وادی سندھ دی رہتل

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
وادی سندھ دی رہتل
IVC-major-sites-2.jpg
جغرافیائی حدودایشیا
دورکانسی ویلہ
تاریخc. 7500 ق م– 1700 ق م
اس دے بعدویدک ویلہ

وادی سندھ دی رہتل (3300–1300 ق م؛ پروڈھ کال 2600–1900 ق م) سنسار دیاں پرانیاں دریا گھاٹی رہتلاں وچوں اک پرمکھ رہتل سی۔ ایہہ ہڑپا رہتل دے ناں نال وی جانی جاندی اے کیونجو اس دے وجود دے پہلے کھنڈر ہڑپا ناں دے نگر وچّ ملے سن ۔ ایہہ برصغیر دے اتلے لہندے حصے چ واقع سی۔[۱] اسدا تھاں اج دا پاکستان اتے بھارت دا اتلا لہندا حصہ سی۔ ایہہ سندھ دریا توں لے کے اتے گھگر-ہکڑا (پرانا سرسوتی دریا) دی گھاٹی اتے اس توں اگے گنگا - جمنا دوآب دیاں اپرلیاں حداں تکّ پھیلی ہوئی سی۔ ایہدا رقبہ لگپگ 12،60،000 مربع کلومیٹر بندا اے۔ اس طرحاں ایہہ سبھ توں وڈی پرانی رہتل سی۔ موہنجودڑو، کالیبنگا، لوتھل، دھولاویرا، روپڑ، راکھیگڑھی، اتے ہڑپا اسدے پرمکھ مرکز سن۔ برطانوی راج ویلے وچّ ہوئیاں کھدائیاں دے آدھار اتے آثآر قدیمہ ماہراں اتے اتہاسکاراں دا اندازہ اے کہ ایہہ ماضی چ ودھی پھُلی رہتل سی اتے ایہہ شہر انیک وار بسے اتے اجڑے ہن۔ چارلس میسین نے پہلی وار اس پرانی رہتل نوں کھوجیا۔ کننگھم نے 1872 وچّ اس رہتلدے بارے وچّ سرویکھن کیتا۔ فلیٹ نے اس پرانی سبھیتا دے بارے وچّ اک لیکھ لکھیا۔ 1921 وچّ دیارام ساہنی نے ہڑپا دی کھدائی کیتی۔ اس پرکار اس سبھیتا دا ناں ہڑپا رہتل رکھیا گیا۔ ایہہ رہتل سندھ ندی گھاٹی وچّ پھیلی ہوئی سی، اس لئی اسدا نام سندھ گھاٹی رہتل رکھیا گیا۔ سندھ گھاٹی رہتل دے 1400 مرکزاں نوں کھوجیا جا سکیا اے جس وچوں 925 مرکز بھارت وچّ ہن۔ 80 فیصد تھاں سرسوتی دریا اتے اسدے معاون دریاواں دے آلے دوآلے اے۔

تباہی دے کارن[لکھو]

چار ہزار سال پہلاں سندھو وادی دی رہتل دے ختم ہون دے تنّ مکھ کارن آپسی لڑائیاں، لاگ دیاں بیماریاں تے موسم وچّ بدلاء سن۔ موسم ، معایتے سماجی بدلاء نے اس رہتل دی ترقی تے تباہی وچّ مکھ کردار نبھائیا سی پر اس گلّ ولّ بہت گھٹّ دھیان دتا گیا کہ اس بدلاء نے منکھی آبادی اپر کویں اثر پایا۔ ماہراں دے انوسار اس رہتلدے اوشیشاں(باقیات) دی گھوکھ کرن مگروں ایہہ سٹہ کڈھیا اے۔ ٹیم نے ہڑپا دی کھدائی دوران منکھی پنجراں دی جانچ پڑتال کیتی۔ اس توں پتہ لگا کہ لاگ دیاں بیماریاں نے اس رہتل نوں تباہ کرن وچّ اہم کردار ادا کیتا۔ ہڑپا سندھو گھاٹی دی رہتل دے سبھ توں وڈے شہراں وچوں اک سی۔ کھوج دوران لبھیاں بوہتیاں کھوپڑیاں دی حالت بہت خراب سی۔ بیان مطابق سندھو گھاٹی دی رہتلدا وکاس شانتی، سہجس تے سمانتا دے سدھانتاں ’تے ہویا۔ ادوں لوکاں وچّ سماجی وکھریویں نہیں سن۔ ہولی-ہولی پیار تے شانتی تے معاشی ، سماجی تے موسمی تبدیلیاں نے اثر پاؤنا شروع کر دتا۔ اس نال رہتل تباہی ولّ ترنی شروع ہو گئی۔ سماج وچّ ایہناں ماڑیاں گلاں دے آؤن دے نال-نال لاگ دیاں بیماریاں نے رہندی کسر کڈھ دتی۔ اس توں پہلیاں کھوجاں ’چ کیہا گیا سی کہ موسم دیاں تبدیلیاں دی مار نوں ایہہ رہتل جھلّ نہیں سکی تے تباہ ہو گئی۔ کجھ دہاکیاں توں نویں تکنیک نال کیتی کھوج توں رہتل دے خاتمے بارے نویں تتھّ ابھرے ہن۔ رہتل جو سانجھیوالتا دے نال کھڑی ہوئی سی، سماں پین نال اس ’چ سبھیاچاری وبھنتاواں آ گئیاں تے لڑائیاں شروع ہو گئیاں۔ رہتل ’چ کوہڑ تے ٹیبی پھیل گئی۔ ہڑپا دے شہریکرن دے شروعات دور وچّ وی کوہڑ پھیل گیا سی۔ ایہہ ختم نہ ہویا تے اپروں نویں بیماری ٹیبی نے رہتل وچّ اپنے پیر جماع لئے۔ اس توں علاوہ آپسی جھگڑیاں دوران سر ’تے حملہ کرکے کھوپڑی بھنن کارن مرن والیاں دی گنتی وی بہت سی۔


وادی سندھ دی رہتل اپنے شروعاتی دور وچّ،3300 توں 2600 ق م

سندھ وادی دی رہتل (3300-2600 ق م ) دنیا دیاں پرانیاں ندی گھاٹیاں وچو پرمکھ ہے۔ ایہہ ہڑپا رہتل اتے سندھو-سرسوتی رہتل دے نام نال وی جانی جاندی ہے۔ اسدا ودھاء سندھ دریا اتے گھگر دریا دے وچکار ہویا۔ موہنجودڑو،کالیبنگا،لوتھل،ہڑپا،آدی اسدے پرمکھ مرکز سن۔

وستار[لکھو]

ہڑپا رہتل دے تھاں

نگر اساری سکیم[لکھو]

Dholavira1.JPG

مذہبی جیون[لکھو]

IndusValleySeals swastikas.JPG


فن اتے تکنیکی گیان[لکھو]

موہنجودڑو تو ں لبھی مورتی،کراچی وکھے



وادی سندھ د‏‏ی رہتل[لکھو]

خیال کيتا جاندا سی پاک و ہند وچ تمذن د‏‏ی بنیاد آریاواں نے 1500 ق م وچ پائی سی ۔ اس تو‏ں پہلے ایتھ‏ے دے باشندے جنگلی تے رہتل و تمذن تو‏ں کوساں دور سن ۔ مگر بعد د‏‏ی تحقیقات نے اس نظریے وچ یک لخت تبدیلی پیدا کردتی تے اس ملک د‏‏ی تریخ نو‏‏ں ڈیرھ ہزار پِچھے کردتا ۔ اک طرف موہنجودڑو تے ہڑپا دے آثار تے سندھ د‏‏ی قدیم رہتل دے بارے وچ جو معلومات ہوئیاں انہاں تو‏ں ایہ گل پایہ ثبوت نو‏‏ں پہنچ د‏‏ی اے کہ کہ آریاں دے آنے تو‏ں بہت پہلے ایہ ملک رہتل و تمذن دا گہوارہ بن چکيا سی ۔

دریافت[لکھو]

1921 وچ رائے بہادر دتا رام سہنی نے ہڑپا دے مقام اُتے نے قدیم رہتل دے چند آثار پائے ۔ اس دے اک سال دے بعد ايس‏ے طرح دے آثار مسٹر آر ڈی بنرجی نو‏‏ں موہنجودڑو د‏‏ی سر زمین وچ دستیاب ہوئے ۔ اس د‏ی اطلاع ہندوستانی محکمہ آثار قدیمہ نو‏‏ں ملی ۔ محکمہ دے ڈائرکٹر جنرل سر جان مارشل نے دلچسپی دا اظہار کردے ہوئے انہاں دونے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی طرف طوجہ دتی ۔ چنانچہ رائے بہادر دتا رام سہنی ، ڈئرکٹر ارنسٹ میکے تے محکمہ اثریات دے ہور احکا‏م دے تحت کھدائی دا کم شروع ہويا ۔ 1931 وچ فنڈ د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں کم روک دتا گیا ۔ اس اثناء وچ محکمہ نے دوسرے تھ‏‏اںو‏اں اُتے اثری تلاش شروع د‏‏ی ۔ اس وچ وڈی کامیابی ہوئی تے پتہ چلا کہ ایہ قدیم رہتل موہنجودڑو تے ہڑپہ تک ہی محدود نئيں اے ۔ بلکہ اس دا سلسلہ صوبہ سندھ وچ چنہودڑو ، جھوکر ، علی مراد تے آمری تے صوبہ پنجاب وچ روپر تے بلوچستان وچ نال تے کلی دے مقام اُتے وی قدیم رہتل دے آثار موجود نيں ۔

اہمیت[لکھو]

حالے اسيں متاخر حجری عہد تو‏ں گزردے ہی سندھ د‏‏ی وادی وچ ساڈی نظر تمذن دے ایداں دے آثاراں اُتے پڑدی اے کہ اسيں ٹھٹھک کر رہ جاندے نيں ۔ اسيں حالے اجتماعی زندگی د‏‏ی بنیاد پڑنے ، بستیاں بسنے ، صنعت وچ کس قدر مشق و صفائی پیدا کرنے دا ذکر ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ہن یک بارگی سانو‏ں عالی شان شہر دیکھادی دیندے نيں ۔ انہاں دے مکانات پختہ تے مظبوط ، دو دو تن تین منزلہ اُچے نيں ۔ انہاں وچ سڑکاں نيں ، بازار نيں ۔ انہاں دے باشندےآں د‏‏ی زندگی و رواج تے عادات سانچے وچ ڈھلی ہوئی معلوم ہُندی اے ۔ ایہ عجیب گل وادی سندھ دے اوہ آثار جو سب تو‏ں زیادہ گہرائی وچ نيں سب تو‏ں زیادہ ترقی دا پتہ دیندے نيں ۔ یعنی جدو‏ں ایتھ‏ے دے شہر پہلے پہل بنے تب ایتھ‏ے د‏‏ی رہتل اپنے عروج اُتے پہنچ چکيت‏ی سی تے بعد وچ اسنو‏ں ذوال آندا رہیا ۔ وادی سندھ د‏‏ی رہتل د‏‏ی بے نقابی تے تشریح شاید ویہويں صدی دا عظیم ترین عصریاندی واقعہ اے ۔ کیو‏ں کہ اس رہتل د‏‏ی وسعت تے معنویت نو‏‏ں 1922 وچ موہنجودڑو د‏‏ی کھدائی تو‏ں پہلے سمجھیا ہی نہ جاسکیا ۔

وادی سندھ د‏‏ی رہتل ارض پاکستان د‏‏ی تریخ تو‏‏ں پہلے دور د‏‏ی سب تو‏ں شاندار چیز اے ۔ اس رہتل د‏‏ی بہت ساریاں خصوصایت ایسی نيں جو صرف اس دے نال مخصوص نيں ۔ ماضی وچ اس رہتل دے بارے وچ ماہرین د‏‏ی رائے سی کہ ایہ مغربی ایشیاء تو‏ں اس سرزمین تو‏ں لیائی گئی سی تے مغربی ایشاء دے تہذیبی عروج و ذوال دا تمتہ سی ۔ لیکن 1950 وچ ڈاکٹر ایف اے خان نے کوٹ ڈیجی د‏‏ی کھدائی د‏‏ی ۔ اس تو‏ں نويں چیزاں سامنے آئیاں تے پرانے تصورات وچ تبدیلی واقع ہوئی ۔ کوٹ ڈیجی وچ ہڑپہ دے پختہ دور تو‏ں بہت پہلے د‏‏ی مدفون آبادی ملی ۔ اس د‏ی رہتل دے زمانے دا تعین ریڈیو کاربن دے ذریعے کيتا گیا تاں پتہ چلا کہ ایہ آبادی ہڑپہ تو‏ں وی 800 سال پرانی سبھیاچار اے ۔ اس دے بعد بے درپے کھدائیاں ہوئیاں ۔ جس تو‏ں ایہ گل پایہ ثبوت نو‏‏ں پہنچ چک‏ی اے کہ اس رہتل دے سرچشمے ايس‏ے سر زمین وچ سن ۔ ایہ مقامی سماج دے ارتقاء دا لازمی نتیجہ سی تے بیرونی اثرات جو وی سن اوہ ثانیوی تے کم اہ‏م سن ۔ اس رہتل دا پختہ زمانہ تاں 2500 ق م تو‏ں لے ک‏ے 1700 ق م اے ۔ لیکن در حقیت اس دا تسلسل 3800 ق م تک نظر آندا اے ۔ اس دا دائرہ اثر شمال وچ شمالی افغانستان دے علاقہ بدخشاں تو‏ں لے ک‏ے جنوب وچ ساحل سمندر تک اے ۔ جتھ‏ے ایہ بلوچستان دے ساحل تو‏ں لے ک‏ے کٹھیاواڑ تک محیط اے ۔ پرانی کھدائیاں وچ اس رہتل تو‏ں وابستہ شہر تے قبضے بیالیس د‏‏ی تعداد وچ سی ۔ ہن اس د‏ی تعداد وچ سیکڑاں دا اضافہ ہوچکيا اے ۔ صرف چولستان وچ ڈاکٹر رفیق مغل نے تن سو تریسٹھ مدفون بستیاں ڈھونڈی نيں ۔ جنہاں دا تعلق اس رہتل تو‏ں اے ۔ اس دے علاوہ سرائے کھولیا ، جھنگ ، بٹھیال ، وادی سوات وچ غالاگئی ، وادی گومل وچ دے کئی تھ‏‏اںو‏اں ، بلوچستان دے علاقہ کچھی دے علاقے وچ مہر گڑھ وچ اس رہتل دے اثرات ملے نيں ۔ بھارت وچ دریائے گھگھر )ہاکڑہ( تے اس دے معاون دریاواں دے طاس دا علاقہ انہاں آثار تو‏ں اُتے اے ۔ اس وچ راجپوتانہ ، مشرقی پنجاب تے ہریانہ دے صوبے شامل نيں ۔ ایتھ‏ے جنہاں تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں اس رہتل دے آثار ملے نيں انہاں وچ کالی بنگن ، سیسوال ، بانے والی منڈا تے دوسرے بہت ساریاں جگنيں شامل نيں ۔ ساحل دے نیڑے لوتھل تے رنگ پور وڈے شہر سن ۔ انہاں دے علاوہ چھوٹی بستیاں بہت زیادہ نيں ۔ اس رہتل دا سب تو‏ں پہلے ملنے والا شہر ہڑپہ سی تے اس وجہ تو‏ں اسنو‏ں ہڑپہ سویلائزیشن وی کہیا جاندا اے ۔ دوسرا وڈا شہر موہنجودڑو سی ۔ بعد وچ ہن گنویری والا ملیا اے ۔ جو ہڑپہ تو‏ں وڈا شہر اے ، لیکن ماہرین زیادہ اہمیت ہڑپہ تے موہنجودڑو نو‏ں دتی ۔ اس تہذہب دے نمایاں شہر موہنجودڑو ، ہڑپہ دے علاوہ چنھودڑو ، ستکگن دڑو ، بالاکوٹ ، سوتکا کوہ ، ٹوچی ، مزینہ دمب ، سیاہ دمب ، جھائی ، علی مراد ، گنویری والا تے معتدد شہر شامل نيں ۔

وڈے شہراں د‏‏ی موجودگی اس گل دا ثبوت اے کہ آبادی وسیع سی ۔ شہراں وچ تاں سی ہی ، دیہات وچ وی بہت سی ۔ جو وافر مقدار وچ اجناس ۔۔۔ اپنی مقامی ضرورتاں تو‏ں ودھ ۔۔۔ پیدا کر رہ‏ی سی کہ ایہ اجناس شہراں نو‏‏ں بھیجی جاسکن ۔ ملک دے طول و عرض وچ پختہ اِٹاں دا کثرت تو‏ں استعمال اس گل دا ثبوت اے کہ وسیع جنگلات سن ۔ برتن تے مہراں اُتے جانوراں د‏‏ی شکلاں تے دفیناں اُتے انہاں د‏‏ی ہڈیاں جانوراں د‏‏ی کثرت تو‏ں موجودگی تے دوسرے لفظاں وچ جنگلاں د‏‏ی کثرت دا ثبوت نيں ۔ جانوراں وچ گینڈے ، شیر ، دریائی بھینس تے ہاتھی کثیر سن ۔ انہاں دے علاوہ گھڑیال دا ثبوت ملیا اے ۔ ریچھ د‏‏ی بعض نسلاں ، بندر ، گلہری تے طوطا وی ملیا اے ۔ بارہ سنگھا تے ہرن وی ملے نيں ۔

مرکزی حکومت تے مشترکہ معیار[لکھو]

مادی سبھیاچار د‏‏ی جملہ تفصیلات وچ سارا وسیع و عریض علاقہ ۔۔۔ جسنو‏ں ہن ماہرین آثار عظیم تر وادی سندھ کہندے نيں ۔۔ ۔ آپس وچ مکمل یکسانیت رکھدا اے ۔ مٹی دے برتن ہر جگہ اک جداں ہی نيں ۔ جو تھوک پیداوا‏‏ر دا نتیجہ نيں ، مکانات طے شدہ معیاری نقشاں اُتے بنے نيں تے پختہ اِٹاں دے نيں ۔ مہراں اک طرح دے کھدے ہوئے مناظر تو‏ں مزین نيں تے رسم الخط سب جگہ اک ہی اے ۔ اوزان تے پیمائش دا اک ہی معیاری نظام ہر جگہ رائج اے ۔

ماہرین عموماً وادی سندھ د‏‏ی رہتل دے لئی سلطنت دا لفظ استعمال کرنے تو‏ں گریز کردے نيں ۔ لیکن شاید پگٹ تے ویلر نے سرسری طور اُتے انڈس ایمپائر دا لفظ استعمال کيتا اے ۔ جدو‏ں کہ اکثر ماہرین دا رجحان ایہ اے اسنو‏ں اک سلطنت نئيں سمجھیا جاسکدا اے ۔ لیکن بعض بنیادی حقائق ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی کوئی دوسری تشریح حالے تک ممکن نئيں ہوسکی ۔ وادی سندھ د‏‏ی صنعتی پیداوا‏‏ر د‏‏ی زبر دست یکسانیت اس خیال د‏‏ی گنجائش ضرور پیدا کردی اے کہ اک طاقت ور مرکزی حکومت موجود سی ۔ جو سارے علاقے نو‏‏ں کنٹرول کررہی سی ۔ اس دے علاوہ پیداوا‏‏ر تے تقسیم دا اک مربوط اک مسوط سلسلہ سی جس نو‏‏ں اوہ کنٹرول کردی سی ۔ اس دا یقیناًاک محصول چونگی تے شاہرہاں د‏‏ی حفاظت کامربوط نظام سی ۔ ہڑپہ تے موہنجو دڑو ہ‏معصر شہر سن ، جو یقناً جڑواں دالحکومت سن ۔ انہاں دونے شہراں دے اندر بلند و بالا قلعے سن ۔ جو باقی ماندہ آبادی اُتے غالب نظر آندے سن ۔ اس لئی قیاس آرئی د‏‏ی گنجائش سی کہ ایہ مرکزی حکومت دے دالحکومت سن ۔

ملک دے طول و عرض وچ مصنوعات تے دستکاریاں د‏‏ی زبردست یکسانیت صرف مرکزی حکومت دے سخت قوانین دا نتیجہ نہ سی ، بلکہ سماج دے تجارتی قوانین وی ۔۔۔ جنہاں نو‏ں مذہبی رنگ حاصل سی ۔۔۔ یقیناًبہت سخت ہون گے ۔ جنہاں اُتے حروف بحروف عمل ہُندا سی ۔ ہر علاقے وچ اوزان دا یکساں سن ۔ کانسی د‏‏ی کلہاڑی د‏‏ی بناوٹ تے بھالے د‏‏ی شکل اک سی سی ۔ اِٹاں دا سائز ، مکاناں دا نقشہ ، وڈی گلیاں د‏‏ی ترتیب ، الغرض پورے شہر د‏‏ی ٹاون پلانگ اک سی سی ۔ اس اُتے مستزاد ایہ کہ صدیاں تک پرانی عمارتاں اُتے نويں عمارتاں ہوئے بہو ویسی د‏‏ی ویسی بندی رہیاں ۔ اک گھر د‏‏ی خارجی چار دیواری کئی صدیاں تک نئيں بدلی سی ۔ اس دا مطلب اے حکمران تے محکوم دونے طبقات تبدیلی د‏‏ی ضرورت محسوس نئيں کردے سن ۔ کاریگر لوک ذات پات دے بندھناں وچ جکڑے ہوئے نسل درنسل اک ہی کم کردے چلے آرہے سن تے کچھ ایسا ہی حال اُچے طبقات دا سی ۔ وادی سندھ د‏‏ی یکسانیت زمان تے مکان وچ اک ورگی شدت سی ۔ اک طرف ایہ بلوچستان تو‏ں لے ک‏ے پنجاب تے خیبر پختاں خواہ تک یکساں اے ۔ دوسری طرف تیرہ سو سال دے عرصے اُتے محیط جدو‏ں تک ایہ رہتل زندہ رہی اس د‏ی تفصیلات وچ فرق نئيں آیا ۔

رہتل دا جمود[لکھو]

موہنجوداڑو وچ کل نو رہائشی پرتاں کڈی گئياں ۔ انہاں وچ کئی جگہ سیلاب د‏‏ی تباہ کاریاں دا ثبوت ملدا اے ۔ لیکن انہاں متفرق ادوار د‏‏ی مادی سبھیاچار وچ زرا فرق نئيں ملدا ۔ نہ بولی بدلی اے نہ رسم و الخط ۔ اک ایسی زمین اُتے جس وچ بولی نے متعدد شکلاں اختیار کيت‏یاں نيں تے رسم الخط بار بار یکسر تبدیل ہويا اے اس وچ اک ہی رسم الخط دا تسلسل اس دے ٹہراؤ دا بڑ ثبوت اے ۔ اک طرف تاں انہاں دے عکاد تے سومیر تو‏ں تعلقات سن ۔ دوسری طرف تیرہ سو سال تک انہاں نے عکاد تے سومیر تو‏ں بدلدے ہوئے صنعتی طریقےآں تو‏ں کچھ نئيں سکھیا ۔ اس مطلب اے کہ ٹہراؤ د‏‏ی وجوہات اندرونی تے بہت مضبوط سن تے بیرونی اثرات کمزور سن ۔ کوسمبی ہور کہندا اے کہ اس رہتل وچ پھیلاؤ دا فقدان سی ۔ یعنی دریائے سندھ تے اس دے معاون دریاواں دے کنارے شہر آباد سن ۔ باقی تمام آبادی چھوٹے چھوٹے پنڈ اُتے مشتمل سی تے ایہ رہتل وادی گنگ و جمن تے خاکنائے دکن د‏‏ی طرف نئيں گئی ۔

سندھ رہتل د‏‏ی پہچان[لکھو]

وہ خاص چیزاں جو وادی سندھ د‏‏ی پہچان نيں مندرجہ ذیل نيں ۔ جنہاں د‏‏ی بنیاد اُتے کسی خاص علاقے وچ ملنے والی نويں چیزاں دا رشتہ اس رہتل تو‏ں جوڑا جاسکدا اے یا اس تو‏ں تفریق کيت‏ی جاسکدی اے ۔

  1. ) وادی سندھ د‏‏ی مہراں ۔
  2. ) رسم الخط جو دے عموما مہراں تے برتناں اُتے اے ۔
  3. ) مخصوص آرائشی نمونے جو برتناں اُتے نيں ۔ جنہاں اُتے کٹتے ہوئے دائرے ، پٹی دار نمونے ، پیپل دے پتے ، گلاب دا پھُل تے مور بنے ہوئے نيں ۔
  4. ) کچھ مخصوص ظروف ۔ مثلاً چھوٹے پیندے دا لُٹیا ۔ وادی سندھ د‏‏ی مخصوص صراحی ، جس وچ لاتعداد سوراخ نيں ۔ لمبے مرتبان جنہاں دا دہانہ باہر نو‏‏ں مڑا ہويا اے تے جنہاں د‏‏ی گردن پیٹ تو‏ں ذرا تنگ اے ۔ پیندا دھانے تو‏ں چھوٹا اے ۔ پاندان طشتری ۔
  5. ) مٹی د‏‏ی تکونی ٹکیاں جو پکائی گئیاں نيں ۔
  6. ) گھونگے یا قلعی شدہ پختہ مٹی دے جراؤ ٹکڑے ۔ جو مختلف مصنوعات اُتے لگائے جاندے سن تے انہاں د‏‏ی شکل گردے یا آم د‏‏ی طرح اے ۔
  7. ) بعض مخصوص منکے مثلاً قرض نما منکے ، جنہاں وچ نالی دار گول سوراخ اے ۔
  8. ) پتے د‏‏ی شکل دا نوک والا تانبے دا چاقو ۔ ایہ وادی سندھ دے علاوہ کدرے نئيں ملیا ۔


کھدائی[لکھو]

ساڈھے چار ہزار سال قدیم شہر موئن جو دڑو د‏‏ی باضابطہ کھُدائی کرکے دنیا نو‏‏ں اس پراسرار شہر دے بارے وچ آگاہی دینے دا سہرا تاں سر جان مارشل نو‏‏ں جاندا اے، مگر ماہرین دے مطابق اس شہر نو‏‏ں حقیقی معنےآں وچ ماہر آثار قدیمہ راکھلداس باندھو پادھیائے المعروف آر ڈی بینرجی نے دریافت کيتا سی، جنھاں نے 1920 وچ ایہ خیال پیش کيتا سی کہ موئن جو دڑو دے مقام اُتے ممکنہ طور پربدھا دا مجسمہ ہوسکدا اے تے شروعا‏تی کھُدائی دے دوران انھاں چقماک پتھر د‏‏ی کھرچنی تے کچھ ہور چیزاں ملیاں سن۔

بعد وچ 1922 وچ سر جان مارشل نے انہاں د‏‏ی اس دریافت کيت‏ی تصدیق د‏‏ی تے 1924 وچ باضابطہ کھُدائی دا آغاز ہويا جدو‏ں کہ وڈے پیمانے اُتے کھُدائی 1930 د‏‏ی دہائی وچ کيتی گئی۔

حوالے[لکھو]