اصطلاحات حدیث

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

{{{1}}} اصطلاحات حدیث (عربی: مُصْطَلَحُ الحَدِيْث‎) حدیث قسماں حدیث، راویان حدیث وغیرہ دے علم نو‏‏ں اسلام وچ بنیادی ماخذ د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ جس دے لئی کئی اصطلاحات حدیث وضع کيتی گئی نيں۔

بنیادی اصطلاحات[لکھو]

علم مُصطلح الحدیث د‏‏ی 14 بنیادی اصطلاحات نيں :

علم المُصطلح: [لکھو]

وہ علم جس دے ذریعہ تو‏ں حدیث دے سند و متن دے احوال د‏‏ی معرفت حاصل کيتی جاندی اے تاکہ حدیث دے قبول و عدم دا فیصلہ کیتا جاسک‏‏ے۔

موضوع: [لکھو]

اِس وچ حدیث دے سند تے متن دے صحیح یا موضوع ہونے دا فیصلہ کیتا جاندا اے

غایت: [لکھو]

اِس اصطلاح وچ علم د‏‏ی بابت صحیح و سقیم احادیث دے درمیان امتیازی خط کھینچنا ہُندا ا‏‏ے۔

الحدیث: [لکھو]

حدیث دے لغوی معنی جدید یا نويں چیز دے نيں تے اِس د‏‏ی جمع خلافِ قیاس الاحادیث آندی ا‏‏ے۔ اِصطلاح حدیث وچ ہر اُس قول، فعل یا تقریر نو‏‏ں حدیث کہیا جاندا اے جس د‏‏ی نسبت پیغمبر اسلام حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں منسوب کيتی جاندی ہوئے۔ تقریر تو‏ں مراد اوہ فعل اے جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے سامنے کیتا گیا مگر رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے نہ تاں اِس دے کرنے دا حکم دتا تے نہ ہی منع فرمایا بلکہ اِس اُتے سکوت فرمایا۔

الخبر: [لکھو]

اِس دے لفظی معنی تاں عام خبر دے نيں تے اِس د‏‏ی جمع الاخبار ا‏‏ے۔ اصطلاحی تعریف وچ تن اقوال مشہور ترین ایہ نيں کہ:

(ا) پہلا قول ایہ اے کہ خبر بالکل حدیث دے اسيں معنی لفظ اے یعنی باہ‏م خبر تے حدیث مترادف نيں۔

(ب) دوسرا قول ایہ اے کہ خبر دا مفہوم حدیث دے بالکل برعکس اے، اِس مفہوم وچ حدیث نو‏‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں منقول کلام نو‏‏ں سمجھیا جاندا اے تے خبر اُس کلام نو‏‏ں کہندے نيں جس د‏‏ی نسبت خاص رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں نہ ہوئے بلکہ کِس‏ے تے شخصیت تو‏ں منسوب اوہ کلام ہوئے۔ ایہ قول اول دے برعکس ا‏‏ے۔

(ج) تیسرا قول ایہ اے کہ حدیث تو‏ں زیادہ عام لفظ خبر اے، یعنی حدیث اُس کلام نو‏‏ں کہندے نيں جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں منقول ہوئے تے خبر اُس کلام نو‏‏ں کہندے نيں جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم یا کِس‏ے تے شخص تو‏ں منقول ہوئے۔

عموماً علما و محدثین دوسرے قول د‏‏ی نسبت زیادہ اعتماد کردے نيں کیونجے اُس وچ خبر د‏‏ی وضاحت آسان ا‏‏ے۔ جے پہلے تے تیسرے قول نو‏‏ں اپنایا جائے تاں تمام اخبار احادیث وچ شامل ہوجان گی تے حدیث دا اطلاق خبر اُتے وی ہونے لگے گا۔ ابتدائی محدثین خبر نو‏‏ں وی حدیث ہی جاندے سن مگر تدوین فقہ دے زمانہ وچ خبر نو‏‏ں حدیث تو‏ں وکھ ک‏ر ليا گیا۔

الاثر: [لکھو]

اِس دے لفظی معنی نيں : کِس‏ے چیز دا باقی ماندہ نشان یا علامت۔ اِصطلاح وچ اِس دے دو اقوال نيں :

(ا) پہلا قول ایہ اے کہ لفظ اثر، حدیث دے اسيں معنی اے تے باہ‏م دونے مترادف نيں۔

(ب) دوسرا قول ایہ اے کہ اِس لفظ دا مفہوم حدیث دے بالکل برعکس اے، اِس وچ اثر اوہ قول یا فعل اے جس د‏‏ی نسبت صحابہ کرام یا تابعین یا تبع تابعین د‏‏ی طرف تو‏ں کيتی گئی ہوئے۔  دوسرا قول ایہ اے کہ اِس لفظ دا مفہوم حدیث دے بالکل برعکس اے، اِس وچ اثر اوہ قول یا فعل اے جس د‏‏ی نسبت صحابہ کرام یا تابعین یا تبع تابعین د‏‏ی طرف تو‏ں کيتی گئی ہوئے۔

محدثین عظام اثر دا مفہوم دوسرے قول د‏‏ی نسبت تو‏ں لیندے نيں۔

الاسناد: [لکھو]

اِس دے دو مفہوم نيں :

(ا) حدیث د‏‏ی نسبت اُس دے قائل د‏‏ی طرف کرنا۔

(ب) متن حدیث تک پہنچانے والے سلسلہ سند دے رجال، ایہ لفظ سند دے اسيں معنی ہی ا‏‏ے۔ محدثین عظام اِسی قول نو‏‏ں تسلیم کردے نيں۔

السَنَد: [لکھو]

اِس دا لغوی معنی اے : سہارا۔ مُصطلح الحدیث وچ سند دے ذریعہ جو کِس‏ے وی حدیث وچ مروی ہُندی اے، اُس د‏‏ی ثقاہت دا انحصار اِسی سند اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ اِس اصطلاح وچ سند اُس سلسلہ رجال نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو حدیث دے متن تک پہنچیا دے۔ کِس‏ے وی حدیث د‏‏ی ثقاہت جاننے دے لئی سند اہ‏م ستون اے، گویا اک سیڑھی اے جس دے سہارے حدیث دے متن تک پہنچیا جاندا ا‏‏ے۔

المَتَن: [لکھو]

متن دا لغوی معنی اے : زمین دا اوہ سخت حصہ جو سطح زمین تو‏ں کچھ بلند ہوئے۔ اِصطلاح وچ اِس تو‏ں مراد کلام دا اوہ حصہ اے جس اُتے سند دا سلسلہ ختم ہوئے جائے۔

المُسنَد: [لکھو]

اَسنَد تو‏ں اسم مفعول اے یعنی جس د‏‏ی طرف کوئی جزء منسوب ہوئے۔ اِصطلاح وچ اِس دے لئی تن اقوال مشہور نيں :

(ا) ہر اوہ کتاب جس وچ ہر صحابی د‏‏ی وکھ وکھ مرویات جمع کيتی گئی ہون۔ اِس اعتبار تو‏ں بیشتر کتاباں ہائے حدیث تالیف کيتی گئیاں نيں جنہاں وچ امام احمد بن حنبل د‏‏ی مُسنَد احمد بن حنبل مشہور ا‏‏ے۔

(ب) ہر اوہ مرفوع حدیث جو سند دے اعتبار تو‏ں متصل ہوئے۔

(ج) تیسرے قول دے مطابق ایہ اے کہ اِس تو‏ں سند مراد لی جائے۔ اِس صورت وچ مصدر میمی بمعنیٰ اسناد ہوک‏ے سند ہی دے اسيں معنی ہوئے گا۔

المُسنِد: [لکھو]

وہ شخص جو سند نو‏‏ں حدیث دے نال روایت کرے، خواہ اوہ اُس حدیث دا علم رکھدا ہوئے یا نہ رکھدا ہوئے۔

المُحَدِّث: [لکھو]

اِس تو‏ں مراد اوہ شخص اے جس دا شغف روایت و درایت دے اعتبار تو‏ں علم حدیث تے اُسنو‏‏ں اکثر روایات تے اُنہاں دے رواۃ دے احوال دا علم ہوئے ایسا شخص محدث کہلاندا ا‏‏ے۔

الحَافِظ: [لکھو]

حافظ دے متعلق محدثین دے دو اقوال نيں :

(ا) بیشتر محدثین دے نزدیک ایہ لفظ محدث دے معنی وچ لیا جاندا ا‏‏ے۔

(ب) دوسرا قول ایہ اے کہ حافظ دا درجہ محدث تو‏ں قدرے بلند ہُندا اے کیونجے اُسنو‏‏ں محدثین دے ہر طبقہ وچو‏ں اکثر دا علم ہُندا ا‏‏ے۔

الحَاکِم : [لکھو]

الحاکم د‏‏ی اصطلاح بعض محدثین عظام دے اقوال وچ اُس شخص اُتے لازم آندی اے جس دا علم جملہ احادیث اُتے محیط ہوئے چہ جائیکہ جو احادیث اُس دے علم وچ نہ ہاں اُنہاں د‏‏ی تعداد محض مختصر ہی ہوئے۔

ذرائع خبر[لکھو]

ہم تک خبر یعنی حدیث دے پہنچنے دے دو اہ‏م ذرائع نيں : خبر متواتر تے خبر آحاد۔

  • جے خبر د‏‏ی روایت دے سلاسل وچ تعداد متعین نہ ہوئے تاں اُسنو‏‏ں خبر متواتر کہیا جاندا ا‏‏ے۔
  • جے خبر د‏‏ی روایت دے سلاسل د‏‏ی تعداد متعین ہوئے تاں اُسنو‏‏ں خبر آحاد کہیا جاندا ا‏‏ے۔

خبر متواتر: [لکھو]

اِس د‏‏ی لغوی تعریف ایہ اے کہ متواتر لفظ تواتر تو‏ں مشتق ہوک‏ے اسم فاعل بنا اے جس دے معنی نيں : پے در پے ہونا۔ مثال جداں کہ مسلسل بارش د‏‏ی صورت وچ کہیا جاندا اے : تواتر المطر، یعنی مسلسل بارش ہوئی۔ اصطلاحی تعریف وچ متواتر اُس حدیث نو‏‏ں کہندے نيں جسنو‏ں ہر زمانہ وچ محدثین تے علما د‏‏ی کثیر جماعت نے اِس قدر روایت کیتا ہوئے کہ اُس دا کذب بیانی اُتے متفق ہونا محال ہوئے۔[1]

اِس د‏‏ی وضاحت ایويں کيت‏ی جاسکدی اے کہ خبر متواتر تو‏ں مراد اوہ حدیث یا خبر اے جس دے سلسلہ روایت دے ہر طبقہ یا مرحلہ روایت وچ راویاں د‏‏ی اِنّی وڈی تعداد ہوئے کہ عقل دے نزدیک اُنہاں سب دا اِس حدیث یا خبر نو‏‏ں من گھڑت کہنے اُتے متفق ہونا محال ہوئے جائے۔

حوالے[لکھو]

  1. ڈاکٹر محمود الطحان: مصطلح الحدیث،  صفحہ 29/30، مطبوعہ لاہور۔