ڈی این اے

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
ڈی این اے دا مالیکیول

ڈیآکسیرائیبونوکلیک ایسڈ یا ڈی این اے (Deoxyribonucleic acid) اک نیوکلیائی ایسڈ اے جیدے وچ نسلی گلاں یا ہدایتاں لکھیاں ہوندیاں نیں۔ جناں نوں جیندیاں شیواں آپنے ودننے تے کم کاج وچ ورتدیاں نیں۔ ڈی این اے دا وڈا کم لمبے ویلے لئی گلاں نوں سانب کے رکھنا اے۔ ڈی این اے اک نقشے یہ نسخے یا قنون ونگوں کم کردا اے۔ اے دوجے ولگناں نوں بڑان چ راہ دسدا اے۔ ڈی این اے دو اوہ پاسے جتھے نسلی گلاں لکھیاں ہوندیاں نیں اوناں نوں جینز کیندے نیں۔

ڈی این اے دو لمبے پولیمر نال بنیا ہوندا اے جیناں نوں نیوکلیوٹائڈ کیندے نیں۔ اے نیوکلیوٹائڈ شکر، فاسفیٹ گروپ تے نائیٹروجن بیساں نال جڑے ہوندے نیں۔ اے اک پوڑی دی طرح دکھدا اے تے ایدی پوڑیاں فاسفیٹ دیاں بنیاں ہوندیاں نیں تے ایدے سعارے شکر دے بنے ہوندے نیں۔ 4 ونڈ دے نائیٹروجن بیس ہوندے نیں: ایڈینائن، گوانین، سائیٹو سین تے تھایامین۔ اے چار بیس نسلی گلاں دسدے نیں۔

اینوں 1953 چ جیمز واٹسن تے فرانسس کرک نے لبیا۔




ڈی این اے بارے تحقیق دی تریخ[لکھو]

ڈی این اے اتے سب توں پہلی تحقیق کرن آلے سوئس فزیشن فریڈرک میشر سی۔ ایناں نے 1869 وچ اک استعمال شدہ مرحم پٹی اتے پیپ وچ خوردبین نال کج شکلاں دے حرکت ویکھی تے اینوں 'نیوکلین' دا ناں دتا۔

1919 وچ فیوبس لیوین نے ایدے نیوکلوٹائیڈ وچ بیس، شوگر تے فاسفیٹ دی نشاندہی کیتی۔ لیوین نے اے وی دسیا کہ ڈی این اے نیوکلوٹائیڈ دی اکائیاں نال رل کے بندا اے جو فاسفیٹ نال اک دوجے توں جڑیاں ہندیاں نیں۔

فائل:Ribodeoxyribo.JPG
شکل اول - رائبوز تے ڈی آکسی رائبوز وچ فرق؛ دیکھیۓ کاربن جوہر 2
DNA دراصل Deoxyribonucleic acid دا مخفف اے تے اس دے ناں دے اجزا دے معنی تے انہاں دے اردو متبادل ایويں نيں
  • De = کم ہوجانا، نکل جانا، مَنـزُوع، فـقـید
  • oxy = آکسیجن
  • ribo = رائبوز (اک قسم د‏‏ی شکر دا ناں)
  • nucleic = مرکزہ (خلیہ کا)
  • acid = ترشہ (تیزابی خاصیت رکھنے والا)

گویا اردو وچ DNA دا مکمل ناں فقید آکسیجن رائبو مرکزی ترشہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ڈی آکسی رائبو تو‏ں مراد اک آکسیجن جوہر کم رکھنے والا رائبوز اے جدو‏ں کہ نیوکلک تو‏ں مراد خلیہ دا مرکزہ اے تے ایسڈ ترشہ نو‏‏ں کہندے نيں گویا اردو وچ DNA د‏‏ی وضاحت ایويں د‏‏ی جاسکدی اے کہ  — اک آکسیجن جوہر کم رکھنے والا مرکزی ترشہ  — رائبوز دا لفظ دراصل گوند عربی (gum arabic) تو‏ں حاصل ہونے والی اک شکر عریبینوز (arabinose) تو‏ں ماخوذ اے، گوند عربی جنوبی صحرائے اعظم (sub-sahara) وچ پائے جانے والے پودے اکیشیا (acacia) تو‏ں حاصل ہُندا اے ۔

ڈی این اے اے کیا؟[لکھو]

جسطرح کمپیوٹر (کمپیوٹر) دے براؤزر اُتے نظر آنے والے صفحہ دے پِچھے HTML دے رموز (واحد: رمز) / Codes کارفرما ہُندے نيں اسی طرح زمین اُتے چلدی پھردی زندگی دے پِچھے DNA دے رموز ہُندے نيں۔ یعنی کسی جاندار د‏‏ی ظاہری شکل و صورت تے رویہ (طرزظاہری / phenotype) دراصل اس دے خلیات وچ موجود ڈی این اے دے اندر پوشیدہ وراثی رمز (جینیٹک کوڈ) تو‏ں بندا اے، ڈی این اے وچ لکھیا گیا پوری زندگی دا ایہ افسانہ طرز وراثی / genotype کہلاندا ا‏‏ے۔ طرزظاہری تے طرزوراثی دے فرق د‏‏ی وضاحت ایسی اے کہ جداں اک ٹی وی د‏‏ی اسکرین اُتے نظر آنے والا ڈراما ہو جو مکمل طور اُتے اپنے لئی لکھے گئے اسکرپٹ اُتے چلدا اے، گویا ڈراما خود طرزظاہری د‏‏ی مثال ہو تے اس دے لئی لکھیا گیا اسکرپٹ طرزوراثی د‏‏ی ۔

وراثہ (جین) تے ڈی این اے[لکھو]

جین (وراثہ ج: وراثات) نو‏‏ں موروثی اکائی کہیا جاندا اے جو والداں دا کوئی خاصہ (trait) یا کئی خاصات مثلا اکھ دا رنگ، جسم دا قد وغیرہ اولاد نو‏‏ں منتقل کردی ا‏‏ے۔ ایہ موروثی اکائیاں یا وراثات (جینز) ڈی این اے دے طویل سالمے اُتے اک قطار د‏‏ی صورت وچ موجود ہُندیاں نيں۔ اس د‏ی مثال کچھ ایويں دتی جاسکدی اے کہ جداں دھاگے دے بوہت سارے چھوٹے چھوٹے ٹکڑےآں نو‏‏ں گرہ بنھ کر اک کر دتا جائے تاں اس طرح بننے والے وڈے دھاگے نو‏‏ں ڈی این اے تے گرہ تو‏ں بندھے ہوئے چھوٹے ٹکڑےآں نو‏‏ں جین (وراثہ) کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔

فائل:Dnagenerelation.JPG
شکل دوم - ڈی این اے تے وراثہ (جین) دے وچکار تعلق؛ ڈی این اے سالمے وچ لکیر د‏‏ی صورت وچ لگے ہوۓ وراثات (جینز)، ہر وراثہ اک مخصوص پروٹین تیار کردا اے

وراثہ یا جین کہلانے والے ڈی این اے دے سالمہ دے ایہ ٹکڑے یا قطعات اپنے طور اُتے وکھ وکھ مخصوص و مختلف قسماں د‏‏ی پروٹین تیار کردے نيں، یعنی ڈی این اے دے سالمہ وچ جسم نو‏‏ں درکار مختلف قسماں د‏‏ی پروٹین نو‏‏ں تیار کرنے دے لئی علاحدہ علاحدہ مخصوص حصے یا جینز ہُندے نيں۔ دراصل جینز، پہلے کسی اک پروٹاں دے لئی مخصوص RNA دا مسودہ ڈی این اے تو‏ں نقل کردے نيں تے فیر ایہ آراین اے ، پروٹاں تخلیق کردا اے

  • اُتے بیان کردہ ڈی این اے تو‏ں آراین اے بننے دا عمل انتِساخ (transcription) کہلاندا اے تے فیر اس آراین اے تو‏ں پروٹین بننے دے عمل نو‏‏ں ترجمہ (translation) دا ناں دتا جاندا اے

تقریباًً ہر وراثہ وچ تن اہ‏م حصے ہُندے نيں جنہاں دے ناں تھلے درج کیتے جا رہے نيں جدو‏ں کہ انہاں دے کم د‏‏ی تفصیل نیکلیوٹائڈ نو‏‏ں بیان کرنے دے بعد درج د‏‏ی جائگی۔

  1. مِعزاز (promoter) ایہ اپنے نیوکلیوٹائڈ د‏‏ی ترتیب (sequence) دے ذریعہ ڈی این اے تو‏ں آراین اے بنانے د‏‏ی شروعات کردا اے
  2. تَرميزی (encoding) ایہ اپنے نیوکلیوٹائڈ د‏‏ی ترتیب دے ذریعہ آراین اے د‏‏ی نقل (کاپی) بناندا اے
  3. توقف (stop) ایہ اپنے نیوکلیوٹائڈ د‏‏ی ترتیب دے ذریعہ آراین اے د‏‏ی نقل دا عمل ختم کردا اے

ڈی این اے کتھے ہُندا اے ؟[لکھو]

ڈی این اے تمام جاندار خلیات دے مرکزاں تے ڈی این اے وائرس وچ پایا جانے والا اک سالمہءکبیر (macromolecule) اے جو کاربن، آکسیجن، ہائڈروجن، نائٹروجن تے فاسفورس جداں کیمیائی عناصر (واحد: عنصر) / Elements تو‏ں بندا ا‏‏ے۔ خلیات د‏‏ی گل کيتی جائے تاں ایداں خلیات جنہاں وچ اک ترقی یافتہ مرکزہ پایاجاندا اے یعنی حقیقی المرکز (eukaryotic) خلیات وچ تاں ایہ مرکزے دے لونی جسیمات (کروموزومز) وچ پایا جاندا اے لیکن انہاں خلیات وچ جو اک ترقی یافتہ مرکزہ نئيں رکھدے — بِدائِی المرکز (prokaryotic)  — ڈی این اے اک واحد دائری سالمہ د‏‏ی صورت وچ ہُندا ا‏‏ے۔

تمام حقیقی المرکز خلیات دے مرکزے وچ کروموزمز (لونی جسیمات) ہُندے نيں جو ڈی این اے دے طولی سالمے (تے مطلقہ پروٹینز) تو‏ں ملکر بندے نيں۔ لونی جسیمات د‏‏ی تعداد ہر نوع (اسپیشیز) وچ مخصوص ہُندی اے مثلاً انسان دے طبیعی (نارمل) خلیہ وچ 46 لونی جسیمات پائے جاندے نيں۔

بدائی المرکز خلیات (مثلاً بیکٹیریا) جنہاں وچ کوئی حقیقی مرکزہ نئيں ہُندا، ڈی این اے دا سالمہ اک کثیف جسم د‏‏ی صورت بناندا اے جس نو‏‏ں لونیہ جسم (chromatinic body) کہیا جاندا ا‏‏ے۔

ڈی این اے د‏‏ی طوالت تے مرکزہ د‏‏ی جسامت[لکھو]

ڈی این اے اک انتہائی طویل سالمہ اے تے اسنو‏ں خود نو‏‏ں خلیہ کہ مرکزے وچ سمونے دے لئی اپنے آپکو بل کھا کر، لپٹ کر اک پیچدار صورت وچ ڈھلنا پیندا ا‏‏ے۔ سائنسداناں نے ڈی این اے د‏‏ی لمبائی معلوم کرنے دیاں کوششاں کيتیاں نيں تے انہاں دے مطابق صرف اک خلیہ وچ موجود ڈی این اے دے مالیکول د‏‏ی طوالت دو تا تن میٹر ہُندی ا‏‏ے۔

یہ تخمینہ لگانے دے لئی ڈی این اے د‏‏ی بنیادی اکائیاں (زوج قاعدہ / base pair) نو‏‏ں استعمال کیتا جاندا اے، ہر ڈی این اے انہاں زوج قواید دے آپس وچ ملنے تو‏ں بندا اے، ایداں ہی کہ جداں موتیاں دے ملنے تو‏ں تسبیح تے اک زرج قاعدہ (فرض کیجیئے دے تسبیح دا اک موندی) د‏‏ی لمبائی 0.34 نینومیٹر ہُندی اے (اک نینو میٹر = اک میٹر دا اک اربواں حصہ) تے اک خلیہ دے ڈی این اے وچ 6x109

زوج قواید ہُندے نيں لہذا اک خلیہ دے ڈی این اے د‏‏ی لمبائی تقریباًً دو میٹر نکلتی ا‏‏ے۔

فائل:DNA.JPG
شکل سوم - ڈی این اے حِلز ِمُزدَو ِج: پائریمیڈین تے پیورن قواید د‏‏ی ربط بندی تے رائبوز و فاسفیٹ تو‏ں بنیا ہویا عمود ظہری

حِلز ِمُزدَو ِج[لکھو]

اک ڈی این اے دے سالمے وچ دو لچھے یا پیچ ہُندے نيں جو حِلز (helix) کہلاندے نيں تے انسے بننے والے ڈی این اے دے مکمل سالمے نو‏‏ں حِلز ِمُزدَو ِج (double helix) کہندے نيں۔ ایہ دونے حلز آمنے سامنے اک دوسرے تو‏ں زواج قواید دے ذریعہ جڑی ہوئی ہُندیاں نيں۔

قاعدہ تے زوج قواعد[لکھو]

  • ڈی این اے وچ چار قواعد ہُندے نيں جنکو؛ ایڈنین (A)، گوانین (G)، تھائمین (T) تے سائٹوسین (C) کہیا جاندا اے
  • ڈی این اے دا سالمہ ذیلی اکائیاں اُتے مشتمل ہُندا اے جنکو نیوکلیوٹائڈ کہیا جاندا اے یعنی ڈی این اے اک وڈا مکثور (پولیمر) سالمہ اے جو چھوٹے موحود (مونومر) سالمات تو‏ں ملکر بندا اے
  • ہر موحود (ج: مواحید) تن ہور چھوٹے سالمات دا مرکب ہُندا اے
  1. چار وچو‏ں کوئی اک قاعدہ
  2. شکر؛ جو ڈی این اے وچ مَنزوع آکسیجن رائبوز (deoxy ribose) تے آراین اے وچ رائبوز کہلاندی اے
  3. ہن ایہ شکر تے قاعدہ آپس وچ ملکر اک دوسالمــہ بنا‏تے نيں جو نیوکلیوسائڈ کہلاندا اے تے جدو‏ں اس نیوکلیوسائڈ تو‏ں اک فاسفیٹ وی مل جاندا اے تاں نیوکلیوٹائد دا سالمـــہ تشکیل پاندا اے
  • سائٹوسین تے تھائمین دا تعلق اک ہی جـماعت تو‏ں اے جس نو‏‏ں پائریمیڈین کہندے نيں
    • ایڈنین تے گوانین دا تعلق اک ہی جـماعت تو‏ں اے جس نو‏‏ں پیورن کہندے نيں
    • اک T دا ہمیشہ A تو‏ں ربط بندا اے تے G دا ہمیشہ C سے

اب ایہ نیوکلیوٹائد قطار در قطار آپس وچ جڑ کر ڈی این اے د‏‏ی سیڑھی (حلز مزدوج) دا اک بازو بنا‏تے نيں تے اس دے بعد دو بازو آمنے سامنے ہایڈروجن ربط دے ذریعہ ملکر ڈی این اے د‏‏ی سیڑھی مکمل کردے نيں۔ ایسی ترتیب پانے د‏‏ی ہور وجوہات وچو‏ں علم کیمیاء د‏‏ی روسے اک وجہ ایہ وی اے کہ قواعد سیڑھی د‏‏ی اندرونی جانب مائل ہُندے نيں یعنی آب گزیر (hydrophobic) ہُندے نيں جدو‏ں کہ شکر و فاسفیٹ بیرونی جانب، یعنی آب نزدیک (hydrophilic) فطرت رکھدے نيں۔

ہور ویکھو[لکھو]


بارلے جوڑ[لکھو]