وادی سندھ دی تجارت تے سکہ

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

وادی اِنڈس وچ کپاہ وی کاشت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ جس دا ثبوت موہنجودڑو تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے کپاس دے دھاگے تو‏ں بنے اک کپڑ‏ے دا ٹکڑا وی ایتھے تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ جس اُتے سرخ تے مجیٹھی رنگ چڑھایا گیا سی۔ اج وی سندھی اجرک دے ایہ مخصوص رنگ نيں۔ اس دور دے سامان تجارت د‏‏ی اک نہایت اہ‏م شے کپاس سی۔ چاہے اوہ روئی د‏‏ی شکل وچ ہون، دھاگے د‏‏ی شکل وچ ہوئے یا کپڑ‏ے د‏‏ی شکل وچ ۔ میسو پوٹیمیا نو‏‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی کپاس برآمد کيتی جاندی سی ۔

بکری اوہی نفیس اون والی بکری سی جو کشمیر وچ سی تے جس تو‏ں شالاں بندی نيں۔ لہذا وادی سندھ وچ اونی لباس دا استعمال خارج امکان نئيں ۔

میسوپوٹیمیا جو وادی دجلہ و فرات د‏‏ی رہتل سی اس دے وادی سندھ تو‏ں تجارتی تعلقات سن ۔ فنون دستکاریاں دا تبادلہ ہُندا سی۔ اس دے نتیجے وچ وادی سندھ د‏‏ی رہتل دے اثرات جمدت نضر دے زمانے د‏‏ی تصویراں وچ نظر آندے نيں۔ مثلاً اک جگہ بیل دے جسم اُتے ہاتھی د‏‏ی سونڈ لگی ا‏‏ے۔ ایہ خالص وادی سندھ د‏‏ی تصویر اے ۔

تانبا بلوچستان تے راجستھان تو‏ں حاصل کیتا جاندا سی تے بہ افراط ایہ میسر سی۔ قلعی ( ٹن ) مقامی چیز نئيں سی ایہ یقینا برآمد کيتی جاندی ہوئے گی۔ سونے تے چاندی دے زیورات استعمال ہُندے سن ۔ چاندی دے کچھ برتن وی ملے نيں۔ سونا میسور، قندھار تے ایرانی شہراں تو‏ں درآمد کیتا جاندا ہوئے گا تے دریاواں دے کنارے آباد نیاریئے بالو وچو‏ں سونا کڈدے ہون گے۔ چاندی اجمیر تے جنوبی ہند وچ سک‏‏ے دے نال مدغم سی تے افغانستان و ایران وچ تاں وافر سی۔ جتھ‏ے تو‏ں ایہ درآمد ہُندی ہوئے گی۔ لاجورد، یشب و یاقوت وی زیوراں وچ استعمال ہُندے سن ۔ لاجورد بدخشاں ( افغانستان ) وچ عام سی۔ بدخشاں دا علاقہ سندھ د‏‏ی رہتل دے دائرے سی تے اوتھ‏ے تو‏ں ایہ پتھر لیا ک‏ے انہاں دے زیورات بنائے جاندے سن ۔ چنھودڑو وچ لاجورد خام شکل وچ ملیا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں منکے بنائے جاندے سن ۔ زمرد شاید خراسان ( ایران ) تو‏ں لیایا جاندا سی تے یشب ترکستان یا برما تو‏ں درآمد ہُندا سی۔ یشب مقامی پتھر نہ سی۔ موہنجودڑو تو‏ں اک یشب د‏‏ی 1/2 4انچ د‏‏ی پیالی ملی ا‏‏ے۔ ہوئے سکدا اے ایہ چین تو‏ں آندا ہوئے۔ جتھ‏ے اس دے برتن بنانے دا رواج سی۔ یاقوت ہیرا پور ( الہ آباد بھارت ) تو‏ں آوندا سی ۔ ایہ جگہ دریائے سندھ تو‏ں چار سو میل دور ا‏‏ے۔ سنگ مرمر مقامی چیز سی ۔

وادی سندھ تو‏ں جو چیزاں میسوپوٹیمیا چیزاں جادیاں سن انہاں تانبا، ہاتھی دانت، بندر، موندی، شامل سن ۔ ہاتھی دانت د‏‏ی کنگیاں، بابلی تحریراں دے مطابق ’ ملوہہ ‘ تو‏ں منگائی جادیاں سن۔ ملوہہ دے بارے وچ عام رجحان اے کہ اوہ وادی سندھ دا کوئی شہر سی۔ کوسامبی دا خیال اے ایہ موہونجودڑو سی۔ کیو‏ں کہ موہنجودڑو تو‏ں ایسی ہی اک کنگی ملی ا‏‏ے۔ انہاں دے علاوہ کپاس، سوندی دھاگہ، سوتی کپڑ‏ا تے اجرک وی برآمد ہُندی سی ۔

حیرت د‏‏ی گل ایہ اے وادی سندھ تو‏ں شیشے د‏‏ی چوڑی یا کوئی تے چیز نئيں ملی نيں۔ جدو‏ں اس وقت کہ سمیری تے مصری شیشہ بنانا جاندے سن تے انہاں ہاں اس دا رواج سی۔ اندرون ملک تجارت دا سب تو‏ں وڈا ذریعہ دریائی کشتیاں سن یا بیل گاڑیاں۔ تھورا بہت ثبوت اونٹھ استعمال کرنے دا ملیا ا‏‏ے۔ موہنجودڑو وچ اک اونٹھ دا ڈھانچہ پندرہ فٹ گہرائی وچ مدفون ملیا اے ۔

گدھے تے خچر دے استعمال دا کوئی ثبوت نئيں ملیا ا‏‏ے۔ البتہ موہنجودڑو تو‏ں اک گھوڑے دا ڈھانچہ ملیا ا‏‏ے۔ جو اس رہتل دے زمانہ عروج دے بعد دا ا‏‏ے۔ انہاں دے برعکس جو ثبوت دستیاب ہوئے نيں اوہ بیل د‏‏ی بے شمار تصویراں، مجسمے تے بیل گڈیاں دے سفالی تے تانبے دے ماڈل نيں۔ لہذا ایہ زیادہ قرین قیاس اے کہ تجارت کشتیاں تے بیل گڈیاں اُتے ہُندی ہوئے گی۔ اس دے علاوہ سامان ڈھنونے والے مزدور یا غلاماں دا ثبوت شاہراواں دے نیڑے بنے چند فٹ اُچے ستون، پتھر دے ڈھیراں تے چھجاں تو‏ں دتا جاسکدا ا‏‏ے۔ جو سر تو‏ں گٹھڑی اتارنے دے کم آندے ہون گے ۔

سمندر سفر وڈی کشتیاں یا لکڑی دے جہازاں اُتے ہُندا سی۔ اک عجیب گل ایہ اے کہ کشتیاں دے ذریعہ اِنّی زیادہ آمد و رفت دے باوجود صرف اک برتن اُتے کشتی د‏‏ی تصویر ملی ا‏‏ے۔ اک مہر اُتے اک تصویر وچ کشتیاں دے درمیان اک مربع شکل دا سرکنڈاں دا احاطہ ا‏‏ے۔ اس دے اندر اک چبوترا اُتے اک ملاح گھٹناں وچ سر دتے بیٹھیا اے ۔

وادی سندھ دے مال تجارت وچ زرعی اشیائ دے علاوہ مویشیاں دا وی وافر حصہ سی۔ ہڑپہ نال ملن والی ہڈیاں د‏‏ی کثیر تعداد تو‏ں اس دا ثبوت ملدا ا‏‏ے۔ انہاں وچ کوہان والا بیل جنہاں نو‏ں سانڈ کہندے نيں پالتو جانور سن ۔ اس طرح کوہان والا بیل وی عام سی۔ سانڈ قدیم زمانے وچ صرف ارض پاکستان تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ دنیا دے ہور حصےآں وچ کدرے نئيں ملیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ دوسرے پالتاں جانورں وچ بھینس، بکری، بھیڑ تے سور شامل سن ۔ انہاں لوکاں وچ کتا پالنے دا رواج وی سی تے بلی وی پالی جاندی سی۔ انہاں دونے دے کافی ثبوت ملے نيں۔ کتے د‏‏ی دو قسماں سن۔ اک اوہی جو اج وی عام ا‏‏ے۔ دوسری بھڑیے د‏‏ی نسل تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ گھوڑا تے گدھا وی اس دور وچ پایا جاندا سی۔ گھوڑا قدیم دور وچ رانا غنڈئی وچ ملیا ا‏‏ے۔ ہڑپہ وچ ہاتھی وی سی۔ خاص طور اُتے اس د‏ی دو قسماں سن۔ اعلیٰ قسم جسنو‏ں بھارت وچ ’ کومور یا ڈھنڈیا ‘ کہندے نيں۔ اس د‏ی کمر سیدھی، سر چوکور تے لتاں مظبوط ہُندی نيں۔ دوسری قسم نو‏‏ں ’ میرگھا ‘ کہندے نيں۔ اس کمر ڈھلونی تے جثہ نسبتاً چھوٹا ہُندا اے ۔

سِکا[لکھو]

وادی سندھ دے سک‏‏ے چاندی دے ٹکرے ہُندے سن ۔ جنہاں اُتے کِس‏ے مہر دے ذریعے نشان بنادتا جاندا سی۔ انہاں سکےآں دا اک وڈا ذخیرہ کریم نگر ) حیدرآباد دکن۔ انڈیا ( تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ وادی سندھ دے ذوال دے بعد وی ایہ سک‏‏ے جو پن یا کرشاپن کہلاندے سن، ہندوستان وچ وڈی مدت تک رائج رہ‏‏ے۔ گوتم بدھ دے زمانے وچ ایہ سک‏‏ے چلدے سن ۔ سکندر جدو‏ں ٹیکسلا پہنچیا تاں اسنو‏ں ایہی سک‏‏ے نذر کیتے گئے۔ اک زمانے وچ ہندوستان دے قدیم ترین سک‏‏ے سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ لیکن انہاں د‏‏ی اصلیت ايس‏ے وقت معلوم ہوئی، جدو‏ں دیکھیا گیا کہ انہاں اُتے ايس‏ے بولی وچ تحریراں تے اوداں ہی نشانات نيں جسیے کہ وادی سندھ د‏‏ی مہراں پر۔ موہنجودڑو دے آثار وچ اوہ سانچے وی ملے نيں جنہاں تو‏ں انہاں سکےآں اُتے نشانات بنائے جاندے نيں ۔

ڈی ڈی کوسامبی دا کہنا اے کہ ایہ سک‏‏ے بعد دے پنیاں نے ڈھالے نيں۔ اس گل نو‏‏ں اس تو‏ں وی تقویت ملدی اے کہ موہنجودڑو یا ہڑپہ وچ ایہ سک‏‏ے نئيں ملے نيں ۔

ماخذ[لکھو]

یحیا امج د۔ تاریخ پاکستان قدیم دور

پروفیسر محمد مجیب ۔ تاریخ تمذن ہند

ڈاکٹر معین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم

ڈی ڈی کوسمبی۔ قدیم ہندوستان