٹے دو متریۓ بھرا وی سن۔ اوہ نو ورے دا سی جدوں اوہدے پیو نے اوہنون ویا کرن ل‏ئی اوہدی اگلے ویلے دی ٹبری بورتائی دے قبیلے اونگیرٹ ول ٹوریا۔ تموجین نوں اوتھے کج ورے 12 ورے دی ویاہ کرنوالی عمر تک رہنا پیا۔ اوہدے پیو نوں اک تاتاری قبیلے نیں زہر دے کے مار دتا۔ تمجین نے گھر آکے اپنے قبیلے دا آگو بننا چاہیا پر اوہدے قبیلے نے اینے نکے منڈے نوں اپنا سردار ناں منیا۔ اوہ ہولن تے اوہدے نیانیاں نوں کلیاں چھڈدیندے نیں۔

1177 وچ اک فوجی ہلے وچ تموجین نوں ٹائچیڈ قبیلے والے بندی بنالیندے نیں۔ اوہ اک ہمدرد چوکیدار باہجوں رات نوں نسدا اے تے اک دریا وچ لکدا ہویا نس جاندا اے۔ اکواری شکار کردیاں ہویاں شکار دی ونڈ دے رپھڑ تے اوہنے اپنے اک متریۓ بھرا نوں ماردتا۔ ایہناں گلان نال اوہدا واوا مانتا ہوئی۔

جدوں اوہ 16 ورے دا ہویا تے اوہدا ویاہ اوہدے پیو دی بنائی ہوئی منگ بورتائی نال اوہدا ویاہ ہوندا اے۔ اوہدی ٹبری نیں اک قبیلہ اورکیت کڈھ کے لے جاندا اے۔ تموجین کج لوکاں نال رل کے بورتائی نوں واپس لیاندا اے۔ 9 مہینیاں مگروں اوہدا نیانا جوجی (1185–1226) جمدا اے۔ تموجین نے رواج باہجوں ہور وی ویاہ کیتے پر بورتائی ای اوہدی وڈی ٹبری رئی۔ بورتائی دے تن ہور پتر چغتائی (1187—1241), اوگدائی (1189—1241) تے تولوئی (1190–1232) ہوۓ۔ ہور ٹبریاں توں وی چنگیز خان دے نیانے ہوۓ پر اوہ راج وچ حصہ دار نہیں سن۔ اوہدیاں دھیاں وی ہویاں پر اوہناں پر وار چپ اے۔

منگول اک جٹ[لکھو]

تیرہویں صدی دے مڈھ تے چین دے اتر دے اچے نیوں تھاں دے منگول قبیلے اکدوجے نال لڑائی چگڑے وچ ریندے سن۔ اک دوجے ہلے بولنا، چوریاں، بدلے تے مارکٹائی اوہناں دی رہتل دا اک عام وکھالہ سی۔ 1190 تک تموجین میرٹ تے وفاداری نوں قبیلے توں وڈھا مندیاں ہویاں اپنے نال کئی نکے نکے فبیلے رلا لے۔ فوجیاں نوں لٹ مار وچوں حصہ دا لالچ تے سولین نوں بپار دا لالچ دے کے نال رلایا گیا۔ ہارے ہوۓ ویرے نوں تموجین کلا ناں چھڈدا اوہناں نوں وی اوہ اپنے قبیلے نال رلاندا۔ یتیماں نون اوہدی ماں سامبھدی۔ ہولی ہولی اوہدی سنگت ودھدی گئی۔ اوہدے بناۓ ہوۓ قنون یسا قنون اخواۓ۔ ایہناں گلاں تے چلن نال ہر جت نال اوہ تکڑا ہوندا گیا۔


تموجین اپنے اک ساتھی قبیلے دے سردار طغرل کولوں اپنے سب توں وڈھے پتر جوجی لئی اوہدی دھی دا رشتہ منگیا پر اوہنے ٹال دتا ایہ گل منکول سماج وچ بھیڑی سمجھی جاندی سی تے ایس تے دوناں دے وشکار لڑائی دا مڈھ بجیا۔ طغرل نے نے اک ہور قبیلے دے آگو نال جموکھا نال سانجھ کرلئی۔ جموکھا پہلے ای تموجین دے خلاف سی۔ پر دونہاں ٹولیں دی آپسی میل چنگا ناں ہون باہجوں نالے کئی لوکاں دے تموجین نال ملن باہجوں تموجین نوں جت ہوئی۔ جموکھا نس گیا تے طغرل دے کیریٹ قبیلے دا انت ہوگیا۔ تموجین نوں اگلا وڈا خطرہ نائیمنز منگولاں توں سی جنہاں کول جموکھا تے اوہدے سنگیاں نیں پناہ لے لئی سی۔ نائیمیز ہتھیا نہیں سٹدے۔ اگلے ورے 2001 وچ فرولتائی ہوندی اے جیدے وج جموکھا نوں وڈا خان چن لیا جاندا اے۔ ایس تے تموجین ہور تپ جاندا اے تے دوناں وشکار ہونوالی لڑائی وچ جموکھا پھڑیا جاندا اے۔ تموجین اوہدے ول یاری دا ہتھ اگے کردا اے پر جموکھا کیندا اے جے اسمان تے اک اے سورج تے زمین تے اک ای خان ہوسکدا اے۔ جموکھا موت منگدا اے تے اوہ نوں خون کڈے بنا تؤن دا منکا توڑ کے دیدتی جاندی اے۔

سبوتائی تموجین دا راکھا بندا اے تے منگولیا وچ اوہدے ریندے کھوندے ویری وی مکا دیندا اے یا او تموجین نال رل جاندے نیں۔ منگولیا نوں اپنی مٹھی وچ کرن مگروں اگے ہونوالی قرولتائی وچ اوہنوں 'خان' دا ناں دتا جاندا اے۔

اتلے چین ول[لکھو]

2006 وچ نویں پونگردی تے چنگیز خان دے دوالے کٹھی ہوندی منگولی سرکار دا دکھنی لیندا بارڈر زیا ٹبر دی سرکار نال ملدا سی۔ منگولی سرکار دے چڑھدے تے دکھن ول جن ٹبر دی منچوری لوکاں دی سرکار سی۔ منچوری منکولاں اتے وی تڑی پائی رکھدے سن۔ چنگیز خان لیندے زیا نوں اسان سمجھدیاں ہویاں اپنی فوج نوں ایس تے چڑھائی کرن دی سوچ بناندا اے۔ چنگیز نے جسوسی دا اک ودھیا پربندھ رکھیا سی۔ اوہنے بالکل ٹھیک جاپیا جے جن ٹبر لیندے زیا دے آسرے نوں نئیں آئیگا۔ جدوں لیندے زیا کولوں اپنا آپ سامبھنا اوکھا ہوگیا تے اوہناں جن ٹبر ول ویکھیا پر اوہناں ناں کردتی۔ اک اوکھی لڑائی لڑن مگروں 1209 وچ لیندے زیا نے ہتھیار سٹ دتے۔


1211 وچ لیندے زیا تے چنگی صراں مل مارن مگروں چنگیزحان دیاں اکھاں جن راج ول مڑیاں۔ منگول فوج تے ہلہ بولن دے بجاۓ جن فوج اک تھاں بیٹھ کے جسوسی کرن لگ کسی پر اوہنان دا جسوس منکول فوج نال جا ملیا تے منگول فوج نوں جن فوج دے ٹھکانے بارے دسدتا۔ جن فوج پلیکھے وج ای ماری گئی۔ 1215 وچ چنگیز جان نے جن سرکار دے راجگڑھ زونگڈو (اج کل دے بیجنگ) تے مل مار لیا۔ جن شہنشاہ نوں اپنا ادھا اتلا دیس منگولان دے ہتھ دینا پیا تے اوہنے دیس دے دکھن ول کیفنگ نوں راجگڑھ بنا لیا۔

جدوں چنگیز خان جین وچ لڑائیاں لڑ ریا سی تے اوس ویلے اوہدا اک ویری کچلگ جیہڑا مئینز قبیلیاں دے جٹ دا سی تے جیہنوں چنگیز نے ہرایا سی تے اوہدے تھاں تے مل مار لیا سی اوہ نس کدے لیندے دکھن ول گیا تے کارا ختن تے مل مار کے راج کرن لگ گیا تے اوہ جنگیز لئی اک رپھڑ بن سکدا سی۔ منگول فوج دس ورے تک چین نال لڑن باہجوں تھکی ہوئی سی تے اک وڈی فوج کچلگ ول کلنا ٹھیک نہیں سی۔ چنگیز نے اوہدے ول اپنے 2 تمن (20،000) اپنے اک نکے جرنیل جیبی جیہنوں تیر وی کیا جاندا سی دی آگوی وچ بھیجی۔ فوجی گنتی تھوڑی ہون باہجوں منگول فوج نے لڑائی دا ول بدلیا تے بجاۓ سدھا سدھا لڑن دے اپنے ویریاں دے وشکار پواڑے پوا کے اوہنوں ماڑا کردتا۔ ایلج منگول فوج دی جت رستہ سدھا ہوگیا۔ کاشغر دے لیندے ول کچلگ دی فوج نون ہار دا مونہہ ویکھنا پیا۔ کچلگ نسیا پر اوہنوں جھیتی ای پھڑ لیا گیا تے مار دتا گیا۔ ایس منکول جت نال منکول سلطنت دیاں ولگناں خوارزمی سلطنت نال جا ملیاں جیہڑی کیسین سمندر توں لے کے عربی سمندر تک پھیلی ہوغی سی۔

خوارزم شاہ[لکھو]

منگول سلطنت دا پھیلاو

چنگیز خان خوارزمی سلطنت نال بپاری ساک رکھنا چاہندا سی ریشمی سڑک راہ مال پیجنا چاہندا سی۔ پہلے چنگیز جان نے 500 بپاریاں دا اک کاروان بپار دے سمان نال چوارزمی سلطنت ول ٹوریا۔ پر ولگن دے وسدے نگر اوٹرار دے خوارزمی سردار انالچق نے ایس قافلے تے ہلہ بولیا جے ای جسوس نیں تے خوارزمی سلطنت دی جسوسی کرن آۓ نیں۔ خوارزمی سلطنت نے ناں ای سمان واپس کیتا تے نان ای قافلے تے ہلہ بولن والیاں دے حلاف کجھ کیتا۔ ایہ اک غلط گل سی۔ چنگیز خان نے رپھڑ مکان لئی تن بندے سفیر بنا کے پیجے۔ ایہناں تناں وجوں اک مسلمان سی تے دو منگول۔ حوارزم شاہ نے مسلمان نوں مار کے دو منکول سفیراں دیاں ٹنڈاں کراکے اوہناں ہتھ قتل کیتے کۓ مسلمان دا سر جنگیز خان ول پجوادتا۔ ایس توں ودی بیزتی ہور کی ہوسکدی سی۔ چنگیز خان نے خوارزمی سلطنت کولوں اپنی بیزتی دا بلہ لین دے سوچ نال لڑائی دی تیاری وچ پے گیا۔ سفیر دا قتل کوئی مزاق نہیں سی۔ اس واقعے نے اسنوں دنیا دی تسخیر تے ابھریا تے ایہہ دنیا فتح کرن دے ارادے نال نکل کھڑا ہوئیا ۔ خوارزم شاہی سلطنت دی اٹ نال اٹ بحا کے ، بخارا ، مرو تے ہرات تے مل ماریا تے اسدے مگروں ایران تے آرمینیا توں ہوندے ہوۓ کریمیا تک منگول فوج گئی۔ مغل فوج دو انگاں وچ ونڈ دتا جاندااے اک جیدے نال چنگیز خان سی اوہ ایران ولوں تے افغانستان تا آندا اے. افغانستان وچ منگول فوج بامیان دے دوالے دی سارے مرد لوک مار دیندے نیں تے اوتھے اک ہزار منگول چھڈ دیندے نیں اوہناں دے اوتھوں دیاں سوانیاں دے ملاپ نال ہزارہ لوک جمدے نیں۔ دوجی منگول فوج دکھنی روس ول جاندی اے۔ اوتھے تباہی کرن مگروں واپس منگولیا پلٹدی اے۔

لیندے ولوں واپس آن تے نال ای چنگیز خان نے لیندے زیا تے ہلہ بول دتا۔ اوہناں نے خوارزم شاہ تے ہلہ بول لگن گیا چنگیز خان نوں فوجی نہیں سی دتے۔ چنگیز حان دے فوج اگے اتلے چین دا جیہڑا شہر آیا تباہ کردتا گیا۔ لوکاں دا رج کے قتلام کیتا گیا۔ 1227 وچ چین دی لڑائی وچ ای چنگیزخان مرجاندا اے۔ اک کہانی ایہ وی ہے جے اوہنوں اک چینی شہزادی نے کھسی کردتا سی تے پھٹڑ ہوکے اوہ ماریا گیا۔ چنگیزخان نوں منگولیا وج کسے لکی تھاں تے دبیا گيا۔ ایہ ہے جے اوہوں اوہدی جمن تھاں دے لاگے کرکے اونون دریا نال دبیا گیا۔




ہور ویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

  • پاول ریچنیوسکی (1992ء) چنگیز خان ، اسدا جیون تے ورثہ ، آکسفورڈ ، برطانیہ ۔

باہرلے جوڑ[لکھو]