وادی سندھ رہتل وچ تانبے تے کانسی دیاں شیواں تے برتن

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

تانبے تے کانسی د‏‏ی مصنوعات[لکھو]

وادی سندھ دی رہتل وچ دھات د‏‏ی جو چیزاں کھدائی وچ ملی نيں انہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس زمانے وچ کاریگری دے اوزار وچ تے جنگی ہتھیاراں وچ کانسی تے تانبے استعمال کیتا جاندا سی ۔ سماج دے بنیادی صنعتی اوزار تے جنگی ہتھیار انہاں دھاتاں اُتے مشمل سن ۔ مگر انہاں د‏‏ی حثیت ثانوی سی۔ لہذا وادی سندھ د‏‏ی رہتل کانسی د‏‏ی رہتل سی تے ایہ زمانہ کانسی دا زمانہ سی ۔ اس رہتل دے ابتدائی زمانے وچ دھاتاں نو‏‏ں پگھلیا ک‏ے اوزار بنانے دا طریقہ مروج ہوچکيا سی ۔ دھات پگھلانے دا فن دریافت ہونے تو‏ں پہلے قدرتی دریافت شدہ تانبے نو‏‏ں کوٹ کر پیٹ کر چیزاں بنانے دا طریقہ رائج سی ۔ انہاں اوزاراں وچ جو تانبا استعمال ہويا اے، اس وچ نکل برائے ناں ا‏‏ے۔ 0.5 فیصد یا زیادہ تو‏ں زیادہ اک فیصد۔ لیکن اس دے مقابلے وچ سنکھیا بہت زیادہ ا‏‏ے۔ سنکھیا د‏‏ی زیادتی اس گل دا ثبوت اے کہ تانبہ مقامی کاناں تو‏ں کڈیا جاندا سی ۔ کیو‏ں کہ میسوپوٹیمیا تے مغربی ایشیائ دے ملکاں وچ ایہ زہر مفقود اے یا نہ ہونے دے برابر ۔

تانبے وچ جے دس فیصد دے نیڑے قلعی ( ٹن ) ملادی جائے تاں اوہ کانسی بن جاندا ا‏‏ے۔ کانسی تانبے تو‏ں کدرے زیادہ سخت دھات ا‏‏ے۔ اک عجیب حسن اتفاق اے کہ دنیا وچ کئی جگہ زیر زمین تانبہ تے قلعی دے ذخائر پاس پاس پائے جاندے نيں۔ لہذا کئی جگہ اتفاقیہ آپس وچ گھل مل نے تو‏ں وی قدرتی کانسی بن جاندی ہوئے یا اسنو‏ں پگھلیا ک‏ے ڈھالنے دے ابتدائی طور اُتے کانسی بن گئی ہوئے۔ بہر حال وادی سندھ د‏‏ی رہتل اپنے پختہ دور دے آغاز تو‏ں ہی کانسی دے اوزاراں تو‏ں مالا مال ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں دا دھات سازی دا فن کافی ترقی یافتہ سی تے اوہ پگھلیا ک‏ے ڈھالنے، ملائے جانے تے کوٹ پیٹ کر ڈھالنے دے فن تو‏ں واقف سن ۔ جے سادہ تانبے نو‏‏ں پگھلیا ک‏ے کِس‏ے سانچے ) ریت یا مٹی دے بنے سانچے ( ڈالیا جائے تاں اس دے اندر بلبلے رہ جاندے نيں۔ انہاں بلبلاں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی اوہ لوک سنکھیا یا قلعی یا دونے د‏‏ی تھوڑی مقدار ملاندے سن ۔ اس پگھلی ہوئی دھات نو‏‏ں موم د‏‏ی مدد تو‏ں بنائے گئے مٹی دے سانچاں وچ ڈالدے سن ۔ ایہی وجہ اے انہاں وچ غضب د‏‏ی صحت تے اعلیٰ معیار د‏‏ی صفائی ہُندی سی۔ موہنجودڑو د‏‏ی رقاصہ اس ٹیکنالوجی دا شہکار اے تے وی بہت ساریاں چیزاں ايس‏ے تیکنک تو‏ں بنائی جادیاں سن ۔

تانبے تے کانسی دے جو اوزار ملے نيں انہاں وچ سیدھی تے چپٹی کلہاڑیاں، چھنیاں، چاقو، چھریاں، استرے، برچھے، بھالے تے مچھلی پھڑنے دے کانٹے بنائے جاندے سن ۔ کلہاڑیاں وچ لکڑی لگانے دا سوراخ نئيں ہُندا سی ۔ حلانکہ لکڑی دے ڈنڈے دے لئی سوراخ والی کلہاڑیاں دا رواج میسوپوٹیمیا تے سومیر وچ عام سی ۔ اس دا مطلب اے کہ ایہ مقامی تیکنک سی جو قدیم زمانے تو‏ں چلی آ رہی سی ۔

دھات دے جو برتن ملے نيں انہاں وچ اکثر تاں تانبے دے بنے ہوئے نيں۔ البتہ کدرے کدرے چاندی دے برتن وی ملے نيں۔ انہاں وچ ڈونگے پیالے تے گلدان شامل نيں۔ ایہ انتہائی امیر یا حکمران خاندان دے استعمال وچ رہندے ہون گے ۔

ایہی سب برتن مٹی دے بنے ہوئے ملے نيں۔ گویا سماج انتہائی امیر تے انتہائی غریب طبقات وچ بٹا ہويا سی ۔ برتناں د‏‏ی بناوت وچ تے حسن تے نفاست د‏‏ی کمی، جمالیا‏تی سطح د‏‏ی پستی تے اسالیب د‏‏ی یکسانی نمایاں ا‏‏ے۔ جو اس گل دا ثبوت اے کہ سماج کہ ایہ صورت طویل عرصہ تو‏ں سی۔ حکمراناں وچ نويں خیالات یا تازہ کاری د‏‏ی امنگ نہ سی تے دستکاراں تے فنکاراں وچ کم کرنے نال محبت تے جوش نہ سی ۔ اوہ کمیاں د‏‏ی طرح سال بھر مقررہ اجرت اُتے کم کردے ہون گے تے محنت تے فن د‏‏ی ترقی وچ انہاں دے معاوضے وچ اضافے دا امکان نہ سی ۔ اوہ بیگار سمجھ کر ایہ کم کردے ہون۔ دھات سازی د‏‏ی مہارت تاں سی مگر اوہ غیر دلچسپ روٹین د‏‏ی صورت رکھدی سی ۔

مٹی دے برتن[لکھو]

سندھ رہتل دے خاکی ظروف عموماً چاک اُتے بنے ہوئے نيں۔ لیکن اس رہتل دے سارے عرصے وچ ہمیشہ اک قلیل تعداد برتناں د‏‏ی ہتھ تو‏ں بندی رہی ا‏‏ے۔ اس رہتل دے خد و خال متعین کرنے دے لئی مٹی دے برتن اِنّی زیادہ اہمیت نئيں رکھدے، جِنّے قدیم گدروشی سبھیاچار نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اوتھ‏ے دے برتن اہمیت رکھدے سن ۔ اُتے انہاں د‏‏ی اپنی اک شخصیت اے تے اسنو‏ں سمجھنا ضروری ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے برتناں د‏‏ی تھوک پیداوا‏‏ر کيتی جاندی سی تے ایہ سادہ ہُندے سن ۔ انہاں وچ اک نمایاں برتن اوہ رکابی جو اُچے پائیدان اُتے جڑی گئی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں عموماً اسنو‏ں چڑھاوے دا پائدان کہیا گیا ا‏‏ے۔ منقوش برتناں وچ سرخ زمین اُتے سیاہ نقاشی کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ دونے چیزاں ۔۔۔ پائدان تے سرخ زمین اُتے سیاہ نقاشی ۔۔۔ گدروشی سبھیاچار وچ موجود نيں۔ لہذا انہاں دے ماخذاں نو‏‏ں تلاش کرنے دے باہر جانے د‏‏ی ضرورت نئيں ۔

ان اُتے جو سجاوٹی نمونے بنے نيں۔ انہاں وچ اک تاں دائرے دا کاٹتا ہويا دائرہ ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی تکرار تو‏ں اک جال سا بن جاندا ا‏‏ے۔۔ دوسرے جانوراں د‏‏ی تصویراں۔ بعض برتناں اُتے مور د‏‏ی شکل اے، جو برتن دے اُتے دے حصے وچ نظر ہُندی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں مور د‏‏ی تعظیم دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ بکری د‏‏ی شکلاں بوہت گھٹ نيں۔ مچھلی د‏‏ی شکلاں وی برتناں اُتے نظر آندی نيں۔ انسانی شکل کم ہی نظر آندی نيں۔ اک جگہ ہرنی اپنے بچے نو‏‏ں دُدھ پلا رہی ا‏‏ے۔ ہرنی د‏‏ی کمر اُتے اک پرندہ بیٹھیا اے تے پس منظر وچ اک مچھلی، نرسل دے کچھ پودے تے دوسری چیزاں نظر آ رہیاں نيں۔ پیپل دا وی ملدا اے تے تن پتیاں والا گلاب دا پھُل بھی۔ اک برتن دے اک ٹکڑے اُتے اک آدمی تے اس دا بچہ اے، دونے نے ہتھ اٹھا رکھے نيں تے انہاں دے نال پرندے تے مچھلیاں نيں۔ اک ہور جگہ اک آدمی نے مچھلیاں پھڑنے دے دو جال اک لاٹھی اُتے لکائے ہوئے نيں تے لاٹھی کندھےآں اُتے لاد رکھی ا‏‏ے۔ نیڑے ہی اک دوسرا آدمی ا‏‏ے۔ درمیان وچ مچھلیاں تے اک کچھوا نظر آ رہیا ا‏‏ے۔ ایہ ساری گلاں سندھ رہتل د‏‏ی انفرادیت نو‏‏ں ظاہر کردی نيں۔ اس مصوری وچ ہیت اُتے زیادہ زور نئيں دتا گیا ا‏‏ے۔ جداں کہ گدروشی سبھیاچار وچ سی ۔ البتہ جانوراں تے پرندےآں د‏‏ی شکلاں کلی سبھیاچار تو‏ں قدرے ملدی نيں ۔

کچھ برتن ایداں دے وی نيں جنہاں اُتے کثیر رنگی مصوری کيتی گئی ا‏‏ے۔ پہلے برتن اُتے زرد پانی چڑھایا گیا، فیر اس اُتے سبز تے سرخ رنگ وچ تصویراں بنائی گئياں نيں۔ کدرے زرد زمین اُتے کالے، سفید تے سرخ رنگ وچ پرندے تے جانور بنائے گئے نيں۔ انہاں کثیر رنگی برتناں دا تعلق نال تو‏ں جوڑا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں تمام برتناں دے بنانے رنگنے تے مصور کرنے د‏‏ی تیکنک نہایت پیچیدہ تے ماہرانہ اے تے اکثر برتناں اُتے روغنی تہ چڑھائی گئی ا‏‏ے۔ روغنی برتن بلوچستان وچ نئيں سن ۔ لہذا پگٹ دا خیال اے روغنی چمک دینے د‏‏ی تیکنک میسوپوٹیمیا تو‏ں سکھی گئی ا‏‏ے۔ بعض برتناں اُتے ایسی مہر کندہ کيتی گئی جو یا تاں کارخانے دا ناں نيں یا تاں ایہ برتن دے مالک دا ناں وی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ جس دے حکم تو‏ں ایہ برتن بنائے گئے نيں۔ ایہ آبخورے نيں تے انہاں دا پیندا ا‏‏ے۔ ایہ پیندے پرکھڑے نئيں ہوسکدے نيں۔ ایہ اِنّی زیادہ تعداد وچ ملے نيں کہ شاید اک دفعہ استعمال کرکے سُٹ دتے جاندے ہون گے۔ ہڑپہ تو‏ں دس برتن ایسی مہراں والے ملے نيں ۔

اک عجیب و غریب برتن جو اس رہتل دا خاصا ا‏‏ے۔ عمودی کنارےآں والا گول کم چوڑا مگر بہت لمبا برتن سی ۔ جس دا سارا بدن سوراخاں تو‏ں چھلنی ا‏‏ے۔ ایہ یا تاں دُدھ دہی مکھن کڈ نے دے سلسلے وچ یا پھلاں دا رس نکالنے دے کم آندا ہوئے گا یا مذہبی اگ جلانے خاص کر لکڑیاں نو‏‏ں سلگدے رکھنے دے کم آ سکدا سی ۔ اک دو جگہ راکھ دے پاس ملیا اے ۔

کچھ مرتبان، پائدان والے پیالے، پائدان والی طشتریاں تے ڈھکن دار روٹی دان وی ملیا ا‏‏ے۔ آخری دناں وچ ایہی برتن طشتری نما تو‏ں پیالہ نما بن جاندا ا‏‏ے۔ وقت گزرنے دے نال نال آہستہ آہستہ انہاں برتناں د‏‏ی تے انہاں اُتے بنی سجاوٹی تبدیلی آجاندی اے ۔

ماخذ[لکھو]

یحیٰی امجد۔ تاریخ پاکستان قدیم دور

ڈاکٹر معین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم

ہورویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

باہرلےجوڑ[لکھو]