مہاتما بدھ تے اس ویلے دے سیاسی حالات

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

تاریخی شہادتاں اُتے مبنی مہاتما بدھ دا ظہور کلاسیکی بودھی ادب د‏‏ی تہہ تو‏ں کئی پرتاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی قدیم ترین شکل کِس‏ے اک متن تو‏ں نمودار نئيں ہُندی بلکہ اسنو‏ں پالی سوتّا تے تھرواد روایت دے ونایا ادبی علوم وچ قلم بند کیتے جانے والے واقعات نو‏‏ں جستہ جستہ جوڑ دے مرتب کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ مہاسانگھک، سرواستیواد تے مہایان روایتاں نال تعلق رکھنے والے بعد دے متون، بعض اوقات بہت ساریاں مافوق الانسانی خصوصیات دے واسطے تو‏ں انہاں اولین متون تو‏ں مرتب ہونے والے محض اک بیرونی خاکے د‏‏ی صرف آرائش کردے نيں۔ بہر حال، پالی ادبی علوم تو‏ں رونما ہونے والی اصل شبیہہ اک انتہائی انسان دوست شخص نو‏‏ں سامنے لاندی اے جس نے مشکلاں تو‏ں بھرے ہوئے غیر محفوظ زمانےآں وچ زندگی بسر د‏‏ی تے شخصی، ہور خانقاہی دونے سطحاں اُتے انہاں گنت مشکلات تے آزمائشاں دا سامنا کیتا۔ ایتھ‏ے اسيں مہاتما بدھ د‏‏ی زندگی دے قدیم ترین بیان دا خاکہ پیش کرن گے جواسٹیفن بیچیلر د‏‏ی اس عالمانہ تحقیق اُتے مبنی اے جسنو‏ں انہاں نے اپنی کتاب "اک بودھی دہریے دے اعترافات" وچ مرتب کیتا ا‏‏ے۔ تمام اسماء اپنی پالی عبارت دے مطابق دتے جان گے۔

مہاتما بدھ دا جنم ۵۶۶ سال ق م وچ موجودہ زمانے دے جنوبی نیپال وچ واقع لُمبینی سبزہ زار دے مقام اُتے ہويا سی۔ ایہ سبزہ زار ساکیہ د‏‏ی سلطنت کپل واتھو تو‏ں زیادہ دوری اُتے واقع نئيں ا‏‏ے۔ اگرچہ پالی صحیفاں وچ انہاں دا شخصی ناں سدھاتھ نظر نئيں آندا۔ اُتے ، اپنی سہولت د‏‏ی خاطر ایتھ‏ے اسيں ايس‏ے دا استعمال کرن گے۔ مہاتما بدھ دے سلسلے وچ اکثر استعمال کیتا جانے والا اک ہور ناں گوتم اصل وچ اک قبیلے دا ناں ا‏‏ے۔

جداں کہ بعد دے بودھی ادبی علوم وچ بیان کیتا گیا اے کہ سدھاتھ دے والد سُدهودن، کوئی راجا نئيں سن، بلکہ اوہ گوتم قبیلے دے اک سردار سن، جنہاں نے ہوسکدا اے کہ ساکیہ وچ اک علاقائی گورنر د‏‏ی خدمات انجام دتی ہون۔ پالی صحائف وچ انہاں د‏‏ی ماں دا ناں نئيں دتا گیا، مگر بعد دے سنسکرت ماخذاں وچ انہاں دا تذکرہ مایا دیوی دے طور اُتے ملدا ا‏‏ے۔ سدھاتھ د‏‏ی ماں انہاں دے پیدائش دے کچھ ہی دناں بعد چل بساں تے ايس‏ے لئی انہاں د‏‏ی چھوٹی بہن پجاپتی نے انہاں د‏‏ی پرورش کی، جنہاں تو‏ں اس زمانے دے رواج دے مطابق سدھاتھ دے والد نے شادی کرلئی سی۔

ساکیہ اک قدیم جمہوری ریاست سی، لیکن سدھاتھ د‏‏ی پیدائش دے وقت ایہ ریاست اس عہد د‏‏ی طاقت ور کوسل سلطنت دا حصہ سی۔ سلطنت کوسل موجودہ دور دے بہار وچ دریائے گنگا دے شمالی کنارے تو‏ں لے ک‏ے ہمالیہ د‏‏ی ترائی تک پھیلی ہوئی سی۔ ساوتھی اس سلطنت دا دار السلطنت سی۔

چونکہ مہاتما بدھ د‏‏ی زندگی وچ جگہ پانے والے اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی جغرافیائی تے طبعی تفصیلات دے مختصر بیان تو‏ں انہاں د‏‏ی سوانح نو‏‏ں سمجھنے وچ کِس‏ے قدر مدد ملے گی، اس لئی انہاں تھ‏‏اںو‏اں دا خاکہ ایتھ‏ے پیش کیتا جا رہیا ا‏‏ے۔ ساکیہ کوسل دے مشرقی حصہ وچ اے، مللا دے صوبے تو‏ں ملحق جو ساکیہ کہ جنوب مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ مللا دے مشرق وچ جمہوریہٴ وجّی سی، جس دا دارالسلطنت ویسالی سی۔ جمہوریہٴ وجّی اُتے کئی قبیلےآں د‏‏ی مشترکہ حکومت سی، انہاں وچ لچھوی قبیلہ سب تو‏ں مشہور سی۔ وجّی تے کوسل دے جنوب وچ ، دریائے گنگا دے دوسری طرف مگدھ د‏‏ی طاقتور ریاست سی جس دا دارالسلطنت راج گہہ وچ واقع سی۔ کوسل دے مغرب تے موجودہ دور دے پاکستانی پنجاب وچ گندھارا سی جس د‏‏ی حیثیت ھخمانشی د‏‏ی فارسی سلطنت دے اک صوبے ورگی۔ اس دے صدر مقام، ٹیکسلا اس زمانے د‏‏ی مشہور ترین یونیورسٹی سی۔ اوتھ‏ے یونانی تے فارسی افکار ہور ثقافتاں اپنی معاصر ہندوستانی ثقافتاں تے افکار وچ گھل مل جاندی سی۔

شمالی شاہراہ پر، جسنو‏ں اس دور د‏‏ی خاص تجارتی سرگرمی دے مرکز د‏‏ی حیثیت حاصل سی، کپل واتھو واقع سی، اوہ وڈا شہر جتھ‏ے سدھاتھ نے نشوونما پائی۔ شمالی شاہراہ کوسل نو‏‏ں کبھے جانب گندھارا تو‏ں ملاندی سی، تے ساکیہ، مللا تے جمہوریہٴ وجّی تو‏ں لنگھدی ہوئی جنوب د‏‏ی سمت مگدھ نو‏‏ں چلی جاندی سی۔ اس طرح، اگرچہ پالی صحائف وچ سدھاتھ گوتم دے انیس برس تو‏ں پہلے د‏‏ی عمر دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات ملدی نيں، مگر ایسا لگدا اے کہ انہاں دا تعارف بہت ساریاں ثقافتاں تو‏ں ہوچکيا سی۔ ایہ امکان وی اے کہ انہاں نے ٹیکسلا د‏‏ی یونیورسٹی وچ تعلیم پائی ہوئے گو کہ اس د‏ی کوئی شہادت نئيں ملدی۔

سدھاتھ نے بھد کچنا نال شادی کيتی جسنو‏ں سنسکرت ادب وچ یشودھرا دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ سدھاتھ د‏‏ی عم زاد تے دیودت د‏‏ی بہن سن۔ دیودت بعد وچ مہاتما بدھ دا خاص حریف بن گیا انہاں دے ایتھ‏ے اک بچے نے جنم لیا، بیٹا راہل اپنے بیٹے د‏‏ی پیدائش دے بعد، انتیس برس د‏‏ی عمر وچ مہاتما بدھ نے کیل وتتھو نو‏‏ں چھڈ دتا تے روحانی صداقت د‏‏ی تلاش وچ مگدھ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے۔ شمالی شاہراہ دے نال نال سفر کردے ہوئے تے دریائے گنگا نو‏‏ں پار کرکے اوہ راج گہہ جا پہنچے۔ اس وقت مگدھ اُتے راجہ بمبسار د‏‏ی حکومت سی تے کوسل اُتے راجہ پاسیناڈی کيتی۔ کوسل تے مگدھ دے وچکار اک معاہدے د‏‏ی شق دے طور اُتے دونے راجاواں نے اک دوسرے د‏‏ی بہن نال شادی کرلئی سی۔ راجہ پاسیناڈی د‏‏ی بہن دا ناں دیوی سی۔

مگدھ وچ سدھاتھ نے دو استاداں، الارا کالام تے اوداک رامپُت دے فرقےآں وچ تعلیم حاصل کيتی۔ برہمنی روایت تو‏ں اپنے ربط د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نے سدھاتھ نو‏‏ں اس گل کيتی تربیت دتی کہ کس طرح لاشیئت ﴿اوتھ‏ے کچھ وی نئيں ہونے د‏‏ی حالت﴾ اُتے دھیان مرکوز کیتا جائے تے کِس‏ے شے نو‏‏ں دوسری شے تو‏ں ممیز کیتا جائے نہ ہی ممیز نہ اُتے دھیان مرکوز کیتا جائے۔ بہر حال، انہاں کمالات د‏‏ی حصولیابی تو‏ں سدھاتھ د‏‏ی تشفّی نئيں ہوئی تے انہاں نے انہاں استاداں نو‏‏ں چھڈ دتا۔ اس دے بعد انہاں نے انتہائی زہد و ریاضت دا راستہ اختیار کيتا، ایتھ‏ے تک کہ کھانا پینا یکسر ترک کر دتا۔ ہن د‏‏ی بار وی انہاں نو‏ں احساس ہويا کہ اس طرح د‏‏ی مشقت راہ نجات تک نئيں پہنچاندی۔ لہٰذا ، انہاں نے اپنا پرت توڑ دتا تے پاس ہی واقع اوروولا د‏‏ی راہ لی جسنو‏ں اج اسيں بودھ گیا دے ناں تو‏ں جاندے نيں۔ جتھ‏ے انہاں نو‏ں بودھی درخت دے تھلے پینتیس برس د‏‏ی عمرماں روشن ضمیری حاصل ہويا۔ ایہ انہاں دا مگدھ وچ آئے ہوئے چھٹا سال سی۔

روشن ضمیری د‏‏ی حصولیابی دے بعد، اوہ مغرب وچ میگادی چلے گئے، ہرناں دے کھلے باغ، اسپٹان اج دا سارناتھ، وارانسی د‏‏ی بالکل نزدیک۔ اگرچہ دریائے گنگا دے جنوب دا علاقہ بادشاہ پاسیناڈی نے مگدھ دے حوالے کردتا جدو‏ں اس نے اپنی بہن دیوی د‏‏ی شادی بادشاہ بمبسار تو‏ں کرائی۔ مہاتما بدھ نے اپنے پنج ساتھیاں د‏‏ی رفاقت وچ برسا‏‏ت دا موسم اوسن، ہرناں دے کھلے باغ وچ گزاریا تے جلد ہی مقلدین د‏‏ی اک چھوٹی سی تعداد انہاں دے گرد جمع ہوگئی۔ اس طرح زاہداں دا اک گروہ وجود وچ آیا، دیکھ بھال دے لئی انہاں نو‏ں جس د‏‏ی ضرورت سی۔

ویسالی دے لچھوی شریف آدمی مہالی نے مہاتما بدھ دے بارے وچ سنیا تاں راجہ بمبسار نو‏‏ں مشورہ دتا کہ انہاں نو‏ں مگدھ آنے د‏‏ی دعوت داں، چنانچہ، برسا‏‏ت دے بعد مہاتما بدھ تے انہاں دا پھیلدا ہويا گروہ مشرق د‏‏ی سمت مگدھ دے دارالسلطنت راج گہہ نو‏‏ں پرت آیا۔ راجہ بمبسار مہاتما بدھ د‏‏ی تعلیمات تو‏ں متاثر ہويا تے انہاں نو‏ں بانساں دے چھوٹے تو‏ں جنگل اُتے مشتمل، "ویلوون" نامی اک سبزہ زار نذر کیتا جو استعمال وچ نئيں سی تے جتھ‏ے بارش دے دناں وچ اوہ اپنے گروہ دے ٹھہرنے دا انتظام ک‏ر سکدے سن ۔

جلد ہی ساریپُت تے موگلان جو اک ممتاز مقامی گورو دے خاص چیلے سن، مہاتما بدھ دے گروہ وچ شامل ہوئے گئے۔ اگے چل ک‏ے ایہ دونے مہاتما بدھ دے سب تو‏ں قریبی شاگرد بن گئے۔ ساریپُت نے مہاتما بدھ تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ اپنی روز افزاں پھیلدی ہوئی خانقاہی برادری دے لئی اک عہد نامے د‏‏ی تشکیل کرن تے راجہ بمبسار نے ایہ تجویز رکھی کہ انہاں د‏‏ی برادری دوسرے فقیر پیشہ روحانی گروہاں مثلاً جینیاں د‏‏ی طرح کچھ خاص رسماں نو‏‏ں اختیار کرے۔ راجہ نے خصوصی طور اُتے ایہ مشورہ دتا کہ اپنی تعلیمات اُتے گل گل دے لئی اوہ سہ ماہی نشستاں دا اہتمام کیتا کرن۔ مہاتما بدھ نے ایہ مشورہ قبول ک‏ر ليا۔

اک دن، اناتھ پنڈک جو کوسل دے دارالسلطنت ساوتھی دا اک مالدار ساہوکار سی، کاروبار دے سلسلے وچ راج گہہ آیا۔ اس نے انہاں نو‏ں ساوتتھی (بادشاہ پاسیناڈی دے دار السلطنت) وچ برسا‏‏ت دا موسم گزارنے دے لئی اک جگہ د‏‏ی پیش کش کيتی۔ اس دے کچھ ہی دناں بعد مہاتما بدھ تے انہاں دے بھکشوواں دا گروہ کوسل چلا گیا، مگر ایہ واقعہ اس تو‏ں کئی سال پہلے دا اے جدو‏ں اناتھ پنڈک نے انہاں نو‏ں قیام دے لئی مناسب جگہ پیش ورگی۔

اسی اثنا وچ ، اپنے پریوار نال ملن دے لئی مہاتما بدھ کپل واتھو واپس آئے۔ انہاں دے والد سُدهودن فوراً ہی انہاں دے مقلدین وچ شامل ہوئے گئے تے انہاں دا اٹھ برس دا بیٹا راہل وی، انہاں دے خانقاہی سلسلے دا اک نو آموز فرد بن گیا۔ بعد دے برساں وچ کئی ساکیہ امرا وی اس حلقے وچ آملے جنہاں وچ مہاتما بدھ دے عم زاد آنند ، انورُدھ تے دیودت، ايس‏ے دے نال نال مہاتما بدھ دے سوتیلے بھائی، نندا وی شامل ہوگئے۔ جو سندر نندا، یعنی "خوش جمال نندا" دے طور اُتے وی جانے جاندے نيں۔

مہاتما بدھ د‏‏ی سوتیلی ماں تے خالہ پجاپتی نے وی اس بڑھدے ہوئے حلقے وچ شمولیت د‏‏ی درخواست کيتی مگر پہلے پہل مہاتما بدھ نے انکار کر دتا۔ ہمت نہ ہاردے ہوئے، مہاتما بدھ دے انکار دے بعد وی انہاں نے اپنا سرمنڈوا لیا، پیلے کپڑ‏ے پہن لئی تے دوسری عورتاں دے اک وڈے گروہ دے نال، بہر حال، مہاتما بدھ د‏‏ی پیروکار بن گئياں۔ پجاپتی دے اس حلقے وچ داخلے دے لئی درخواست جاری رکھی، مگر مہاتما بدھ نے دوسری تے فیر تیسری مرتبہ وی انکار کر دتا۔ بالآخر، مہاتما بدھ دے انتقال تو‏ں کچھ برس پہلے، آنند نے مداخلت د‏‏ی تے پرجاپتی د‏‏ی طرف تو‏ں منت کی، تے انجام کار مہاتما بدھ انہاں نو‏ں اپنے حلقے وچ داخلہ دینے اُتے رضامند ہوگئے۔ ایہ واقعہ جمہوریہٴ وجّی دے ویسالی نامی مقام دا اے، تے ايس‏ے تو‏ں بدھ مت وچ راہباواں دے سلسلے د‏‏ی شروعات ہُندی ا‏‏ے۔

اناتھ پنڈک نو‏‏ں انہاں د‏‏ی زبردست فیاضی تے سخاوت دے لئی جاناجاندا سی تے مہاتما بدھ د‏‏ی کوسل نو‏‏ں واپسی دے کچھ برس بعد انہاں نے سونے دا اک وڈا ذخیرہ پیش کیتا تاکہ ساوتھی وچ اک کھلا ہويا باغ "جیت ون" یعنی کہ "جیت دا جنگل یا جھرمٹ" خرید لیا جائے۔ انہاں نے اوتھ‏ے مہاتما بدھ تے انہاں دے بھکشوواں دے لئی برسا‏‏ت دے موسم وچ قیام د‏‏ی غرض تو‏ں اک نہایت شاندار حویلی تعمیر کروائی۔ آخر کار، عرفان د‏‏ی حصولیابی دے لگ بھگ ویہہ برس بعد، اپنے خانقاہی گروہ دے لئی مہاتما بدھ نے برکھیا رت دے رسمی ٹھکانے قیام گاہ د‏‏ی رسم دا آغاز کيتا، جس دے دوران تمام خانقاہ نشین ہرسال برسا‏‏ت دے موسم وچ تن مہینے دے لئی یکجا ہوئے جاندے سن تے سال دے باقی ماندہ دناں د‏‏ی طرح اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ آنے جانے دا سلسلہ موقوف کر دیندے سن ۔ مجموعی طور پر، مہاتما بدھ نے جیت دے جنگل وچ واقع اس ٹھکانے پر، اپنی زندگی د‏‏ی انیس برساتاں گزاراں تے اپنے ۸۴۴ اپدیش دیے۔ اناتھ پنڈک نے مہاتما بدھ د‏‏ی خانقاہی برادری د‏‏ی سرپرستی دا اپنا سلسلہ جاری رکھیا، اگرچہ اپنی زندگی دے اختتامی دور وچ ، اوہ دیوالیہ ہوئے گئے سن ۔

کوسل راجہ پاسیناڈی نے جیت دے جنگل والے ٹھکانے اُتے گوتم بدھ تو‏ں پہلی بار ملاقات کيت‏ی جدو‏ں مہاتما بدھ د‏‏ی عمر چالیس برس دے نیڑے سی۔ مہاتما بدھ نے راجہ نو‏‏ں شدت تو‏ں متاثر کیتا جس دے نتیجے وچ پاسیناڈی وی انہاں دے سرپرستاں تے پیروکاراں وچ شامل ہوگیا۔ مگر، بہر حال راجہ پاسیناڈی تو‏ں مہاتما بدھ دا تعلق ہمیشہ نہایت نازک رہیا۔ گو کہ ایہ راجہ علم دا اک فکری سرپرست تے مربّی سی، مگر فیر وی، اوہ عیاش طبع تے اکثر بہت بے رحم ہوئے جاندا سی۔ مثال دے طور پر، کِس‏ے خوف دے تحت، راجہ نے اپنے مللا دے دوست تے اپنی فوج دے کمانڈر بندھول نو‏‏ں جان تو‏ں مروادتا، اگرچہ اپنی پشیمانی دے احساس د‏ی تلافی دے لئی، اس نے اپنی فوج دے سر براہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں بندھولا دے بھتیجے کاراین دا تقرر وی کر دتا۔ برساں بعد اپنے چچا د‏‏ی موت دا انتقام لینے د‏‏ی خاطر کاراین نے پاسیناڈی نو‏‏ں معزول کر دتا۔ بہر حال، مہاتما بدھ نے راجہ دے ناہموار سلوک تے مقدر دے اتار چڑھاؤ نو‏‏ں برداشت جو کیتا تاں بے شک صرف اس خیال تو‏ں کہ انہاں نو‏ں چوراں تے جنگلی جانوراں د‏‏ی طرف تو‏ں اپنے گروہ نو‏‏ں لا حق خطرات تو‏ں بچاؤ د‏‏ی ضرورت سی، تے ايس‏ے دے نال نال، انہاں د‏‏ی امداد دے لئی انہاں نو‏ں مالدار سرپرستاں تک رسائی وی درکار سی۔

اپنے حکمراں خاندان دے سلسلے نو‏‏ں بچائے رکھنے دے لئی راجہ پاسیناڈی نو‏‏ں اک بیٹے د‏‏ی ضرورت سی۔ اس د‏ی پہلی بیوی جو مگدھ دے راجہ بمبسار د‏‏ی بہن سی صاف ظاہر اے کہ اسنو‏ں کوئی بیٹا نہ دے سکيتی۔ فیر راجہ نے اک ہور شادی رچا لی، مللکا تو‏ں جو نچلی ذات د‏‏ی اک حسین عورت سی تے مہاتما بدھ د‏‏ی پیروکار سی۔ راج دربار دے برہمن پروہتاں نو‏‏ں اس عورت د‏‏ی ایہ طبقات‏ی حیثیت اپنے لئے اہانت آمیز محسوس ہوئی۔ مللکہ دے ایتھ‏ے راجہ پاسیناڈی تو‏ں اک بیٹی وجیری پیدا ہوئی۔

راجہ نے ہن ایہ سوچیا کہ اک بیٹے دے لئی اسنو‏ں تیسری بیوی لانی ہوئے گی۔ سو اس نے مہاتما بدھ دے عم زاد مہاناں د‏‏ی بیٹی وسبھا نو‏‏ں بیاہ لیا، جو مہاتما بدھ دے والد د‏‏ی موت دے بعد ساکیہ دا گورنر بن گیا سی۔ مہاناں مہاتما بدھ دے نزدیکی شاگرداں آنند تے انورُدھ دا بھائی سی۔ ہر چند کہ مہاناں نے وسبھا نو‏‏ں اُچی حیثیت د‏‏ی اک عورت دے طور اُتے پیش کیتا سی، مگر اصل وچ اوہ اک کنيز دے بطن تو‏ں اس د‏ی ناجائز اولاد سی۔ اس نے اگرچہ راجہ پاسیناڈی نو‏‏ں اک بیٹا دتا، ودادبھ مگر کوسل راج سنگھاسن دے وارث د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی حالت اپنی ماں دے مخفی سلسلہٴ نسب د‏‏ی وجہ تو‏ں خراب سی۔ اس د‏ی اس کمزوری نے مہاتما بدھ نو‏‏ں وی وسبھا تو‏ں رشتے داری دے باعث مشکل وچ ڈال دتا۔

اس حقیقت تو‏ں لاعلم ہُندے ہوئے کہ اوہ اک ناجائز اولاد اے، ودادبھ نے سولہ برس د‏‏ی عمر وچ پہلی بار اپنے دادا مہاناں نال ملاقات دے لئی ساکیہ گیا۔ پاسیناڈی دے فوج دے کمانڈر کاراین نو‏‏ں اوتھ‏ے پہنچنے دے بعد ودادبھ د‏‏ی ماں دے صحیح پس منظر دا پتہ چلا۔ جدو‏ں فوج دے کمانڈر نے پاسیناڈی نو‏‏ں دسیا کہ اس دا بیٹا اک کنيز دا ناجائز پوت‏ا اے تاں راجہ نو‏‏ں ساکیو‏ں اُتے طیش آگیا۔ اس نے اپنی بیوی تے بیٹے نو‏‏ں انہاں د‏‏ی شاہی حیثیت تو‏ں بے دخل کر دتا تے انہاں نو‏ں غلامی د‏‏ی درجے اُتے پہنچیا دتا۔ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں مہاتما بدھ نے پیروی د‏‏ی تے بالآخر راجہ نے فیر تو‏ں انہاں د‏‏ی حیثیت بحال کيتی۔

بہر حال اس واقعے دے بعد کوسل وچ مہاتما بدھ د‏‏ی حیثیت غیر محفوظ ہوگئی تے تقریباً ستر برس د‏‏ی عمر وچ اوہ پہلی مرتبہ مگدھ تے اس دے دارالسلطنت راج گہہ د‏‏ی طرف واپس گئے۔ اوتھ‏ے انہاں نے راجہ دے بانساں دے جنگل د‏‏ی بجائے اک امرائی وچ قیام کیتا جو شاہی طبیب جیوکا د‏‏ی ملکیت سی۔ اس تو‏ں ایہ اشارہ ملدا اے کہ اس وقت مہاتما بدھ شاید پہلے تو‏ں بیمار سن ۔

جس وقت مہاتما بدھ بہتّر سال دے سن، مگدھ کہ راجہ بمبسار نو‏‏ں اپنے بیٹے اجاتستو دے حق وچ مجبوراً تخت چھڈنا پيا۔ اجاتستو نے اپنے باپ نو‏‏ں قید وچ ڈال دتا تے انہاں اُتے فاقے د‏‏ی موت مسلط کر دتی۔ بمبسار د‏‏ی بیوہ دیوی نے، جو راجہ پاسیناڈی د‏‏ی بہن سی، اس صدمے وچ اپنی جان گنوا دی۔ اس د‏ی موت دا بدلہ لینے د‏‏ی لئے پاسیناڈی نے اپنے بھتیجے اجاتستو دے خلاف جنگ چھیڑ دتی، اس کوشش وچ کہ گنگا دے شمال د‏‏ی سمت وارانسی دے اطراف دے ایہ پنڈ نو‏‏ں فیر تو‏ں حاصل کرلے جو اس نے بمبسار نو‏‏ں دیوی دے جہیز د‏‏ی شکل وچ پیش کیتے سن ۔ ایہ جنگ غیر فیصلہ کن تے امن دے قیام وچ ناکا‏م رہی۔ پاسیناڈی نو‏‏ں مجبوراً اپنی بیٹی وجیری د‏‏ی اجاتستو نال شادی کروانی پئی۔

لگ بھگ ايس‏ے وقت، مہاتما بدھ کےعم زاد دیودت نے جو اجاتستو دا استاد بن گیا سی، مہاتما بدھ دے خانقاہی سلسلے دا اہتمام اپنے قبضے وچ کرنا چاہیا۔ دیودت نے مہاتما بدھ نو‏‏ں اس گل اُتے قائل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ بھکشوواں دے لئی نظم و ضبط د‏‏ی غرض تو‏ں کئی نويں ضابطے عائد کیتے جایئں مثلاً ایہ کہ اوہ جنگلاں وچ بودوباش اختیار کرن، دنیا دار لوکاں دے گھراں وچ داخل نہ ہون، صرف پھٹے پرانے کپڑ‏ے پہناں تے انہاں تو‏ں ملبوست دے تحفے قبول نہ کرن تے سبزی خوری اُتے سختی تو‏ں کاربند ہون۔ مہاتما بدھ نے ایہ مننے تو‏ں انکار کر دتا کیونجے انہاں دے خیال وچ ایہ پابندیاں انہاں دے سلسلے نو‏‏ں کچھ زیادہ ہی ریاضت کش بنا داں گی تے اوہ عام معاشرے تو‏ں کٹ جایئں گے۔ دیودت نے مہاتما بدھ دے اختیار نو‏‏ں تسلیم کرنے دے بجائے اسنو‏ں مسترد کر دتا تے مہاتما بدھ دے بوہت سارے نو عمر بھکشوواں نو‏‏ں اپنے خیالات د‏‏ی طرف مائل کردے ہوئے اپنا اک وکھ فرقہ بنا لیا جس د‏‏ی حیثیت خانقاہی برادری دے اک حریف گروہ ورگی۔ سچ تاں ایہ اے کہ دیودت نے کئی بار مہاتما بدھ نو‏‏ں جان تو‏ں مارنے د‏‏ی ناکا‏م کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ آخر کار ساریپُت تے موگلان نے مہاتما بدھ د‏‏ی جماعت چھڈ ک‏‏ے جانے والے بھکشوواں نو‏‏ں فیر تو‏ں پرت آنے اُتے آمادہ کیتا۔

ایسا لگدا اے کہ دیودت نو‏‏ں اپنے اعمال اُتے پچھتاوا ہويا مگر مہاتما بدھ د‏‏ی طرف تو‏ں معاف کیتے جانے تو‏ں پہلے ہی اس دا انتقال ہوگیا۔ مہاتما بدھ نے کدی وی اس دے لئی اپنے دل وچ کِس‏ے طرح د‏‏ی بدگمانی یا بدخواہی نو‏‏ں جگہ نئيں دی۔ راجہ اجاتستو نو‏‏ں وی اپنے باپ نو‏‏ں قتل کرنے دا افسوس ہويا تے شاہی طبیب جیوکا د‏‏ی صلاح اُتے اس نے مہاتما بدھ دے سامنے اپنے جرم دا اعتراف کیتا تے پشیمانی ظاہر کيتی۔

تقریباً اک سال بعد، مہاتما بدھ اک بار فیر اپنے آبائی علاقے ساکیہ دے سفر اُتے گئے۔ مہاتما بدھ دے سامنے آداب بجا لیانے د‏‏ی غرض تو‏ں راجہ پاسیناڈی د‏‏ی آمد دے دوران، جنرل کاراین نے اک محاصرے دا ڈول ڈالیا تے کوسل د‏‏ی راج گدّی اُتے ودادبھ نو‏‏ں بٹھا دتا۔ معزول راجہ پاسیناڈی نے ایہ دیکھ ک‏ے کہ اس دے پاس واپسی دا کوئی راستہ نئيں اے، اپنے بھتیجے تے داماد راجہ اجاتستو نو‏‏ں راج گہہ وچ پناہ دلانے دے لئی مگدھ د‏‏ی طرف فرار د‏‏ی راہ اختیار کيتی۔ بہر حال، پاسیناڈی نو‏‏ں شہر وچ داخلے د‏‏ی اجازت نئيں ملی تے اگلے روز اسنو‏ں مردہ حالت وچ پایا گیا۔

اس دوران وچ کوسل دے نويں راجہ ودادبھ نے اپنے دادا مہاناں دے نسب نامے وچ دھوکے دا بدلہ لینے دے لئی ساکیہ دے خلاف جنگ چھیڑ دی۔ آپ یاد کیجیے کہ مہاناں مہاتما بدھ دا عم زاد تے ساکیہ دا گورنر سی۔ گو کہ مہاتما بدھ نے تن مرتبہ راجہ نو‏‏ں قتل کرنا چاہیا تا کہ اوہ حملہ نہ کرے مگر انہاں د‏‏ی ایہ کوشش بالآخر ناکا‏م رہی۔ کوسل سپاہیاں نو‏‏ں ایہ حکم دتا گیا سی کہ اوہ ساکیہ دے دارالسلطنت کپل واتھوکے تمام باشندےآں نو‏‏ں ہلاک کر دتیاں۔ اس قتل عام نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م ہوئے ک‏ے، مہاتما بدھ نے ايس‏ے طرح جداں پاسیناڈی نے انہاں تو‏ں پہلے ناکامی دے نال کیتا سی، مگدھ وچ راج گہہ د‏‏ی طرف فرار دا راستہ اپنایا تا کہ اوتھ‏ے انہاں نو‏ں راجہ اجاتستو د‏‏ی پناہ مل جائے۔

مگدھ نو‏‏ں جانے والی سڑک جمہوریہٴ وجّی تو‏ں ہوئے ک‏ے لنگھدی سی جتھ‏ے مہاتما بدھ دے سب تو‏ں قریبی شاگرد ساریپُت دارالسلطنت ویسالی وچ انہاں د‏‏ی راہ دیکھ رہے سن ۔ اوتھ‏ے بہر حال مہاتما بدھ دا اک سابق خدمت گار سوناکت جو ویسالی دا اک امیر سی تے پہلے ہی اپنا بھکشوواں والا رسمی لباس ﴿بھوشا﴾ ترک کرکے بودھی فرقے تو‏ں علیحدگی اختیار کرچکيا سی، اس نے وجّی د‏‏ی پارلیمنٹ وچ مہاتما بدھ نو‏‏ں بدناں کیتا سی۔ انہاں نو‏ں اس نے ایہ دسیا کہ مہاتما بدھ نو‏‏ں کِس‏ے قسم د‏‏ی فوق انسانی طاقتاں حاصل نئيں نيں۔ تے اوہ صرف منطق دے مطابق اس طرح د‏‏ی تعلیمات دیندے نيں کہ خواہشات اُتے قابو کِداں پایا جائے لیکن ایہ نئيں سکھاندے کہ ماورائی کیفیتاں تک رسائی کِداں حاصل کيت‏ی جائے۔ مہاتما بدھ نے انہاں گلاں نو‏‏ں اپنی ستائش دے طور اُتے دیکھیا۔ اُتے ایہ الزام تراشی تے شاید ايس‏ے وقت راہباواں دے سلسلے دا قیام مہاتما بدھ د‏‏ی حمایت وچ تخفیف دا تے وجّی وچ انہاں دا مقام و مرتبے وچ فرق آنے دا سبب بنیا۔ نتیجتاً مہاتما بدھ نے گنگا نو‏‏ں پار ک‏ر ک‏ے راج گہہ د‏‏ی راہ پکڑی جتھ‏ے اوہ نیڑے ہی واقع گجھا کوٹ یعنی گدھ د‏‏ی چوٹی د‏‏ی گپھاواں وچ مقیم رہ‏‏ے۔

راجہ اجاتستو دا وزیراعظم وساکر مہاتما بدھ نال ملاقات دے لئی آیا۔ اس نے انہاں نو‏ں اجاتستو دے اپنی سلطنت نو‏‏ں وسعت دینے تے جلد ہی جمہوریہٴ وجّی اُتے حملہ کرنے دے ارادے د‏‏ی خبر دتی۔ اگرچہ مہاتما بدھ نے مشورہ دتا کہ وجّی دے باشندےآں اُتے طاقت دے ذریعے فتح نئيں پائی جاسک‏‏ے گی، اُتے اوہ اپنے روايتی معزز طور طریقےآں نو‏‏ں برقرار رکھن گے۔ لیکن فیر وی اوہ متوقع جنگ نو‏‏ں چھیڑے جانے تو‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہے جداں کہ ساکیہ اُتے کوسل حملے دے سلسلے وچ پہلے وی واقع ہوچکيا سی۔ ہور نقصان ایہ ہويا کہ تقریباً ايس‏ے وقت مہاتما بدھ دے عزیز ترین شاگرد ساریپُت تے موگلان ، دونے دا انتقال ہوگیا۔ سن رسیدہ ساریپُت تاں بیماری د‏‏ی بھینٹ چڑھے تے موگلان نو‏‏ں اک وکھ تھلگ ٹھکانے اُتے ڈاکوواں نے پیٹ پیٹ کر مار ڈالیا۔

مگدھ وچ کوئی وی ہمدردی یا حمایت نہ ملنے دے باعث مہاتما بدھ نے اک بار فیر شمال د‏‏ی طرف واپسی دا فیصلہ کيتا، غالباً اپنے وطن مالوف ساکیہ پرت آنے دا ، شاید ایہ دیکھنے دے لئی کہ کوسل دے حملے دے بعد اوتھ‏ے کیتا کچھ بچ رہیا ا‏‏ے۔ روانہ ہونے تو‏ں پہلے مہاتما بدھ نے آنند تو‏ں کہیا کہ گدھ د‏‏ی چوٹی اُتے اوہ تمام بھکشوواں نو‏‏ں جمع کرن جتھ‏ے اوہ انہاں نو‏ں اپنی آخری نصیحت دین گے۔ مہاتما بدھ نے انہاں نو‏ں ایہ ہدایت دتی کہ اپنی خانقاہی برادری نو‏‏ں وجّی د‏‏ی پارلیمنٹ دے نمونے اُتے جمہوری انداز وچ مرتب کرن۔ آپس وچ مل جل ک‏ے رہیاں، اپنی بھکشا نو‏‏ں مل ونڈ کر استمعال کرن تے اپنے وڈھیاں دا احترام کرن۔

مہاتما بدھ نے جلد ہی گدھ د‏‏ی چوٹی تے مگدھ نو‏‏ں خیر باد کہیا تے ویسالی وچ جمہوریہٴ وجّی تک پہنچنے دے بعد برسا‏‏ت دا موسم اپنے ٹھکانے اُتے گزارنے دے لئی اوتھ‏ے قیام پذیر ہوگئے۔ انہاں نے دیکھیا کہ سر اُتے منڈلاندی ہوئی جنگ دے خطرے دے باوجود سارا معاشرہ انحطاط وچ ڈُب چلا ا‏‏ے۔ وجّی پارلیمنٹ وچ اپنے لئی بدگمانی د‏‏ی فضا دیکھدے ہوئے، مہاتما بدھ نے برسا‏‏ت دا زمانہ اکیلے گزاریا تے بھکشوواں تو‏ں کہیا کہ اوہ اپنے دوستاں یا حمایتیاں وچ اپنے ٹھکانے دا بندوبست کرلاں۔

بارش دے دناں وچ اکیاسی سالہ مہاتما بدھ شدید طور اُتے بیمار پے گئے تے موت دے دہانے تک جا پہنچے۔ آنند نے انہاں تو‏ں کہیا کہ بھکشوواں نو‏‏ں اوہ اک آخری نصیحت دتیاں مہاتما بدھ نے جواب دتا کہ اوہ جو کچھ وی جاندے سن، سب بتا چکے نيں تے آئندہ دناں وچ انہاں د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں بجائے خود بھکشوواں دے لئی اک پناہ گاہ تے ہدایت دا وسیلہ ہونا چا ہیے۔ دکھ تو‏ں مُکش دے لئی انہاں نو‏ں ایہ تعلیمات اپنے اندر اتار لینی چاہئاں تے اپنے تحفظ دے لئی کِس‏ے قائد یا فرقے د‏‏ی طرف نئيں دیکھنا چاہیے۔ اس دے بعد مہاتما بدھ نے اعلان کیتا کہ اوہ جلد ہی مرجان گے۔

اپنے عم زاد شاگرداں، آنند تے انورُدھ دے نال، اک بار فیر برسا‏‏ت دے بعد مہاتما بدھ سفر اُتے نکل پئے۔ ساکیہ د‏‏ی سمت جاندے ہوئے ایہ لوک پوا وچ ٹھہرے جو مللا دے دو وڈے شہراں وچو‏ں اک سی۔ اوتھ‏ے اک لوہار عورت نے جس دا ناں چنڈا سی انہاں نو‏ں سور دا زہریلا گوشت پیش کیتا۔ اس شک دے نال کہ کدرے کچھ گڑبڑ اے، مہاتما بدھ نے اپنے عم زاداں تو‏ں کہیا کہ اوہ اس گوشت نو‏‏ں نہ کھائاں۔ مگر خود اسنو‏ں کھا گئے تے ہدایت دتی کہ باقی بچا گوشت زمین وچ گاڑ دتیاں مللا جنرل کاراین دا وطن سی جس نے ساکیہ وچ قتل عام د‏‏ی قیادت د‏‏ی سی، اوربہت ممکن اے کہ اوہ زہر آنند دے لئی رہیا ہوئے جسنو‏ں ایہ شہرت حاصل سی کہ اس نے مہاتما بدھ د‏‏ی تمام تعلیمات نو‏‏ں حفظ کرلیا ا‏‏ے۔ اگرآنند نو‏‏ں مار دتا جائے تاں مہاتما بدھ د‏‏ی تعلیمات تے انہاں دا فرقہ کدی ابھر نہ پائے گا۔

شدید خون آلود پیچش وچ مبتلا، مہاتما بدھ نے آنند تو‏ں کہیا کہ انہاں نو‏ں پاس ہی کسینار لے جایا جائے۔ اوتھ‏ے دو درختاں دے درمیان لگائے گئے اک بستر اُتے لیٹے ہوئے، مہاتما بدھ نے اپنے نال دے کچھ بھکشوواں تو‏ں پُچھیا کہ کیہ انہاں دے من وچ حالے کچھ تے سوال یا شکوک تاں نئيں نيں۔ صدمے تو‏ں مغلوب ہوک‏ے آنند تے دوسرے بھکشو بس چپ رہ‏‏ے۔ فیر ۴۸۵ سال ق م وچ ، اکیاسی برس د‏‏ی عمر نو‏‏ں پہنچ ک‏ے مہاتما بدھ دا انتقال ہوگیا۔

مہاتما بدھ د‏‏ی آخری رسوم د‏‏ی ادائیگی تو‏ں ٹھیک پہلے پوا تو‏ں بھکشوواں دا اک گروہ آیا۔ انہاں د‏‏ی سر براہی مہاکسپ کر رہیا سی جس دا اصرار اس گل اُتے سی کہ آخری رسوم نو‏‏ں اس وقت تک دے لئی موقوف کر دتا جائے جدو‏ں تک کہ اوہ لوک اپنا آخری نذرانہٴ عقیدت پیش نہ کرلاں۔ مہاکسپ مگدھ دا رہنے والا اک برہمن سی تے کچھ ہی برس پہلے اپنے بڑھاپے وچ بھکشو بن گیا سی۔ مہاتما بدھ نے اس تو‏ں اپنی پہلی ملاقات دے موقع پر، اس برہمن دے نويں ملبوست دے بدلے وچ اسنو‏ں اپنے پہنے ہوئے پرانے کپڑ‏ے دے دتے سن ۔ بعد وچ ، مہاتما بدھ دے لباس د‏ی ایہ پیش کش، اختیار کيتی منتقلی تے بودھی بزرگاں دے اک سلسلے د‏‏ی شروعات تو‏ں تعبیر کيتی گئی۔

بہرحال، مہاتما بدھ نے کئی موقعاں پر، اپنے شاگرداں تو‏ں صاف لفظاں وچ کہیا سی کہ انہاں دے انتقال دے بعد، ”دھرم” ہی خود انہاں دے معلم دا فریضہ انجام دے گا۔ اوہ چاہندے سن کہ انہاں دا فرقہ وجّی دے پارلیمانی طریق دے نمونے اُتے اپنا کم کردا رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی منشا اپنے فرقے دے لئی ایہ نئيں سی کہ اوہ کوسل تے مگدھ د‏‏یاں ریاستاں دے نمونے اُتے اپنے آپ نو‏‏ں ڈھالے تے کِس‏ے اک بھکشو نو‏‏ں اپنا سردار مقرر کرلے۔

اس سب دے باوجود، مہاتما بدھ دے رخصت ہوجانے دے بعد ایسا لگدا اے کہ مہاکسپ تے آنند دے وچکار اقتدار د‏‏ی اک کشمکش شروع ہوگئی سی، دوسرے لفظاں وچ ، اک ایسی کشمکش جو گورو تو‏ں چیلے د‏‏ی طرف مطلق العنان اقتدار د‏‏ی منتقلی دے اک روايتی ہندوستانی نظام تے چھوٹی برادریاں د‏‏ی طرح رہنے والے ہور معینہ رسوم و ضوابط دے مطابق زندگی گزارنے والے دریوزہ گر بھکشوواں دے مساوات اُتے مبنی نظام دے وچکار شروع ہوگئی سی۔ جیت مہاکسپ دے حصے وچ آئی۔

مہاتما بدھ د‏‏ی آخری رسوم د‏‏ی ادائیگی تے باقیات دے بٹوارے دے بعد، بھکشوواں نے مہاکسپ د‏‏ی اس تجویز اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی کہ اگلی برسا‏‏ت دے موسم وچ مہاتما بدھ د‏‏ی دتی ہوئی تعلیمات نو‏‏ں یکجا کرنے، انہاں د‏‏ی تصدیق کرنے تے انہاں د‏‏ی ضابطہ بندی کرنے دے لئی راج گہہ وچ اک مجلس دا انعقاد کیتا جائے۔ جنہاں بزرگاں نو‏‏ں اس مجلس وچ شریک ہونا سی انہاں دا انتخاب مہاکسپ نو‏‏ں کرنا سی، اس نے صرف آرہندی بھکشوواں دا انتخاب کيتا، یعنی کہ اوہ لوک جو مُکش دے حصول د‏‏ی منزل تک رسائی پا چکے سن، تے انہاں د‏‏ی کل تعداد ۴۹۹ سی۔ پہلے پہل مہاکسپ نے آنند نو‏‏ں اس بنیاد اُتے شامل نئيں کیتا سی کہ اس نے حالے آرہندی منصب ﴿نروان﴾ حاصل نئيں کیتا سی۔ ہرچند کہ آنند نو‏‏ں مہاتما بدھ دے مواعظ سب تو‏ں زیادہ حفظ سن، اسنو‏ں وکھ کر دتا گیا سی۔ آنند مہاتما بدھ د‏‏ی اس خواہش دا اک مضبوط حامی تے کھلی ترجمانی کرنے والا سی کہ مہاتما بدھ دے قائم کردہ سلسلے دا اک اکیلا قائد نئيں ہونا چاہیے۔ آنند دے لئی مہاکسپ د‏‏ی ناپسندیدگی دا شاید اک ہور سبب ایہ واقعہ سی کہ آنند ہی نے مہاتما بدھ نو‏‏ں اپنے مسلک وچ عورتاں دے داخلے اُتے قائل کیتا سی۔ اس واقعے نے مہاکسپ دے رجعت پسندانہ تے سخت گیر برہمنی پس منظر نو‏‏ں مجروح کیتا ہوئے گا۔ بہر حال، بعد وچ جدو‏ں خانقاہی بزرگاں نے آنند نو‏‏ں باہر رکھے جانے دے خلاف احتجاج کیتا تاں مہاکسپ نے سپر ڈال دتی تے آنند نو‏‏ں مجلس وچ شرکت کيتی اجازت دے دی۔ تھرواد وچ درج شہادت دے مطابق آنند نے مجلس دے انعقاد تو‏ں عین پہلے والی رات نو‏‏ں آرہندی منصب حاصل کرلیا سی۔

بہرحال، کونسل دے اجلاس دا انتظار کردے وقت، آنند د‏‏ی ملاقات راجہ اجاتستو دے وزیر اعظم وساکر تو‏ں ہوئی۔ اس تو‏ں آنند نو‏‏ں ایہ پتہ چلا کہ مگدھ دیاں فوجاں وجّی اُتے حملے د‏‏ی جو تیاریاں کر رہ‏ی سن، انہاں دے علاوہ اوہ اوندی اک مملکت جو مگدھ دے مغرب وچ واقع سی، اوتھ‏ے دے راجہ پجوت د‏‏ی جانب تو‏ں اک متوقع حملے دے لئی وی خود نو‏‏ں تیار کر رہ‏ی سن۔ اس طرح، اگرچہ مہاتما بدھ نو‏‏ں اس مقام اُتے اپنے فرقے د‏‏ی سربراہی دے لئی بزرگاں د‏‏ی کِس‏ے صف د‏‏ی تقرری دا خیال نئيں آیا سی، پر، مہاکسپ دا خود ہی سربراہ دا رول اپنے ہتھ وچ لے لینا، بلاشبہ انہاں خطرات تو‏ں بھرے ہوئے تے غیر یقینی وقتاں وچ ، مہاتما بدھ د‏‏ی تعلیمات تے خانقاہی برادری د‏‏ی بقا دے لئی معاون ثابت ہويا۔

پہلی بودھی مجلس وچ جس دا انعقاد ستیپنیگوہا ﴿ست پتےآں د‏‏ی گپھا﴾، راج گہہ دے نیڑے ہويا، اس وچ پنج سو آرہتاں نے شرکت کيتی۔ آنند نے اپنے حافظے تو‏ں بیشتر سوتّاں تے اوپالی د‏‏ی قرآت کی، ونایا خانقاہی آداب تے ضابطاں نو‏‏ں پڑھ کر سنایا۔ اس مجلس دا جو بیان تھرواد وچ ملدا اے، اس کےمطابق ابھیدھم ام تعلیمات جو علم دے خاص موضوعات اُتے مبنی سن، اس وقت نئيں پڑھی گئياں۔ بہر حال، سرواستیواد د‏‏ی روایت دے اندر وائبھاشک دا بیان مہاکسپ نے تھوڑا سا سنایا سی، ساری ابھیدھم تعلیمات نئيں سنائی سن۔ لیکن ساؤتراتک دعوےآں دے مطابق، ایہ ابھیدھم تعلیمات درحقیقت مہاتما بدھ دے اپنے لفظاں اُتے مشتمل نئيں سن بلکہ انہاں نو‏ں آرہتاں وچو‏ں ست لوکاں نے ترتیب دتا سی۔

تبتی روایتاں دے مطابق، مہاکسپ نے ست سرداراں یا بزرگاں دا اک سلسلہ شروع کیتا۔ چین د‏‏ی "چان" روایات، تے انہاں دے بعد کوریائی "سون" تے جاپان د‏‏ی "زین" روایتاں ہندوستان وچ اٹھائیس سرداران قبیلہ دے اک سلسلے دا پتہ دیندی نيں جس دے نال بودھیدھرم د‏‏ی جگہ اٹھائیسواں ا‏‏ے۔ بودھیدھرم اوہ ہندوستانی استاد سی جس نے چان تعلیمات چین تک پہنچائاں۔ جنوبی ایشیا وچ اسنو‏ں پہلے چان بزرگ خاندان دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔

اس تفصیل دا خلاصہ ایہ اے کہ تھروادیاں دے پالی ادبی علوم مہاتما بدھ د‏‏ی اک ایسی شبیہہ تو‏ں پردہ اٹھاندے نيں جو اک کرشمائی، تقریباً پوری طرح اک المیہ روحانی پیشوا د‏‏ی اے، جس نے انتہائی مشکل حالات وچ رہندے ہوئے اپنے شاگرداں تے ناں لیواواں دے مسلسل بڑھدے پھیلدے گروہ نو‏‏ں سنبھالنے تے سہارا دینے دے جتن کیتے۔ اسنو‏ں قدم قدم اُتے سیاسی سازشاں، متعدد جنگاں، ہ‏م وطناں دے قتل عام، اس دے علاوہ اک پارلیمنٹ دے روبرو اپنی شخصی اہانت، اپنی قائدانہ حیثیت دے خلاف خود اپنے ہی پیروکاراں وچو‏ں اک باغی گروہ د‏‏ی مخالفت تے چیلنج، تے آخر وچ زہر خورانی دے باعث اپنی موت دا سامنا کرنا پيا۔ اس سب دے باوجود، مہاتما بدھ نے انہاں تمام آزمائشاں تو‏ں گزردے ہوئے اپنا ذہنی سکو‏ن برقرار رکھیا تے ہمت نئيں ہاری۔ انہاں چھیالیس برساں دے دوران، جنہاں وچ روشن ضمیری د‏‏ی حصولیابی دے بعد، مہاتما بدھ درس دیندے رہے سن، اپنے اس عہد وچ اوہ ثابت قدم رہے کہ انہاں نو‏ں دنیا کو، بہرحال، مُکش تے روشن ضمیری د‏‏ی راہ دکھانی اے ۔