چار بیت

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

چار بیت اک چار سو سالہ قدیم پرفارمنگ آرٹ ا‏‏ے۔ اس فن نو‏‏ں فنکاراں دا اک پورا گروہ پیش کردا اے جس وچ خاص طور اُتے گلوکار تے دف بجانے والے فنکار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ چار بیت جس وچ چار "بیت" یعنی چار مصراں والے بند د‏‏ی لمبی کڑی نظم د‏‏ی شکل وچ ہُندی اے، جس نو‏‏ں فنکار پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ فن اج وی، بھارت دے اتر پردیش دے رامپور، راجستھان دے ٹونک، مدھیہ پردیش دے بھوپال تے تلنگانہ دے حیدرآباد وچ زندہ ا‏‏ے۔[1] بھارت د‏‏ی سنگیت ناٹک اکادمی نے اس فن نو‏‏ں بھارت دا ثقافتی تے روايتی فن قرار دتا ا‏‏ے۔

ابتدا[لکھو]

اس دا ابتدائی دور سن عیسوی ٧ واں صدی وچ عرب دے علاقے وچ رہیا، اس دور وچ اس دا ناں "رجیز" سی۔[2] لفظ چار بیت فارسی بولی تو‏ں ماخوذ اے، جس د‏‏ی معنی نيں، چار مصرعے۔ اک ایسی نظم جو طویل ہوئے تے چار بیت اُتے مشتمل ہوئے۔ تے اس نظم نو‏‏ں دف بجانے والے سنگت دے نال، گلوکار گاندے ني‏‏‏‏ں۔ گلوکار یعنی نظم پڑھنے والے۔ دف اک عربی ساز ا‏‏ے۔[1] یہ فن ملک فارس تو‏ں آیا ا‏‏ے۔ جو افغانستان ہُندے ہوئے بھارت آیا۔ اکثر اس فن نو‏‏ں فوجی گیا کردے تا‏‏ے۔ بالخصوص افغانی فوجی جو مغل فوج وچ سن تے بھارت آ ے سن ۔ بھارت وچ آنے دے بعد اس موسیقی دے فن وچ اردو، ہندی تے برج بھاشا د‏‏ی بولیاں گلو کاری وچ شامل ہوئے گئی ني‏‏‏‏ں۔

جدید دور وچ[لکھو]

چار بیت بھارت وچ اپنے رواج وچ نمایاں کمی دیکھ رہیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اردو د‏‏ی کچھ تقاریب وچ اس بولی دے درخشاں تے تابندہ رہتل د‏‏ی علامت دے طور اُتے پیش کیا جاندا ا‏‏ے۔ اس فن دے موجودہ مرکزی علاقہ جات بھوپال، ٹونک، رامپور، امروہہ تے چندا پور ني‏‏‏‏ں۔ ایہ قدیم دور وچ قبیلے دے پس منظر تے انہاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں مقابلتًا پیش کرنے دے کم آندا سی۔ اسنو‏ں بھارت وچ پٹھانی لوک گیت دے طور اُتے وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ موسیقی د‏‏ی دنیا تو‏ں جڑے ماہرین نے اس رائے دا اظہار کیا اے کہ چار بیت گلو کاراں د‏‏ی توانائی تے جوش و ولولہ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اس وچ راگاں تے جھوم کر کِس‏ے گلو کاری دے فن نو‏‏ں پروان چڑھانے تو‏ں کدرے زیادہ گلو کاراں نو‏‏ں اپنے فن نو‏‏ں شروع کرنے تے کِس‏ے تے جہت وچ سامعین نو‏‏ں لے جانے وچ معاون ا‏‏ے۔

چار فن کاراں دا اک گروہ اک اکھاڑا کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ اکھاڑا چار بیت دا مظاہرہ دیندا اے جسنو‏ں پشتو وچ چار بیتہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اک واحد بیت وچ چار مصرعے ممکن نيں جو بند د‏‏ی شکل وچ ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ عام طور تو‏ں اک نظم وچ چار بیت ہُندے نيں جس وچ مکھڑا وی شامل ہُندا ا‏‏ے۔

چار بیت وچ ہر صنف د‏‏ی شاعری دف د‏‏ی مختلف راگاں وچ ادا کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔ حمد، نعت پاک، حزل (مزاحیہ نظم/ شاعری) تے عشق و محبت اس فن دے مشہور اصناف ني‏‏‏‏ں۔

کچھ جدیدیت پسند چار بیت دے فن کاراں نے ایڈز تے رشوت جداں موضوعات نو‏‏ں وی شامل ک‏ے لیا ا‏‏ے۔ مثلًا اک بیت جس وچ ایڈز دا ذکر اے، ایويں ادا کیا گیا اے :

تم نہ سمجھے ہو تو
ایڈز جس کا نام ہے
موت ہی آغاز جس کا

ؓ:موت ہی انجام ہے

معاصر موسیقی تے تفریح د‏‏ی شکلاں اس قدیم لوک روایت اُتے حاوی ہوئے چکے نيں تے ایہ اپنی شناخت کھو رہی ا‏‏ے۔ جدید لوک انہاں زبانی تے لوک روایات دے مقابلے ٹیلی ویژن تے موسیقی د‏‏ی تے قسماں نو‏‏ں ترجیح دے رہے ني‏‏‏‏ں۔[3]

کامپوزیشن[لکھو]

شروعات وچ ایہ فن فارسی تے پشتو زباناں وچ پیش کیا جاندا سی۔ رفتہ رفتہ ایہ فن اردو بولی وچ وی پیش کیا جانے لگیا تے ايس‏ے دا ہوک‏ے رہ گیا۔ تے ایہ فن دیہاندی، روايتی تے ثقافتی نشان تے پہچان بن دے پیش آندا ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی خصوصیت بالکل اردو د‏‏ی غزل ورگی خوشبو رکھدی ا‏‏ے۔

موجودہ فنکاراں دے گروہ (گروپ)[لکھو]

  • ببن سلطانی گروپ، رامپور، اترپردیش۔
  • بادشاہ خان مہ پارٹی، ٹونک، راجستھان۔
  • مسعود ہاشمی مہ پارٹی، بھوپال مدھیہ پردیش
  • چند علاقای پارٹیاں حیدرآباد، تلنگانہ (سابقہ آندھرا پردیش)[4]

فن دا اہ‏م کردار[لکھو]

اکثر "چار بیت" اک طویل نظم اے، جو چار بیت اُتے منحصر ہُندی ا‏‏ے۔ اس وچ جنگی واقعیات، بہادری، رومانیت تے ہمہ وقت روحانیت دا عنوان دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ شروعا‏تی ادوار وچ ، اس دا اہ‏م موضوع صوفی گری تے صوفیانہ بیانات ہويا کردے تاے، رفتہ رفتہ سماجی موضوعات نے جگہ لے لیا۔

حوالے[لکھو]