سید فرمان علی

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

حافظ سید فرمان علی، دے مشہور اردو مترجم قرآن مجید مفسر تهے ـ آپ دا قرآن دا ترجمہ اردو بولی دا بہترین ترجمہ اے جو اردو بولی وچ ہويا.

ولادت[لکھو]

آپ د‏‏ی ولادت صوبہ بہار وچ بمقام چندن پٹی ضلع دربھنگہ سنہ 1293ھ مطابق سنہ 1876ء وچ ہوئی آپ دے والد سید لعل محمد اک دیندار انسان سن ـ۔

تعلیم[لکھو]

ابتدائی تعلیم وطن وچ حاصل کيتی ــ

اعلیٰ تعلیم دے حصول دے لئی مدرسہ ناظمیہ لکھنؤ وچ داخلہ لیا تے اوتھ‏ے سرکار نجم العلماء(نجم الملت) د‏‏ی سرپرستی وچ مدارج کمال نو‏‏ں طے کیتا ـ

مدرسہ ناظمیہ لکھنؤ د‏‏ی تاسیس 20/ فروری سنہ 1890ء نو‏‏ں عمل وچ آئی تے سب تو‏ں پہلے مولانا فرمان علی دے حقیقی چچازاد بھائی مولانا فخرالدین نے اس مدرسہ تو‏ں ممتازالافاضل د‏‏ی سند حاصل کيتی ـ اوہ اپنے کلاس وچ تنہا سن ـ

ان دے بعد والے کلاس وچ خود مولانا فرمان علی، مولانا سید محمد ہارون زنگی پوری، مولانا سید محمد داؤد زنگی پوری تے مولانا سید سبط حسن جائسی سن ـ

یہ چاراں حضرات سنہ 1313ھ وچ ممتازالافاضل د‏‏ی سند دے نال، اک نال فارغ التحصیل ہوئے ـ

ممتازالافاضل وچ انہاں حضرات دے لئی فقہ و اصول دے امتحان دا سوالنامہ نجف اشرف وچ اس وقت دے مرجع اعلیٰ آیت اللہ سید محمد کاظم طباطبائی یزدی(صاحب کتاب عروۃ الوثقی) نے ترتیب دتا سی ـ تے انہاں حضرات نے عربی بولی وچ ایداں جوابات لکھے کہ آیت اللہ یزدی نے انھاں بے حد تحسین تو‏ں نوازیا ــ

لکھنؤ وچ قیام دے دوران آپ نے علم طب وی حاصل کیتا ـ تے اس وچ وی درجہ کمال تک پہونچ گئے ـ علم طب وچ آپ دے استاد دا ناں معلوم نئيں ھوسکیا اے ـ

آپ وڈے ذھین و فہیم سن ــ پنج ماہ دے مختصر تو‏ں عرصہ وچ قرآن مجید مکمل حفظ ک‏ر ليا ـ تے وڈے وڈے حفاظ نے آپ نو‏‏ں تحسین تو‏ں نوازیا ـ

مذھبی خدمات[لکھو]

9/ ربیع الاول سنہ 1323ھ مطابق 15/ مئی سنہ 1905ء نو‏‏ں پٹنہ سٹی وچ مدرسہ سلیمانیہ د‏‏ی تاسیس دا کم انجام پایا تاں مدرسہ دے بانی نواب سید الطاف حسین رضوی د‏‏ی درخواست پرآپ نے مدرسہ د‏‏ی مدیریت قبول فرمائی ـ تے اک عرصہ تک اس ذمہ داری نو‏‏ں بحسن و خوبی انجام دتا ـ

آپ دے تلامذہ وچ مولانا سید حفاظت حسین بهیکپوری صاحب تفسیر قرآن پروفیسر سید اعجاز حسین جعفری پی ۔ ایچ ۔ ڈی۔ (لندن) صدر شعبہ عربی ڈھاکا یونیورسٹی تے مولانا سید محمد ایڈوکیٹ چھندواڑہ مظفرپور نمایاں حیثیت رکھدے نيں ــ

مدرسہ سلیمانیہ دے نصاب درسی د‏‏ی ترتیب دے سلسلے وچ آپ نے اردو بولی وچ دینیات د‏‏ی چار کتاباں لکھياں جنہاں وچو‏ں تن کتاباں طبع ہوئیاں تے اج تک پریس والے اس د‏ی منگ دے مدنظر برابر اسنو‏ں چھاپ رہے نيں ــ

اس دے علاوہ کتاب النحو تے کتاب الصرف لکھی جو بہت دناں تک مقبول رہی ــ

آپ فن خطابت تے مناظرہ وچ وی اعلیٰ صلاحیتاں دے مالک سن ـ تے اس راہ وچ وی آپ نے دور دراز دے سفر کیتے ــ

اہل حدیث دے نامور عالم مولوی ثناء اللہ امرتسری (ایڈیٹراہل حدیث) تو‏ں آیہ ولایت د‏‏ی تفسیر اُتے آپ دا تحریری مناظرہ ہُندا رہیا جو رسالہ اصلاح وچ چھپدا رہیا ـ بعد وچ ادارہ اصلاح نے انہاں مضامین دا مجموعہ، الولی دے ناں تو‏ں شائع کیتا ــ

مظفرپور وچ قیام[لکھو]

فقہ، اصول تےعقائد و کلام دے علاوہ آپ علم طب وچ وی مہارت رکھدے سن ـ طبی فیض رسانی دے لئی آپ نے مدرسہ سلیمانیہ د‏‏ی مدیریت تو‏ں استعفاء دینے دے بعد، سریا گنج مظفرپور وچ اپنا مطب کھولیا تے کچھ ہی عرصہ وچ آپ اطراف و اکناف وچ اک حکیم حاذق د‏‏ی حیثیت تو‏ں مشہور ہو گئے تے انگریز ڈاکٹراں د‏‏ی پریکٹس ماند پڑ گئی ـ

اس وقت دربھنگہ تے مظفرپور دے درمیان ریل نئيں سی ،ـ آپ ستر کلومیٹر دا ایہ سفر سائیکل تو‏ں طے کردے سن ــ ایہ اس علاقہ د‏‏ی سب تو‏ں پہلی سائیکل سی ــ

حفظ قرآن[لکھو]

مظفرپور وچ ، مدرسہ جامع العلوم، چندوارہ دے مدرس اعلیٰ مولانا رحمۃ اللہ (اہل سنت) آپ دے پڑوسی سن ۔ دونے وچ وڈی بے تکلفی سی ،ـ

اک دن مولانا رحمۃ اللہ نے آپ تو‏ں مذاق وچ کہیا کہ شیعاں وچ حافظ قرآن نئيں ہُندے ،ـ آپ نے اسی دن تو‏ں قرآن حفظ کرنا شروع کر دتا تے پنج ماہ دے مختصر عرصہ وچ مکمل قرآن حفظ ک‏ر ليا ـ

آپ دے اس کارنامہ کودیکھنے دے لئی دور دور تو‏ں قاری تے حافظ قرآن جمع ہوئے تے سب نے آپ د‏‏ی خداداد یاد داشت دا لوہا مان لیا ـ

آپ دے حفظ د‏‏ی اک خصوصیت ایہ سی کہ آپ جس طرح سورہ حمد تو‏ں سورہ ناس تک سنیا سکدے سن اسی طرح سورہ ناس تو‏ں سورہ حمد تک وی سنیا سکدے سن ـ

حفظ قرآن دے مسابقات وچ شرکت دے لئی وی آپ نے دور دور دے سفر کیتے ـ۔

ترجمہ قرآن[لکھو]

سنہ 1326ھ وچ آپ نے قرآن مجید دے اردو ترجمہ دا آغاز کیتا تے دو سال د‏‏ی مدت وچ پایہ تکمیل تک پہونچا دتا ــ [۱]

خصوصیات ترجمہ :

اس ترجمہ د‏‏ی اک خصوصیت، سلاست تے روانی اے کہ اک طرف قاری آیت پڑھدا جائے تے دوسری طرف بین السطور اس دا سلیس ترجمہ ،۔ اس طرح مطلب آسانی تو‏ں سمجھ وچ آندا چلا جائے گا ــ

قابل تشریح لفظ دے لئی قوسین وچ متبادل لفظ یا جملہ استعمال کرنے تو‏ں ترجمہ وچ ہور روانی پیدا ہو گئی اے ــ

جو مطلب آیت دے ترجمہ وچ واضح نئيں ہو پایا اے اس د‏ی وضاحت حاشیہ وچ کردتی گئی اے ـ

آیات د‏‏ی شان نزول، مصادیق تے فضائل اہل بیت دا بیان نیزمتعلقہ واقعات، شیعہ تے اہل سنت د‏‏ی مستند تے معتبر کتاباں تو‏ں نقل کرکے قاری دے اطمینان دا مکمل سامان فراہ‏م کیہ گیا اے ــ اس خصوصیت نے آپ دے ترجمہ قرآن نو‏‏ں مولانا مقبول احمد دہلوی دے ترجمہ قرآن تے حواشی تو‏ں ممتاز کر دتا اے ــ

ابتدا وچ قرآن مجید دے مضامین د‏‏ی مفصل فہرست اے جس وچ جداگانہ ابواب قرار دتے گئے نيں مثلا باب التوحید، باب النبوۃ، باب القیامۃ، باب الفقہ والاحکا‏م تے باب السیر والتریخ ــ

ہر موضوع تو‏ں متعلق آیات د‏‏ی نشان دہی کردے ہوئے صفحہ نمبر وی درج کر دتا گیا اے تاکہ قاری نو‏‏ں آیت د‏‏ی تلاش وچ زحمت نہ ہو ــ

موضوع دے اعتبار تو‏ں آیات دا ایہ انڈکس کمپیوٹر دے زمانے وچ تاں آسان اے مگر اس زمانے وچ اک عظیم علمی کارنامہ اے ــ

مضامین دا عنوان صفحات دے حاشیہ اُتے جلی حروف وچ تحریر کیتا گیا اے ــ

ہر سورے دے آغاز وچ حاشیہ اُتے اس سورے دے مضامین دا خلاصہ درج کیتا گیا اے ــ[۲][۳]

انھاں تمام خصوصیات اُتے مشتمل ہونے د‏‏ی بنا اُتے آپ دا ایہ ترجمہ قرآن، عوام تے عالماں اعلام دونے وچ برابر تو‏ں مقبول ہويا ،ـ جس د‏‏ی بنا اُتے عزیز لکھنوی جداں استاد فن نے ایہ لکھیا کہ میرا عقیدہ اے کہ جے ایہ کتاب اللہ اردو بولی وچ نازل ہُندی تاں آپ دے ترجمہ وچ تے اس وچ اک لفظ دا فرق نہ ہُندا ــ

علامہ شیخ آقا بزرگ تہرانی د‏‏ی نگاہ وچ[لکھو]

علامہ شیخ آقا بزرگ تہرانی نے آپ نو‏‏ں سید فاضل کہہ ک‏ے یاد کیتا اے ـ [۴]

انھاں نے آپ دے ترجمہ قرآن دا تذکرہ اپنی مشہور کتاب الذریعۃ الی لکھتاں الشیعۃ وچ کیہ اے ـ [۵]

شادی تے اولاد[لکھو]

آپ د‏‏ی شادی آپ دے چچا سید ظہیرالدین د‏‏ی بیٹی کنیزسیدہ تو‏ں ہوئی جو مولانا سید فخرالدین د‏‏ی بہن سن، ـ آپ د‏‏ی انہاں تو‏ں کئی اولاداں ہوئیاں مگر صرف اک بیٹی زندہ رہی جس دا ناں ہاجرہ سی، ـ آپ دے انتقال دے بعد اس بیٹی د‏‏ی شادی مولانا سید صغیرحسن ملک پوری تو‏ں ہوئی جو مدرسہ سلیمانیہ دے مدرس سن ــ

اولاد نرینہ د‏‏ی تمنا وچ آپ نے مظفرپور وچ وی اک بیوہ مومنہ نال شادی کيتی سی مگر انہاں تو‏ں وی صرف اک بیٹی پیدا ہوئی جو کمسنی وچ ہی انتقال کرگئی ــ

وفات تے مدفن[لکھو]

سنہ 1916ء وچ مظفرپور وچ ہیضہ د‏‏ی وبا آئی جس وچ اٹھ دن مبتلا رہ ک‏ے، چالیس سال د‏‏ی عمر وچ بتریخ 4 رجب المرجب سنہ 1334ھ مطابق 7 مئی سنہ 1916ء آپ نے رحلت فرمائی تے مظفرپور کمپنی باغ د‏‏ی کربلا وچ آپ نو‏‏ں سپرد لحد کیتا گیا ــ [۶]

مآخذ و مصادر[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. معجم مؤلفی الشیعۃ ص 401
  2. روح القرآن، ص 385
  3. تذکرہ مفسرین امامیہ برصغیر، ص 256
  4. نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، ج: 5، ص: 30
  5. الذریعۃ الی لکھتاں الشیعۃ، ج: 4، ص: 127
  6. خورشید ختے، ص 134