نظام حیدرآباد
| نظام الملک حیدرآباد | |
|---|---|
| سابقہ بادشاہت | |
 | |
| کلچنّ | |
| عثمان علی خان | |
| اولین بادشاہ/ملکہ | قمر-الدین خان |
| آخری بادشاہ/ملکہ | عثمان علی خان |
| سرکاری رہائش گاہ | چومحلہ محل |
| بادشاہت دا آغاز | 1720 توں |
| بادشاہت دا آختتام | 17 ستمبر1948 |
حیدرآباد دے نظام-ال-ملک جنوبی ہند دی تاریخ وچ اک نہایت اہم مقام رکھدے سن۔ نظام-ال-ملک دا لقب حیدرآباد ریاست دے حاکماں لئی ورتیا جاندا سی، جس دا مطلب “ملک دا انتظام کرن والا” یا “علاقے دا مالک” سمجھیا جاندا اے۔ ایہ ریاست اپنے زمانے وچ بہت وڈی اتے خوشحال ریاستاں وچ شامل سی، جس دا پھیلاؤ آج دے بھارتی صوبے آندھرا پردیش، کرناٹک اتے مہاراشٹر دے کئی حصیاں تک سی۔
نظاماں دا تعلق آصف جاہی خاندان نال سی۔ اس خاندان دی بنیاد قمرالدین صدیقی نے رکھی، جنہاں نوں بعد وچ آصف جاہ اول دے ناں نال جانیا گیا۔ اوہ مغل سلطنت دے دور وچ دکن دے صوبیدار سن۔ جدوں اورنگزیب دی وفات دے بعد مغل سلطنت کمزور ہون لگ پئی، تاں دکن وچ مرکزی حکومت دا زور وی گھٹ گیا۔ ایسے حالات وچ آصف جاہ نے ۱۷۲۴ وچ اپنی خودمختاری دا اعلان کر دتا۔
حیدرآباد ریاست دا قیام سیاسی لحاظ نال بہت اہم سی، کیونکہ ایہ ریاست مغل سلطنت دی کمزوری دے بعد ابھرن والی طاقتور مقامی ریاستاں وچوں اک سی۔ نظاماں نے اپنے علاقے وچ امن، انتظام اتے مالی نظام نوں مضبوط بناؤن دی کوشش کیتی۔ انہاں دی حکومت وچ حیدرآباد شہر سیاسی، ثقافتی اتے تعلیمی مرکز بن گیا۔
۱۷۹۸ وچ حیدرآباد نے برطانوی حکومت نال اک معاہدہ کیتا، جس دے بعد ایہ برطانوی ہند دی اک ریاست بن گئی۔ اگرچہ برطانوی اثر و رسوخ ریاست تے موجود سی، پر نظام اپنے اندرونی معاملیاں وچ کافی حد تک آزاد رہے۔ دفاع اتے خارجہ پالیسی ورگے اہم معاملے برطانوی حکومت دے زیر اثر آ گئے، پر ریاست دے اندرونی انتظام وچ نظاماں دا اختیار برقرار رہیا۔
نظاماں دے دور وچ حیدرآباد نے علم، ادب، فن تعمیر اتے ثقافت وچ خاصی ترقی کیتی۔ اردو زبان نوں دربار اتے تعلیم وچ اہم مقام حاصل ہویا۔ حیدرآباد شہر وچ کئی شاندار عمارتاں، محلات، مساجد، بازار اتے تعلیمی ادارے قائم کیتے گئے۔ اس دور دی تعمیرات آج وی حیدرآباد دی پہچان سمجھیاں جاندیاں نیں۔
نظاماں دی حکومت وچ ریاست دی معیشت وی کافی مضبوط سی۔ زراعت، تجارت، ہنر مندی اتے مقامی صنعتاں نوں فروغ ملیا۔ حیدرآباد اپنے موتیاں، کپڑے، دستکاری اتے روایتی بازاراں لئی مشہور سی۔ ریاست دی دولت اتے وسائل دی وجہ نال نظام اپنے وقت دے امیر ترین حکمراناں وچ شمار کیتے جاندے سن۔
تعلیم دے میدان وچ وی نظاماں نے کئی اہم قدم چکے۔ عثمانیہ یونیورسٹی دا قیام نظام دور دی اک وڈی علمی کامیابی سی۔ اس یونیورسٹی وچ اردو نوں ذریعہ تعلیم بنایا گیا، جو اس وقت اک منفرد قدم سی۔ اس نال نہ صرف مقامی زبان نوں فروغ ملیا بلکہ علم حاصل کرن دے مواقع وی ودھے۔
حیدرآباد دے نظام مذہبی اتے ثقافتی تنوع والی ریاست تے حکومت کردے سن۔ ریاست وچ مسلمان، ہندو، سکھ، عیسائی اتے ہور کئی قومیں آباد سن۔ نظاماں نے عام طور تے مختلف برادریاں نوں اکٹھے رکھن اتے انتظامی نظام وچ توازن قایم رکھن دی کوشش کیتی۔ اس وجہ نال حیدرآباد دی تہذیب وچ مختلف زبانیں، رسم و رواج اتے ثقافتاں شامل ہو گئیاں۔
برصغیر دی تقسیم دے بعد حیدرآباد ریاست دا معاملہ بہت اہم ہو گیا۔ نظام شروع وچ بھارت یا پاکستان وچ شامل ہون توں گریز کردے سن اتے اپنی ریاست نوں آزاد رکھنا چاہندے سن۔ پر ۱۹۴۸ وچ بھارتی فوجی کارروائی دے بعد حیدرآباد بھارت وچ شامل کر لیا گیا۔ اس طرح نظاماں دی سیاسی حکمرانی دا خاتمہ ہو گیا۔
مجموعی طور تے حیدرآباد دے نظام-ال-ملک جنوبی ایشیا دی تاریخ وچ اک اہم شاہی خاندان دے طور تے یاد کیتے جاندے نیں۔ انہاں دے دور وچ ریاست نے سیاست، معیشت، تعلیم، ادب اتے ثقافت وچ نمایاں ترقی کیتی۔ اگرچہ نظاماں دی حکومت ختم ہو چکی اے، پر حیدرآباد دی تہذیب، عمارتاں، زبان اتے روایات آج وی انہاں دے دور دی یاد تازہ کردیاں نیں۔
