لوک ساہت

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

لوک ساہت لوک رہتل دے انشاں نال بھری ہوئی لوک مانس دی سہج-سبھاوی ابھویکتی بے، جس دا سنچار لوک بولی راہیں موکھی روپ وچّ ہویا ہووے۔ اس رچنا نال کسے وی لکھاری دا ناں جڑیا ہویا نہیں ہندا تے اک لوک-ٹولے دی پروانگی لے کے پیڑھیؤ-پیڑھی اگے چلدی اے۔ ڈاکٹر. ستیندر مطابقلوک منوکھی سماج دا اوہ طبقہ اے جو آبھجات سنسکار شاستریئتا اتے پنڈتائی دی چیتنا اتے ہینکڑ توں خالی اے اتے جو اک روایت دے پرواہ وچّ زندہ رہندا اے۔[1]

لوک ساہت[لکھو]

ہر قوم دے سمکالی ساہت جاں بھاشا دا نرنا س دی اتہاسک پرستھتیاں ادھین آؤندے سماجک تانے -بانے نے تہ کرنا ہندا ہے .سمکالین ساہت دے سمیں اتے ستھان دی پوزیشن متابک لوک ساہت وی آپ ہدرا وٹاؤندا رہا ہے. بھاویں ک لوک ساہت دا نواں روپ ہوند وچ آ جاوے،پر اتہاسک سمیں وچ اسدی اپنی ستھتی اتے لوڑ متابک سارتھکتا ہندی ہے. "یسے لئی ایہہ اتی پرانا ہدنئا ہویاں وی نت -نواں بنا رہندا ہے." [2] " لوک ساہت " ورگے سنکلپ نوں سمجھن توں پہلاں "لوک" دے ارتھاں نوں سمجھنا ضروری پرتیت ہندا ہے .

لوک الگ الگ ارتھاں وچ ورتا جان والا سنکلپ ہے. لوک لئی اسیں people، public، masses آد شبداں دی ورتوں کردے ہاں. پر لوک ایہناں توں وکھری چیز ہے.

   Public:جہڑے شہری جیون جانچ انوسار پلے لوک 

People :الگ-الگ پچھان والے بندآں دی پچھان لئی ورتا جان والا سنکلپ Masses: جہڑے راجنیتک ادھکاراں والے لوک ادھکارئیلنڈنڈیز المار: ‘‘ لوک کوئی اس طرحاں دے لوکاں دا سموہ نہیں جو ان پڑھ ہے بلکہ ایہہ اجیہی چیتناں دا دھراتل ہے جس توں بنداں کدے وی مکت نہیں ہو سکدا، اوہ بندے سموہک طریقے نال سوچدے ہن اہنھاں وچّ ترکشیلتا ہندی ہے` اپروکت دھارنا ادھین جتھے ‘‘لوک`` شبد ویسموہک چیتنا نال جڑ رہا ہے، اتھے لوک ساہت دے سندربھ وچّ کیہا جا سکدا ہے کہ ‘‘ ایہہ کسے اک لیکھک دی رچنا نہ وشیش سبھیاچارک سموہ دی رچنا ہندا ہے۔ جہڑا اپنی پرتبھا دوارا لوک مانسکتا دے نیڑے دی سوخم تے اچیت بھاوناواں نوں سمجھدا ہے تے لوک پروانگی ہسل کرکے پیڑھی-در پیڑھی اگے سنچاردا ہے۔ انجھ سموہک سرجنا، لوک روڑھیاں......................پرمپرائی تتّ لوک ساہت دے لچھن بن جاندے ہن`` [3]


وششٹ ساہت وانگ کسے لیکھک دوارا لوک-بولی وچّ رچیا ساہت لوک چیتنا دا ساہت اتے لوک-پرء ساہت، بہت وار لوک ساہت توں بھنّ ہن۔ لوک پرء ساہت اپنی سامگری بہتیوار لوک ساہت توں لیندا ہے اتے لوک پرء ہون کارن اس نوں لوک ساہت ہی سمجھ لیا جاندا ہے۔ ‘رامائن` ‘مہابھارت' اتے ‘ہیر وارث` اس دے سندر اداہرن ہن۔ لوک ساہت دی کوئی رچنا، جو لوک سموہ دوارا ہوند وچّ آئی ہووے تے بھاوے کسے اک ویکتی وشیش دی کرت ہووے، لوک-مانس دے سامان تتاں نال یکت ہو کے ‘لوک` دے اپنے ہی ویکتتوَ دی کرت سمجھی جان لگّ پیندی ہے، پر لوک جیون دی امکّ بانی دا جیؤندا خزانہ آؤن والی پیڑھی دے منع وچّ اج وی اننت روپ وچّ سرکھات چلیا آؤندا ہے۔

دوندر ستیارتھی لوک ساہت نوں منکھ دے ہمیشہ جیؤندے رہن دی چیتنتا دا جیوندا جاگدا ثبوت دسدا ہے۔ مدھکالین پنجابی ساہت دا کوئی وی لیکھک اجیہا نہیں جس نے چنتن وشے روپ جاں شیلی آدی پکھاں توں لوک-ساہت دا پربھاو نہ قبولیا ہووے۔ اس توں اگے لوک ساہت دیاں ونگیاں دا ادھٔین وسترت روپ وچّ اگے ہے۔ لوک گیت، لوک کتھاوا، لوک اکھان، بجھارتاں، لوک وار، آدی لوک لوک دیاں ونگیاں ہن:

لوک ساہت راہیں کسے دیش دی نہار پوری طرحاں دس آؤندی ہے۔ پنجابی لوک گیتاں اتے لوک کہانیاں دے ادھٔین توں صاف پتہ لگدا ہے کہ ایہناں دی سماجک، ساہتک اتے اتہاسک مہانتا وی ہے

لوک گیت[لکھو]

مدھکالین پنجابی کویاں وچوں کوئی ورلا ہی ہووےگا، جس نے کلاتمک روپ ودھان، شکتی شالی بھاشا اتے آکرشک راگاں تے دھنا لئی پنجابی لوک گیتاں توں سہائتا نہ لئی ہووے ایولن دا وچار ہے کہ لوک کہانیاں گلپ نوں جنم دندیا ہن اتے لوک گیت سمچی کویتا دے جنم داتا ہن۔

جمن توں موت تک پنجاب دے جیون دا کوئی وی پکھ اجیہا نہیں ہے، جس سنبندھی لوک گیت اپلبدھ نہ ہووے۔ ایہناں لوک گیتا دی وشال بھاونا نوں مکھ رکھکے ایہہ دھارنا عامَ پرچلت ہے کہ پنجابی گیتاں وچّ جمدا ہے: لوریاں، تھالاں، دھمالاں وچّ اس دا پالن پوشن ہندا ہے: گھوڑیاں، سہاگاں، سٹھنیاں چھنداں اتے گدھیاں وچّ ویاہیا جاندا ہے: اتے اس دا انتم سنسکار وی آلہنیاں تے کیرنیا دے روپ وچّ گیتاں راہیں ہی ہندا ہے۔ بہت سار گیت اجہیس وی ہن جہڑے جتا پرتِ دے کا-وہار دن-دہار، ہار شنگار، ملام، وچھوڑا، دکھ-سکھ، آنند نال سنبندھت ہن۔ رتاں، میلیا، پشو پنچھیاں اتے رکھاں آدی بارے وی گیڈ ملے ہن۔ پریت کہانیاں اتے سورمگتی دے پرسنگ وچّ گیت ملدے ہن۔ پرریم بھاونا نوں پرگٹاؤن والا گیت ٭کنی کاٹے پائے نے، ساڈے نالوں بٹن چنگے، جہڑے سینے نال لائے ہوئے نے ٭تیری سجری پیڑ دا ریتا چکّ چکّ لاواں ہکّ نوں لوک گیت وچّ اس دے کجھ اگے روپ گئے ہن۔:-

بولیاں[لکھو]

بولی[لکھو]

بولی کاوَ روپ وچّ تھوڑے جہے شبداں وچّ بڑے سنجم نال دل دیاں بھاوناواں پس کیتیاں جاندیاں ہن ۔ بولی منکھی من وچلے کسے اکہرے بھاوَ نوں پرگٹ کردی ہے ۔ بولی پہلاں اک تکی سطر وچّ ہندی سی ، اس لئی لئی بولی دا پرانا ناں ‘اک تکیا’ سی ۔ بولی شبد بول توں لیا گیا ہے ، جس وچّ بجھویں واک دا اچارن ہندا ہے ۔ ونجارا بیدی انوسار ، “ بولی وچّ اکھان وانگ ، لے دا ہونا ضروری ہے ۔ جے بولی وچّ ردم نہیں ہووےگا تاں اوہ سادھارن جیہا فقرہ بن جاوے گی ۔ ” بولیاں مکھ روپ وچّ تنّ طرحاں دیاں ہندیاں ہن ۔

نکی بولی[لکھو]

نکی بولی دو سنتری ہندی ہے ۔ اس ورگ دیاں بولیاں دا کیندری لچھن ایہہ ہے کہ ایہناں دی دوجی تک کوئی پرچلت ‘توڑا’ ہندی ہے ۔ توڑا بولی دی انتم سطر ہندی ہے ۔ جس دے دوہرے تیہرے دہراؤ وچوں بولی نوں وبھنّ گتی شیل اچاراں وچّ گا کے بھاوَ نوں سنگھنا کیتا جاندا ہے ۔ ڈاکٹر. ناہر سنگھ انوسار ، “ نکی بولی گدھے نال سنبندھت لگبھگ دو سطراں والا اجیہا گیت روپ ہے ، جس دی سطر روڑھ تک تکانت ہندی ہے جاں روڑھ تک دے پرکار وچوں آؤندی سہج تک ہندی ہے ۔ اس دی دوسری تک توڑا ہندا ہے ۔ پہلی سطر دے توڑے وچالے بھاوَ اکاگرتا جاں تھیمک نرنترتا دی کوئی شرط نہیں ہندی ۔ ” ایہناں بولیاں نوں گاؤن لئی کڑیاں دو ٹولیاں بنا لیندیاں ہن ۔ اک ٹولی پہلی تک پہلی تک بولدی ہے اتے گدھا پاؤندی ہے ۔ دوجی تک دوجی ٹولی بولدی ہے اتے گدھا پاؤندی ہے ۔ پر نچیاں نہیں جاندا ۔

٭ اکّ دی جڑھ وچّ ڈھکّ جم پیا ، ڈھکّ جڑھ وچّ گوبھی ،

مڑک بتھیری سی ، رنگ کالے نے ڈوبی ۔

٭رائی وے رائی وے رائی وے ،

میری نازک جندڑی لڑ بڈھڑے دے لائی وے ۔

لمی بولی[لکھو]

لمی بولی وچّ اکہرا تھیم نہیں ہندا ہے ۔ تھیم پکھوں اس بولی دے تنّ پڑھا ہن – پہلیاں دو تکاں ، اگلیاں دو تکاں اتے توڑا ۔ بولی کار پہلیاں دو سطراں وچّ عامَ توں وشیش اتے کیندرت ہندا ہے اتے انتم تک وچّ اکاگر بھاوَ اتے دہراؤ دی پرکریا راہیں کیندرت ہندا ہے ۔ ڈاکٹر. ناہر سنگھ انوسار ، “ لمی سمتکانتک تکاں والا اجیہا گیت ہے جس دی ہر تک اپنی تھاویں سمپورن تھیمک اکائی ہندی ہے تے انت وشیش توڑے اتے ہندا ہے ۔ توڑا بھاوَ تے اچار دوہاں پکھاں توں بولی دی کنگروڑ ہے ۔ بولی دیاں تکاں ویکتی گت تے توڑا سموہک سبھاء دا لکھائک ہندا ہے ۔ ایہہ ویکتی تے سموہ وچالے ، اچار تے گائن وچالے ، بول تے ناچ وچالے سمپرک کڑی ہے ۔ توڑے وچّ بھاوَ اتّ اکاگر تے دہراؤ دی پرکریا وچّ پیش ہندا ہے ۔ بولی دا تھیم قدم در قدم تے بدلدا ہویا تھیمک وکاس دی لڑی وچّ وی ہو سکدا ہے تے تھیمک کھنڈاؤ دی ستھتی وچّ وی سنبھوَ ہے ۔ لمی بولی ملوئی لوک-کاو دی ولکھن پچھان ہے ۔ ”

٭سوٹی – سوٹی – سوٹی

بین وجا جوگیا تینوں دیؤنگی مکی دے روٹی

پتلے جے لکّ والیاں تینوں عادت پے گئی کھوٹی

موہرے گھوڑا متراں دا ، مگر پھلاں آلی بوتی

میلن منڈیاں نے ڈگدی چوباریوں بوچی ۔

بھنگڑے دیاں بولیاں[لکھو]

ڈاکٹر. بکرم سنگھ گھمن نے بھنگڑے دیاں بولیاں دیاں الگّ شرینی بنائی ہے ۔ اوہناں انوسار ، “ بنتر دے پکھ توں بھنگڑے دیاں بولیاں تے ٹپیاں وچّ انتر نہیں ۔ انتر کیول ایہناں ہے کہ بھنگڑے دیاں بولیاں وچّ اپنے بھاواں نوں راگ وچّ پیش کرن اتے قافیہ میلن لئی ساڈے نت دے جیون دی کسے چیز ج دا سہارا لیا جاندا ہے ۔ ” بھنگڑے دیاں بولیاں لمیاں ہندیاں ہن ۔ عورتاں جے گیت سمیں ڈھولکی وجاؤندیاں ہن تاں مرد ڈھول ۔

٭بارھیں برسیں کھٹنے نوں چلیا ،

کھٹّ کے لیاندے پاوے ،

ہولی ہولی نچّ کڑیئے ،

میرا لکّ نہ مروڑا کھاوے ۔

جاں

٭بابلے نے ور ٹولیا ،

جہنوں پگّ نہ بنھنی آوے ۔


ٹپے[لکھو]

چن بدلاں وچّ آ نی گیا
کچیا نے کچ کیتا
ساڈے پکے نوں وٹا نی گیا

ٹھنڈی چھاں ہووے ایس رخ دی
کتھے مہینوال میرا
سوہنی مچھیاں نوں راہ پچھدی۔

ٹپے وی لوک گیت دی اک روپ ہے جو بہت ہی مقبول روپ ہے ایہہ زندگی دے عامَ دکھ- میلے، تیوہار، رسماں ریتاں وچّ آدی لئے جاندے ہن جو اپنے من-پنچاوے لئی عامَ لوکاں نوں ایہناں راہیں سکھیا وی دتی جاندی ہے۔

گھوڑیاں[لکھو]

لڑکے دے ویاہ نال سنبندھت شگناں وچوں گھوڑیاں دا گائے جانا بہت ضروری ہے۔ گھوڑیاں مول روپ ‘ویاہ دے گیت’ ہن جنہاں دا گاؤن شادی توں اٹھ دس دن پہلاں ہی آرنبھ ہو جاندا ہے۔ جنڈ دی روانگی سمیں جدوں لاڑا سہرا بنّ کے، کلغی لا کے گھوڑی تے سوار ہندا ہے۔ تاں اس ویلے وی گھوڑیاں گائیا جادیاں ہن۔

گھوڑی چڑھ بنیا تینوں باپو بلاوے
میں صدقے ویرا ماں شگن مناوے
میں صدقے ویرا، دانہ موتیاں کھاوے۔

نکی نکی بوندی نکا-نکا مینہہ وچے ماں وے سگراج تیرے سگن کرے دساں دی بوری تیرا باپ پھڑے، ویراں دی زوڑی تیرے نال چڑھے نیلی نیلی گھوڑی میرا نکاں چڑھے ، بھین سہاراج تیریواگ پھڑے پیلی پیلی دال تیری گھوڑی چرے، بھابی سہاگن تینوں سرمہ پاوے رتا-رتا ڈولا مہلی آ وڑے ، ماں وے سہاگن پانی وار پیوے نکی جیہی بنو پیر پھمک دھرے ، نکی جیہی بنو پیڑیھ بیٹھی سجے۔

سہاگ[لکھو]

سہاگ دا شبدک ارتھ ہے کھشنسیبی اتھنا چنگے بھاگ۔ لوک ساہت دے سندربھ وچّ سہاگ توں بھاوَ ججہے سبھاگی لوک گیت ہن، جہڑے لڑکی دے ویاہ نال سنبندھت ہن۔ جویں منڈے دے ویاہ توں کجھ دن پہلا ویاہ نال سنبندھت جان دا رواج ہے۔ اسے طرحاں کڑی دے ویاہ دے کجھ دن پہلا رات دے کھانے توں پچھو اورتاں دواارا ‘سہاگ’ گانے آرنبھ کر دندیاں ہن۔ ایہہ سلسلہ ویاہ توں اک دن پہلاں تک جاری رہندا ہے۔

ساڈا چڑیاں دا چمبا جی تے بابل اساں اڈّ جانا
ساڈی لمبی اڈاری وے تے بابل کہڑے دیس جانا

سٹھنیاں[لکھو]

سٹھنی، ویاہ نال سنبندھت پنجابی لوک گیتاں دا اجیرا روپ ہے، جس دا منورتھ وینگ ، کٹاکھس جاں سکھولیا انداز وچّ طنز راہیں مروتیا دا دل پرچاؤن ہے۔ پرانے سمیاں وچّ جد من پرچاو دے سادھن بہت ہی سیمت سن تاں ویاہ دے شگناں وچّ سٹھنیا منورنجن دے پکھ توں وشیش بھمکا نبھاندیاں ہن۔ لوک ساہت دے نظرئیے توں سٹھوی اتھّ ہوئیہا کھلھا خلاصہ گیت ہے، جس وچّ ہسنگ ہو کیس سلجھے ہوئے ڈھنگ نال ویاہ وچّ اک دھر ولوں دوجی دھر نوں گلھاں کڈھیاں جادیاں ہن۔

ساڈے ویہڑے مادری، منڈے دی بھین باندری
ڈھول سر ڈھم کیرے ڈھڈے، ونّ سونے آئیوی
لاڑا تے سربالا دوویں، بھین نال لیادے وی
وے جیجا بھین نوں نچا لے املی دے ہیٹھ۔

لوریاں[لکھو]

بھومکا[لکھو]

لوریا پنجاب دے اجیہا لوک گیت ہن، جہڑے ماں جا بھین دوارا روندے بچے چکھّ کران، پرچاؤن اتے ملاؤن لئی گائے جادے ہن ۔ لوک گیت پنجاب دے لوک جیون دا انکھڑواں انگ ہن ۔ “ جمن توں موت تک پنجاب دے جیون دا کوئی وی پکھ اجیہا نہیں ہے ، جس سنبندھی لوک گیت اپلبدھ نہ ہون ۔ ایہناں لوک گیتاں دی وشال بھاونا نوں مکھ رکھ کے ایہہ دھارنا پرچلت ہے کہ پنجابی گیتاں وچّ جمدا ہے : لوریاں ، کھالاں ، دھمالاں وچّ اس دا پالن پوشن ہندا ہے ۔ گھوڑیاں ، سہاگ ، سٹھنیاں ، چھنداں اتے گدھیاں وچّ ویاہیاں جاندا ہے اتے اس دا انتم سنسکار وی الاہنیاں اتے کیرنیاں دے روپ وچّ گیتاں راہیں ہی ہندا ہے ۔ ” “لوریاں پنجاب دے اجیہے لوک گیت ہن، جہڑے جاں بھین دوارا روندے بچے نوں چپّ کراؤن، پرچاؤن اتے سلاؤن لئی گائے جاندے ہن ۔”

لوری دا مطلب[لکھو]

“پنجابی شبد لوری نوں لور دے ارتھاں وچّ وی سمجھیا جا سکدا ہے ۔ لور توں بھاوَ صرور ہے ۔ لوری بچے نوں اس دیاں سچیت سرگرمیاں توں ہٹا کے اس نوں صرور وچّ لے جاندی ہے اتے مانسک طور تے بچہ سستاؤن لگّ جاندا ہے ۔ پنجابی تے ہندی شبد لوری انگریزی شبد Lullaby شبد دا سنبندھ Dullness نال جڑدا ہے ۔ بھارتی یورپی Dullness بھاشاواں دے آپسی سنبندھاں دے حوالے نال لوری ، للئبی گیت انگریزی شبد للل، ہندی شبد للا آدی دی سانجھ تلاش کیتی جا سکدی ہے ۔ انگریزی شبد لل دے ارتھ بچے نوں سست کرن دے ہن ہندی شبد للا توں بھاوَ لاڈلا ہندے ہن ۔ ”

لوری دیاں پربھاشاواں[لکھو]

سکھدیو مادھوپری انوسار ، “ ماواں آپنیاں نوں پرچاؤن لئی مدھر سر اتے لے وچّ جہڑے گیت گاؤندیاں ایہناں نوں لوری آکھدے ہن ۔ ” جیت سنگھ جوشی انوسار ، “ لوری ممتا بھجے بول ہندے ہن ۔ ماں بچے نوں مدھر سر وچّ جو گیت سناؤندی ہے ، اوہ لوری ہے ۔ ”

پرکریا اتے پرکارج[لکھو]

“چھوٹے بچیاں دا من پرچاؤن روندیاں نوں وراؤن لئی جاں اوہناں نوں سواؤن لئی ماواں، بھیناں ، تائیاں ، چاچیاں ، ماسیاں گود وچّ بٹھا کے ہلاؤندیاں ہوئیاں نالو نال لوریاں دندیاں ہن ۔ ایہناں لوریاں وچّ اوہناں دیاں سدھراں تے ریجھاں الیکیاں ہندیاں ہن ۔ ایہناں لوریاں دا ڈھنگ سنبودھنی ہندا ہے ۔ ایہناں دیاں تکاں وی نکیاں نکیاں ہندیاں ہن ۔ ہر تک پچھے کجھ اجیہے سور مونہوں کڈھے جاندے ہن ، جنہاں دے کوئی ارتھ نہیں ہندے پر ایہناں وچوں سنگیت ضرور جھاکدا ہے ۔”

“کاکڑیا بلاکڑیا ، ٹاہلی تیرے بچے اوں ، اوں ، اوں ۔

نانا تیرا ڈھول وجاوے ، نانی تیری نچے ، اوں ، اوں ، اوں ۔”

“ماں اتے بھین دیاں ریجھاں دا پرگٹاوا ایہناں لوریاں وچّ پوری طرحاں ہو سکدا ہے ۔ کاکا ایہناں لوریاں وچّ گلاہ دا پھلّ ، مکھن دا چن ، راتاں دا لاڑا ، دیش دا راجا ، سونے دا پنگھوڑا جھوٹن والا اتے چاندی دیاں پوڑیاں چڑھن والا کاکا باوا جاں لال ہے ۔ ایہناں لوریاں دی چوکھی گنتی ‘ الھڑ بلھڑ باوے دا ’ دی ہے ۔ ” اداہرن ویکھو :

“ الھڑ بلھڑ باوے دا ، باوا کنک لیاویگا ،

باوی بہہ کے چھٹیگی ، سو روپیہ وٹیگی ۔ ”

بھرائیاں تے خسریاں دیاں لوریاں[لکھو]

“ پتر دے جنم دے پہلے سال وچّ کئی تیوہار اجیہے آؤندے ہن جنہاں دا منتوَ سارے بھائیچارے دا اکٹھے ہو کے جشن مناؤنا ہے ۔ سال وچّ اک دو واری بھرائی چھنجھاں تے واڈھیاں دے ڈھولاں توں وہلے ہو کے گلی گلی پھردے ، نویں جمے پتراں والے گھریں جاندے تے ڈھول دا کھڑاک سن کے پلاں وچّ گلی محلے دے اننجانیاں ، سیانیا دا پڑ بجھّ جاندا سی ۔ بھرائی ڈھول تے ورلا ورلا ڈگا ماردے تے بالاں نوں چکّ کے لوریاں دندے سن ۔ اوہناں دانے گڑھ تے کپڑے دتے جاندے سن ۔ ” “انہیں سو سنتالی دی ونڈ کارن بہت سارے بھرائی پاکستان وچّ چلے گئے تے لوریاں دا رواج کافی گھٹّ گیا ۔ پر تھوڑھی دیر مگروں بھرائیاں دی تھاں خسریاں نے لے لئی ۔ ”

“ لے لا لے لا وے ، کاکا لوریاں ،

لے لا لے لا وے ، چندہ لوریاں ،

ایہہ لوری تیری دادی دواوے ،

بابا ونڈے دماں دیاں بوریاں ،

لے لا لے لا وے ، کاکا لوریاں ۔ ”

رنیچا لوری[لکھو]

“راجستھان بھو کھیتر وچّ وچردے بہتے گاڈی لوہار رنیچا ستھت ‘ڈالی بائی’ دی سمادھی حاملا استریاں نوں ، جان نوجات ششوآں نوں ، آئی لاچا اتے ‘کھیتلا’ نمت لوری دین لئی لے کے جاندے ہن ۔ اس سمیں حاملا استری جاں نوجات ششو سمیت ماں اتے بچہ سمادھی دے تھڑھے نیڑے رتّ جگا کٹدے سن ۔ دوجے دن سویرے بھاٹ گمنتری ، جنم لین والے ، جاں جنم لے چکے بچے نوں لوری سناؤندے ہن ۔ جس دے عوض وچّ مامیاں ولوں وتّ انوسار عوضانہ دتا جاندا ہے ۔ ”

“ ہے میرے بچے ،

توں میری ککھّ وچّ کیوں آیا ،

میری ککھّ تاں

چتوڑ دی دھرتی تے

جوہر دی اگّ وچّ ہی

سڑ گئی سی ۔ ”

[4]

ماہیا[لکھو]

‘ماہیا’ پنجابی دا سبھ توں ودھ گائے جان والا لوک گیت ہے۔ آکار وچّ بہت چھوٹا پرتو سارے پنجاب وچّ اتی حرمن پیارا گیت ہے۔ ماہیا ماہی توں بنیا ہے اتے ماہی دے شبدی ارتھ مجھاں چارن والا جاں واگی۔ جویں راجھاں اتے مہیوال پالی/ماہی ہندے ہوئے وی پریتم دی اجامت دا روپ دھارن کر چکے ہن، اس پرکار دے پرتیک وجوں جانیا جاندا ہے۔ ایہہ لوک گیت دی اجیہی صنف/قسم ہے، جس دا نائک ‘ماہیا’ ہے۔

دو پتراں اناراں دے
ساڈے بنے آ بیٹھے،
کبوتر یاراں دے ۔
کوئی ساوے رخ ماہیا
پینگھ وچھوڑے دی،
جھوٹے دندے نے دکھ ماہیا۔

ڈھولا[لکھو]

ڈھولا جاں ڈھولا پنجابی ونچ پریتم اتھوا محبوب دا پرتیک ہے۔ جنہاں گیتاں وچّ ڈھولے دا بار بار ذکر آوے اتے پریتم دی پرسنسا کیتی گئی ہوے، اناں نوں ڈھولے کیہا جاندا ہے۔

پنجاب دے ہور بہت سارے گیتاں وانگ ڈھولا وی اورت دے جذبیاں دا پرگٹاوا کردا ہے۔ مڈھلے روپ وچ ایہہ پیار دے گیت ہن اتے وصل دے ٹاکرے تے وچھوڑے جدائی تے ہجر دے بھاوَ اناں وچ روپمان ہندے ہن

ڈھولے دی پریبھاشا[لکھو]

افضل پرویز انوسار،"ڈھولا دی کوئی اک تکنیک نہیں سگوں ہر اوہ گیت جش وچ ڈھولا نوں مکھاتب کیتا گیا ہووے اوہ ڈھولا ہے اوہناں نے ڈھولے دا مکھاتب اس پرکار دتا ہے-

                                        باکیاں وے ماہیا مر گئی آ وراگے نال                                                 
                                        اس گلوں رونی آ ماہی کدی نہ پچھیا حالَ

ڈھولے دی لوک پرمپرا[لکھو]

ڈھول ڈھولک نال گایا جان والا لوک گیت ہے بار دے علاقے وچ اوٹھ تے سوار لوک کئی-کئی میل تکّ ڈھولے گاؤدیں جادیں ہن ڈھولے دیاں لاؤنا،محاورہ سنکیت کردا ہے کہ ڈھولا پورن موج مستی دا گیت ہے-

                                        " بازار وکیندی کھنڈ وے
                                          توں مصری تے میں گل قند وے
                                          دوویں چیزاں مٹھیآں وے ڈھولا "                                 

"جناب اے.ڈی.اعزاز نے اپنی پستک چازے چھتے وچ ڈھولیا نوں گائے جان دے تنّ ڈھنگا دی روانی،رگی اتے اتلا دھر بارے لکھیا ہے|ڈھولا سناؤن والے ایہناں وچوں 'رگی' ڈھنگ دی ورتوں ودھیرے کردے ہن|"

شیلی[لکھو]

ڈھولا کئی شیلیاں وچ پرچلت ہے|پوٹھوہار وچ پرچلت ڈھولے روپ تے لے وچ ساندل بار دے جانگلیاں دے ڈھولیاں نال وکھرے ہن |”پوٹھوہاری ڈھولیاں دا اک بجھواں روپ –ودھان ہے| ایہہ پنج سطراں دے ہندے ہن اتے دے ٹکڑیاں وچ ونڈے ہندے ہن|پہلی ٹکڑی تنّ سطراں دی ہندی ہے،جس وچ پہلیاں دو سطراں دا تکانت ملدا ہے، تیجی دا نہیں|ٹکڑی دو سطراں دی ہندی ہے|پہلی ٹکڑی دے پربھاو نوں گوڑا کردی ہے تے بجلی دی لشک وانگ چکاچوند کر جاندی ہے|”ایہہ دوجی ٹکڑی ڈھولے دی اکائی دا بجھواں ہندیاں وی بھاوَ وچ سنتتر تے سمپورن ہون کرکے ،کسے وی ڈھولے دی پہلی کلی نال لگّ کے گانئی جا سکدی ہے|ایہہ دوجی کلی،کسے ڈھولے دا حصہ ہندیاں وی ہر ڈھولے نال نشچت نہیں، ایہہ جتھے ڈھکّ جاوے، ڈھکا کے گا لئی جاندی ہے –

                       میرے ڈھولا تے میں ہانی
                       ڈھولے کندھاں توں منگیاں پانی
                       دودھ چ’ دیساں جیوے ڈھولا
                       ڈھول رنگلا
                       چٹی تیری پگڑی گلابی شملہ |

پوٹھوہاری ڈھولے عامَ طور اتے پہاڑی وچّ ‘کہرواں’ تال وچ گائے جاندے ہن ، پر کجھ ڈھولے تلنگ تے بھیروی وچ گا لئے جاندے ہن | “ساندل بار وچ پرچلت ڈھولیاں دا کوئی بجھواں روپ – ودھان اتے ایہناں دی لے پوٹھوہاری ڈھولیاں نالوں وکھری ہے|ایہہ اکٹھ وچّ گایاں جاندا ہے| کناں تے ہتھ دھرکے لمی جہی ہیک نال|اس طرحاں جاپدا ہے جویں ویراگ وچ آ کے کوئی وین پا رہا ہووے، کسے مٹیار دے دبے ہوئے ارماناں دا چتر کھچّ رہا ہندا ہے|”جانگلی ڈھولے دی مٹھاس کچے دودھ ورگی ہندی ہے |

                   کناں نوں سوہنے بوندے 
                   سر تے چھتے نے لاڈے |
                   کیڈی رہاڑ کریندے نے
                   نیندر کچی دے جاگے |
                   ستی سفنہ واچیا
                   ماہی ملیا اے کھابے|
                   ابھڑ بھاندے ہتھ سیجاں تے سارے
                   ڈھولا کول ہووے تاں جاگے |

الاہنیاں[لکھو]

الاہنی توں بھاوَ سلاگھا اتھوا ستتی۔ اس دا ارتھ وستھار ہویا جد کسے پرنانی دی مرتو ہو جائے تاں سدیوی وچھوڑا دے گئے ویکتی دے گن کرم دسن والے جہڑے کرنامئی تے سوگ گیت استریاں دوارا الاپے جاندے ہن، پنجابی وچّ؛ اوہناں نوں الاہنیاں کیہا جاند ہے۔

بڈھا تاں بہندا کرسی ڈاہ
ہائے نی بڈھڑا مرنی گیا
بڈھڈی رنڈی کر نی گیا۔

لوک کہانیاں/لوک کتھاواں[لکھو]

لوک کہانی توں بھاوَ اجیہا پرمپراگت برتانت ہے جس وچّ لوک مانس دی ابھگئکتی ہووے اتے لوک سموہ نے جس نوں پروانگی دے کے پیڑھی اگے توریا ہووے۔ پنجابی لوک کہانی ودھیرے کرکے واتک وچملدیاں ہن، پر کجھ بھاگ کویتا وچّ وی ہے۔ایہناں کہانیاں دی سرجنا وچّ بے-مہاری کلپنا اتے ادبھتّ ہوند تو چھٹّ کتھانک روڑیاں اتے اپیوگ درشٹی دا ہتھ وی ہندا ہے۔ پنجابی لوک کہانیاں دی وڈی وشیشتاں ایہناں دے وشے، روپ گھٹناواں، پاتر آدی پکھاں توں ونّ سونتا ہے۔ پنجابی لول کہانیاں اتر اک پیتلی جھات توں سہجیہی اس سٹے تے پجیدا ہے۔ کہ جو کجھ وی لوک چیتناں اتے لوک کلپنا دی پکڑ وچّ آ سکدا ہے، اوہ سبھ کجھ ایہناں کہانیاں وچّ سمو لیا گیا ہے۔ایہناں دا سما ستیگ، تریتا، دواپر اتے کلیگ تک پھیلیا ہویا۔ پنجابی لوک کہانیاں دی پرکرتی، سبھاؤُ، وشے، پاتراں، گھٹلاواں آدی نوں مکھ رکھدے ہویا ایہناں نوں ہیٹھ لکھیا شرینیاں وچّ ونڈیا جا سکدا ہے۔ 1. متھک کتھاواں 2. دنت کتھاواں 3. پشُ/پنچھی کہانیاں 4. نیتی کتھاواں 5. پری کہانیاں 6. بجھاون کہانیاں 7. پریت کتھاواں دوارا درپوتی دیپ بے-پتی، پرماتما جویں دریوکن دی ہنکار توڑ دا ہے۔ جنمیجا اتے پریچھت بارے پرسنگ، دائی پوتنا دی مکتی، کبجا کبّ دور ہونا، بدر دے گھروں سداما دی مترتا، چندراولی جاں دی دی گوپی نال پیار، اتے سرگاں وچّ کلاپ-برچھاں لیا کے گوپی ستبھاما دی اچھا پوری کرنی آدی متھک کتھاواں ہن۔

متھک کتھاواں[لکھو]

٭متھک کتھاواں توں بھاوَ پوروَ اتہاسک یوگ وچّ واپریاں گھٹناوا توں ہیے، جہڑی لوکاں دیاں الوکک پرمپراوا نال جڑیاں ہون اتے اوہناں دے دیوتیا پراچین یودھیاں، دھارمک وشواساں اتے سانسکرتک گناں نال سنبندھت ہون۔ انگریزی اجہہیاں کتھاواں نوں متھس آکھدے ہن متھک کتھاواں شدھ روپ وچّ لوک مانس دی ابھگئکتی ہن۔ ایہناں وچّ کالپنک نروپرن شکتی دی کوئی سیما نہیں ہندی، گھٹناواں اتکتھنی اتے شردھایکت بھے نال بھریا ہوئیا ہندیاں ہن۔ اصل وچّ متھک کتھاواں وچّ کجھ وی اسمبھو نہیں ہندا ایہناں نوں ہیٹھ لکھے بھاگاں وچّ ونڈیا گیا ہے۔ ٭٭پورانک بھگتاں، رشیاں، منیاں اتے متھک راجیا بارے ٭٭رام چندر اتھاواں رامئن سنبندھی۔ ٭مہابھارت اتے بھگوان کرشن بارے ٭دیوتیا اتے دیتاں نال سنبندھت۔ ٭پورانک بھگتاں، رشیاں، منیاں اتے متھک راجیاں: ٭٭راجا ہریش چندر دی کتھا، گوتم اہلیا پرسنگ، دراباسا رشی، بلراجا، اج راجا اتے راجا جنک بارے کہانیا راجا بھگیرتھ، رش. بیاس، سکدیو رشی، نارد اتے وشوامرت بارے متھک کتھاواں پرچلت ہن۔ ٭٭رمائن نال سمبندھت کجھ کتھاواں جویں متریئی ماں دے آکھے رام چندر لوں بنواس لچھمن دوارا سروپنکھاں دا نکّ کٹے جانا، راون اتے ہنومان بارے کتھاواں توں چھوٹّ کمبھکرن، بالی،تارکا اتے مریچ، آدی بارے کہانیاں پرچلت ہن۔ ٭٭مہامبھارت نال سنبندھت، دریودھن دوارا

دنت کتھاواں[لکھو]

پنرپراگت برتانت وچّ جد دیوی دیوتیا دی تھاں منوکھّ پریوش کردے ہن۔ اتے متھک گنا نوں منکھ نال جوڑ دتا جاندا ہے۔ دنڈ کتھا وچّ دیوتیا اتے اردھ دیوتیا دی تھاں اتہاسک اتی آردھ اتہاسک ویکتی دے کارنامیا نوں اپنے منورتھ دی سدھی لئی ورتیا جاندا ہے اس وچّ سنتاں مہاتماواں، پیراں فقیراں، اتہاسک یودھیا اتے راجیاں نال سنبندھت پریت کتھاواں جویں ہیر رانجھاں، سنسی پنوں شیری فریاد، لیلیٰ مجنوں اتے یوسف جولیکھاں آدی تیرتھ استھاناں، مندرا، پہاڑا گپھاوا آدی بارے تباہ ہوئے کلیھ، تلإ/سروور، دریا، پراتن عمارتاں بتاں آدی بارے منکھی بولی،، رہُ ریتاں اتے سداچارک نیماں سنبندھی دبے ہوئے کھزانیا سنبندھی دنت کتھاواں پرچلت ہن۔

پشو- پنچھی کہانیاں: ایہناں کہانیاں دے مکھ پاتر پشو-پنچھی ہن۔ پشو پنچھیاں دا مانویکرن کرکے ایہناں کہانی وچّ اوہناں نوں منوکھاں وانگ سوچدے،کم کردے بولدے، نچدے کددے وکھایا گیا ہے۔ منکھاں نے وکھ-وکھ پشو پنچھیاں نوں جہڑیا وشیش خاصیت پردان کیتیاں ہن، اوہناں انوسار اوہ کارج کردے ہن، جویں کا سیانا ہے، لومڑی چالک، شیر بہادر ہے اتے بگھیاڑ لالچی آدی۔

نیتی کتھاواں[لکھو]

نیتی کتھاواں وچّ پشو پنچھیاں نوں منکھاں والے گن پردان کردے وئنگمئی اکتی دوارا مانوجاتی نونیتک سکھیا دتی جاندی ہے۔ عامَ طور تے اجیہیاں کہانیاں دے دو بھاگ ہندے ہن۔ پہلے حصے وچّ وار تاں دے نال-نال ادیش نوں اداہرن سہت سمجھیا جاندا ہے اتے دوجے حصے وچّ اپدیشاتمک کتھن دا وورن لوکوکتی دے روپ وچّ دتا جاندا ہے۔ ‘لومڑی تے انگور` دی کہانی وچّ لومڑی دی انگوراں دے گچھے تک پجن دی اسمرتھا بارے دس کے انت وچّ اک لوکوکتی آؤندی ہے۔ ٭داکھے ہتھ نہ اپڑے، آکھے تھوہ کؤڑی۔ شیر، گھوڑا، ہاتھی، گدڑ، لومڑی، کاں، بلی، چوہا، طوطا مور آدی ایہناں کہانیاں دے پاتر ہن۔ ہر کہانی دے انت ونچ کوئی نہ کوئی سماجک، سداچارک، دھارمک جاں راجنیتک اپدیش دتا گیا ہے۔

پری کتھاواں[لکھو]

پری کتھاواں پنجابی لوک کہانیاں دی بہت دلچسپ سرینی ہے پریاں توں الاواں ایہناں دے پاتر بادشاہ، سہجادے اتے سوداگر وی ہندے ہن۔ ہر پرکار دیاں الہونیاں اتے اسمبھو غلہّ ایہناں کتھاواں وچّ واپردیاں ہن۔

پریت کتھاواں[لکھو]

جنّ، بھوت، پریت، بونے، بھوتنیاں، چھیواں اتے چڑیلاں، آدی امانوی پاترا نال جڑیاں رہسمئی جگت دیاں چمتکاری گھٹناواں نال سنبندھت پرمپراگت برتانت نوں پریت کتھاواں دی لڑی وچّ رکھیا جا سکدا ہے۔

بجھاون کتھاوان[لکھو]

متھک کتھاواں، دنت کتھاواں جاں پری کہانیاں وانگ بجھاون کتھاواں کسے وکھرے کھیتر دیاں کہانیاں وانگ بجھاون کتھاواں کسے وکھرے کھیتر دیاں کہانیاں نہیں ہن۔ واستو وچّ بجھاون کتھا وچّ کوئی نیتی دی گلّ سمجھائی گئی ہندی ہے کسے دوجی کہانی وچّ پہیلیاں شرطاں دے روپ وچّ آؤندیاں ہن اتے کسے کتھا وچّ اجیہے پرشن ساہمنے آؤندے ہن، جنہاں دا اتر تلاس کرنا ہندا ہے۔

پنجابی بجھارتاں[لکھو]

بجھارت جاں بات دا شبد ساہمنے آؤندیاں ہی ساڈی کلپنا سانوں بچپن وچّ لے جاندی ہے۔ جدوں ہر بچہ اپنے بزرگ پاسوں ہنگارے والیاں لمیاں-لمیاں باتاں سنن جاں بجھارتاں نوں بجھن دی پرکریا وچو گزریا سی۔ اکار دی درشٹی توں بجھارت اکھان دے ودھیرے نیڑے ہے۔ کئی وار اکھنا اتے بجھارتا نوں لوک گیت سمجھ لیا جاندا ہے، جو ٹھیک نہیں۔ لوک گیت گائے جاندے ہن: اکھانادی ڈھکوے روپ وچّ لکھتی جاں الکھتی طور تے ورتوں کیتی جاندی ہے۔ اتے بجھارتاں پائیا جاندیاں ہن۔ ایہہ وارتک وچّ وی ملدیاں ہن، پر بہہتیاں بجھارتاں تکانت وچّ ہندیاں ہن۔ ایہہ اک تکی دو تکی، بہو تکیاں بجھارتاں وی ہندیاں ہن۔ ٭بات پاواں بتولی پاواں سن تے بھائی حکیماں ٭لکڑیاں چوں پانی کڈھا چکّ بناواں ڈھیما ٭اک بجھارت پاواں، سر کٹّ کے لون لاواں ٭جے کھاواں تے پچھتاواں نہ کھاواں تے پچھتاواں <poem> کالی ہاں پر کاں نہیں لمی ہاں پر ڈور نہیں بنہی جاندی ہاں پر پشو نہیں۔

پنجابی اکھان ‘اکھان` لوک ساہت دا اجیہا روپ ہن، جنہاں وچّ لوک جیون دے لمے تجربیاں اتے انوبھواں نوں لوک بولی دوارا بہت ہی سنکھیپ پرنتو ڈھکوی شیلی راہیں واکاں/تکاں دے روپ وچّ پرگٹایا گیا ہندا ہے۔ اکھان لئی پنجابی وچّ اکھوت لوکوکتی اتے کہاوت اردو وچّ اکھان دے سمانارتھک شبد ہن پنجابی وچّ ہزارا دی سنکھیاں وچّ اکھان ملدے ہن، پر بنتر دی درشٹی توں کوئی وی اک وشیش روپ نشچت نہیں ہے۔ دو شبدے، تنّ شبدے، چار شبدے اکھاناں توں لے کے اک تکے، دو تکے، اٹھ جا دس تکے اکھان وی ملدے ہن۔ ٭دو شبدے - واہی پاتشاہی ٭تنّ شبدے - ماواں ٹھنڈیاں چھاواں ٭چار شبدے - عورتاں گھر دیاں دولتاں ایہہ لوکاں دی زندگی دا نچوڑ ہن۔ ایہناں ونچ سیاکھن تاں ہندی ہی ہے۔ پر بہتی وار اپدیش وی لکیا ہندا ہے۔ ٭جہدی کوٹھی دانے، اوہدے کملے وی سیانے۔ لوک واراں پنجابی ساہت وچّ واراں دی پرمپرا نہ کیول بہت پرانی ہے سگوں ایہناں دی رچنا اج وی ہندی ہے۔ وار یدھ سنبندھی اوہ کاوَ رچنا ہے جس وچّ سوربیرتا دا ورنن ہندا ہے۔ ایہہ لوک واراں نے ہی پنجابی وار دی نیہہ پکیری کیتی ہے۔ لوک واراں دا سنبندھ لوکدھارا نال ہون کرکے، ایہناں دا سروپ لوک کاوَ والا بنیا ہے۔ ایہہ واراں ٹھیٹھ پنجابی، روپ وچّ بھٹا، مراسیاں، ڈوما دوارا گائیاں جادیاں سن اتے موکھک روپ وچّ ساڈے کول پہنچیاں، ایہناں وچّ بہادری دا جس گائن کیتا جاندا سی لوک ساہت وچّ نوں لوک وارا ملدیاں ہن۔ گورو گرنتھ صاحب وچّ درج 11 واراں ونچوں 9 واراں اجہیاں ہن جنہاں نوں لوک واراں دی دھنی تے گاؤن دا ادیش دتا گیا ہے۔

حوالے[لکھو]

  1. لوک ساہتی وجنجان، ڈا ستییندر، پٹھ-03
  2. " جگبیر سنگھ"،"پنجابی ساہت دا اتہاس آد-کال بھگتی کال، پنہ-8"
  3. ڈاکٹر. سرجیت سنگھ، ‘‘لوکدھارا دی سرجن پرکریا`` لوکدھارا دی بھومکا (سمپادک. ڈاکٹر بھپندر سنگھ خیرا، ڈاکٹر. سرجیت سنگھ، پٹیالہ، پنہ نن.35
  4. 1. کرنیل سنگھ تھند ، پنجاب دا لوک ورثہ (بھاگ پہلا) ، پبلیکیشن بیورو ، پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ ، پنہ 116 ۔ 2. کرنیل سنگھ تھند ، پنجاب دا لوک ورثہ (بھاگ پہلا) ، پبلیکیشن بیورو ، پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ ، پنہ 141 ۔ 3. سندیپ کور / ڈاکٹر. سرجیت سنگھ ، لوری ، میگزین آلوچنا، انک 8 ، پنہ 18 ۔ 4. سکھدیو مادھپری ، لوک گیتاں دیاں کولھاں : سگناں دے گیت ، یونیسٹار بکس ، پنہ 15 ۔ 5. جیت سنگھ جوشی ، لوک دھارا اتے پنجابی لوک دھارا ، وارث شاہ فاؤنڈیشن پنہ 226 ۔ 6. ڈگو ٹھمانا ، ساڈا پنڈ اک سروپکھی ادھٔین ، پرنٹ وین 146 انڈسٹریئل پھوکل پوائنٹ ، پنہ 271 ۔ 7. ڈگو ٹھمانا ، ساڈا پنڈ اک سروپکھی ادھٔین ، پرنٹ وین 146 انڈسٹریئل پھوکل پوائنٹ ، پنہ 171 ۔ 8. کرنیل سنگھ تھند ، پنجاب دا لوک ورثہ (بھاگ پہلا) ، پبلیکیشن بیورو ، پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ ، پنہ 142 ۔ 9. کرنیل سنگھ تھند ، پنجاب دا لوک ورثہ (بھاگ پہلا) ، پبلیکیشن بیورو ، پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ ، پنہ 142 ۔ 10. این کور ، بول پنجابن دے ، جلد پہلی ، پبلیکیشن بیورو ، پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ ، پنہ 29 ۔ 11. اوہی ۔ 12. اوہی ، پنہ 30 ۔ 13. کرپال قزاق ، گاڈی لوہار قبیلے دا سبھیاچار ، پبلیکیشن بیورو ، پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ ۔ 14. اوہی ۔
  1. سوہندر سنگھ ونجارا بیدی ، پنجابی لوک-دھارا وشو کوس ، جلد ستویں ، نیشنل بکّ شاپ ، دلی ، 2010، پنہ 1825 ۔
  2. ڈاکٹر. ناہر سنگھ ، لوک کاوَ دی سرجن پرکریا ، لوکائت پرکاشن ، چنڈی گڑھ ، 1983 ، پنہ 169 ۔
  3. ڈاکٹر. ناہر سنگھ ، لوک کاوَ دی سرجن پرکریا ، لوکائت پرکاشن ، چنڈی گڑھ ، 1983 ، پنہ 180 ۔
  4. بکرم سنگھ گھمن ، پنجابی لوک کاوَ ، وارث شاہ فاؤنڈیشن ، امرتسر ، 1992 ، پنہ 177 ۔
  5. پنجابی لوک-ساہت شاشتر ڈاکٹر. جسوندر سنگھ
  6. لوکیان اتے مدھکالین پنجابی ساہت کرنیل سنگھ تھند
  7. پنجاب دا لوک ورثہ، کرنیل سنگھ تھند
  8. پنجابی ساہت دا اتہاس، دھرم سنگھ اتے ہردے جیت سنگھ بھوگل۔
  9. ڈاکٹر. کرنیل سنگھ تھند ، پنجاب دا لوک ورثہ ، پبلیکیسن بیورو ، پنجابی یونیورسٹی ، پٹیالہ ، 1996 ، پنہ 159 ۔
  10. ڈاکٹر. جیت سنگھ جوشی ، سبھیاچار اتے لوکدھار دے مول سروکار ، لاہور بکّ شاپ 2- لاجپت نگر ، مارکیٹ لدھیانہ ، 2004 پنہ 240 ۔
  11. ڈاکٹر. کرنیل سنگھ تھند ، پنجاب دا لوک ورثہ ، پبلیکیسن بیورو ، پنجابی یونیورسٹی ، پٹیالہ ، 1996 ، پنہ 160 ۔
  12. ڈاکٹر. سوہندر سنگھ بیدی ، پنجاب دی لوکدھار ، نیشنل بکّ ٹرسٹ ، انڈیا نویں دلی ، 1971 پنہ 210 ۔
  13. ڈاکٹر. سوہندر سنگھ بیدی ، پنجاب دی لوکدھار ، نیشنل بکّ ٹرسٹ ، انڈیا نویں دلی ، 1971 پنہ 211