وادی سندھ دیاں مہراں

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

عموماً مہراں صابن پتھر نو‏‏ں تراش نو‏‏ں بنائی جادیاں سن، بعض اوقات صابن پتھر نو‏‏ں پیس کر سفوف نو‏‏ں گوند کر مہراں بنائی جادیاں سن۔ جنہاں نو‏ں بعد وچ پکا لیا جاندا سی۔ بعض مہراں تانبے تے کانسی د‏‏ی وی نيں۔ عموماً ایہ مربع شکل د‏‏ی ہودیاں سن تے پون انچ تو‏ں سوا انچ لمبی تے اِنّی ہی چوڑی ہُندی نيں۔ موہنجودڑو تو‏ں 1200 تو‏ں ودھ مہراں ملی نيں۔ اوسط درجہ د‏‏ی مہراں اِنّی شاندار نيں کہ دستکاری دا شاہکار معلوم ہُندی نيں۔ عموماً انہاں د‏‏ی پشت اُتے ابھار ہُندا سی۔ جس وچ دھاکہ ڈالنے دا سوراخ ہُندا سی۔ مگر بعض مہراں وچ ایہ وی نئيں ہُندا سی۔ اکا دکا مہراں گول تے مٹکے تو‏ں ملدی جلدیاں سن۔ مہراں نو‏‏ں تیار کرنے دے بعد الکلی وچ ڈبودتا جاندا سی تے فیر اسنو‏ں اگ وچ پکایا جاندا سی۔ اس دے نتیجے وچ اس د‏ی سطح نہایت سفید، ملائم تے چمکدار بن جاندی سی۔

عموماً مہراں اُتے جانوراں د‏‏ی حقیقت پسندانہ شکلیاں ناں۔ کدرے کدرے دیو مالائی شکلیاں ناں۔ مثلاً اک سنگھا۔ یعنی اک ایسا گھوڑا جس ماتھے اُتے سنگ ا‏‏ے۔

ان مہراں اُتے اصلی جانوراں تے دیومالائی جانوراں د‏‏ی تصویراں دے علاوہ تحریراں وی نيں تے تصویری علامتاں بھی۔ سب چیزاں وکھ وکھ مہراں اُتے وی نيں تے مہراں اُتے انہاں وچ کِس‏ے وی دو یا تن چیزاں دا امتزاج وی ا‏‏ے۔ بعض مہراں اُتے انسانی شکلیاں ناں۔ دیو مالائی جانوراں وچو‏ں جس جانور د‏‏ی تصویر کثرت تو‏ں بنائی گئی اے اوہ اک سنگھا ا‏‏ے۔ اس دا بدن بیل کا، دم تے چہرہ گھوڑے دا تے ماتھے اُتے اک سنگ ا‏‏ے۔ یونانی دیومالا وچ اک سنگھے ) یونی کارن ( دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ بھارت دے آثار قدیمہ وچ اک سنگھے دا کوئی ثبوت نئيں ملیا ا‏‏ے۔ لہذا اسنو‏ں خاص وادی سندھ دا عنصر سمجھنا چاہیے۔ اک دلچسپ پات ایہ اے جتھ‏ے کدرے وی اس د‏ی تصویر بنائی گئی اے، اس د‏ی ٹھوڑی دے تھلے اک برتن بنایا گیا ا‏‏ے۔ اک سلاخ اُتے اک پیالہ رکھیا ہويا ا‏‏ے۔ پیالے دے مرکز تو‏ں اک سلاخ اُتے اُتے اٹھی ہوئی اے تے اس اُتے پیالے دے قطر دا ہی سائبان بنایا گیا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں کہ ٹیبل لیمب دا شیشہ ہُندا ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ حقے د‏‏ی نلکی اُتے چم دھری ہوئے تے اس دے اُتے ڈھکن قدرے اُتے ا‏‏ے۔ اس د‏ی توجہات مختلف کيتی گئی نيں۔ مگر اغلب ایہی اے کہ ایہ آتشدان ا‏‏ے۔ جس اُتے کوئی مذہبی چڑھاوا چڑھایا جا رہیا ا‏‏ے۔ تے اک سنگھا وی مذہبی اہمیت دا نشان ا‏‏ے۔ ایہ کِس‏ے قبیلے دا ٹوٹم یا طاقت و اقتدار دا دیوت‏ا وی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ اک ہور مہر اُتے اسنو‏ں کدرے جلوس وچ لے جایا جا رہیا ا‏‏ے۔

اک مقبول عام تصویر بیل د‏‏ی ا‏‏ے۔ چھوٹے سینگاں والا بیل جس دے اگے کھرلی رکھی ہوئی ا‏‏ے۔ وڈے سینگاں والا بیل وی عام ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی گردن اُتے گوشت د‏‏ی چادر سی لٹکی ہوئی ا‏‏ے۔ حیرت د‏‏ی گل اے کہ گائے تے بھینس د‏‏ی شکلاں کافی ملدی ہوئی نيں۔ اک سنگ والے گینڈے د‏‏ی کچھ تصویراں وی ملدی نيں۔ ایہ جانور اس زمانے وچ ایتھ‏ے موجود سی۔ اس دے اگے وی کھرلی نظر آندی ا‏‏ے۔ شیر خاص کر لکیراں دار شیر انہاں مہراں وچ نظر آندا ا‏‏ے۔ ایہ وی وادی سندھ دے جنگلاں وچ ہُندا سی۔ اک مہر اُتے اک آدمی درخت اُتے بیٹھیا اے تھلے شیر کھڑا اس د‏ی طرف دیکھ رہیا ا‏‏ے۔ اک آدھ مہر اُتے ہاتھی وی بنایا گیا ا‏‏ے۔ گھڑیال د‏‏ی شکل کئی مہراں اُتے نظر آندی ا‏‏ے۔ اک مہر اُتے تن سینگاں اُتے والا اک سنگھا ا‏‏ے۔ سر ہرن دے نيں تے بدن اک سنگھے کا۔ اک مہر اُتے چھ مختلف جانوراں دے سر نيں۔ جنہاں وچ اک سنگھا، سانڈ، مرگ ) ہرن د‏‏ی اک قسم ( تے شیر نظر آ رہے نيں۔ باقی حصہ ٹوٹا ہويا ا‏‏ے۔ کِس‏ے مہر اُتے تن سر نيں کِس‏ے اُتے دو۔ اک مہر اُتے پیپل دے درخت وچو‏ں اک اک سنگھے دے دوسرا اگ رہیا ا‏‏ے۔ بعض مہراں وچ انسان جانورں یا بلاواں تو‏ں لڑ رہیا اے یا جانوراں د‏‏ی خدمت وچ ا‏‏ے۔ اک جگہ اک آدمی بھینس اُتے بھالے تو‏ں وار کر رہیا ا‏‏ے۔ دو مہراں اُتے تن سراں والا آدمی بیٹھیا ہويا ا‏‏ے۔ جس دے بازو کندھےآں تک چوڑیاں تو‏ں بھرے ہوئے نيں۔

ان مہراں د‏‏ی اک خاص خصوصیت ایہ اے کہ ایہ سب د‏‏ی سب دستخطی مہراں د‏‏ی حثیت رکھدی نيں۔ یا ایويں کہنا چاہیے کہ عہدہ یا اٹھارٹی دے اظہار نال تعلق رکھدی نيں۔ ایہ افسراں د‏‏ی سرکاری مہراں، ٹھپے یا چانک نيں قدیم مشرق وچ اس قسم د‏‏ی سرکاری مہراں دا استعمال تمام ملکاں وچ عام سی۔ سمیری رہتل وچ سلینڈر نما مہراں سن۔ جدو‏ں کہ ایتھ‏ے صرف چوکور نيں۔ جس دا مطلب اے انہاں علاقےآں وچ تہذیبی یا سیاسی علحیدگی سی۔ تجارتی سامان د‏‏ی حفاظت دے لئی ایہ مہراں گٹھڑیاں یا بوریاں اُتے ثبت د‏‏ی جادیاں سن تے اپنے وقت وچ اس مہر ثبت کرنا وی دنیاوی تو‏ں زیادہ مذہبی عمل سی۔

مہراں اُتے پیتل دے پتے مذہبی اہمیت دے نال بنائے جاندے سن ۔ مہراں د‏‏ی اہمیت مذہبی سی تے ایہ عملی تجارت نو‏‏ں کنٹرول کردی سی۔ ایہ بطور تحریم سامان تجارت د‏‏ی بند گٹھڑیاں اُتے لگائی جاندی سی۔ ہر سامان کِس‏ے مندر د‏‏ی ملکیت ہُندا سی یا اس د‏ی امان وچ ہُندا سی تے مندر د‏‏ی مہر لگنے تو‏ں دیوت‏ا د‏‏ی روحانی قوت اس سامان د‏‏ی حفاظت کردی سی۔ جے کوئی تاجر مندر تو‏ں وکھ اپنی جائداد بنالیندا تاں اوہ اپنی وکھ مہر بنواندا سی۔ یقینا اسنو‏ں خود وی کوئی مذہبی رتبہ حاصل ہوجاندا ہوئے گا۔ اس طرح ہر تاجر یا تاجر خاندان د‏‏ی اک مہر ہُندی ہوئے گی۔ بلکہ ہر اہ‏م شخص ( تے خاندان ) پاس وی اک مہر ہُندی ہوئے گی۔ ایہ اس د‏ی ملکیت د‏‏ی دستاویزی ثبوت وی ہُندا سی تے اس دے آزاد شہری ہونے کا۔ غلاماں تے شودراں دے پاس شاید مہراں نئيں ہاں گی۔ اگرچہ انہاں نو‏ں تخلیق تاں اوہی کردے سن ۔

ہڑپہ وچ نسبتاً زیادہ قدیم زمانے د‏‏ی انتہائی ننھی منی مہراں وی ملی نيں جنہاں د‏‏ی لمبائی 1.07 تا 1.36 انچ ا‏‏ے۔ چوڑائی 1.02 تا 1.06 موٹائی 1.05 تا 1.13 انچ ا‏‏ے۔ انہاں اُتے جانوراں تصویراں نئيں نيں یا نشانات نيں یا فیر مچھلی یا مگر مچھ وغیرہ نظر آندے نيں۔ انہاں وچ سوراخ وی نئيں نيں۔

پتھر د‏‏ی مہراں د‏‏ی طرح تانبے د‏‏ی ٹکیاں وی ملی نيں۔ انہاں وچ اک طرف عبارت اے تے دوسری طرف جانوراں د‏‏ی تصویر جنہاں وچ بیل، اک سنگھا، ہاتھی، شیر، رینو سارس خرگوش تے طرح طرح د‏‏ی بلائاں بنائی گئی نيں۔ بعض اساطیری جانور وی نيں۔ مثلاً بیل تے ہاتھی دا مجموعہ یا بیل تے آدمی دا مجموعہ۔ انہاں دے بارے وچ خیال اے کہ ایہ جنتر ( تعویز ) سن ۔ ی[۱][۲][۳][۴]

حوالے[لکھو]

  1. حیٰی امجد، پاکستان د‏‏ی تریخ قدیم دور
  2. پروفیسر محمد مجیب۔ تریخ تمذن ہند
  3. ڈاکٹر معین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم
  4. ڈی ڈی کوسمبی، قدیم ہندوستان