قلعہ پھروالا
| ||||
---|---|---|---|---|
حصہ | قلعہ | |||
انتظامی تقسیم | ||||
ملک | ![]() | |||
وقوع تھاں | ضلع راولپنڈی | |||
تقسیم اعلیٰ | ضلع راولپنڈی | |||
متناسقات | 33°22′16″N 73°10′30″E / 33.371°N 73.175°E | |||
وقوع متناسقات | ||||
|
||||
ترمیم ![]() |
قلعہ پھروالا Pharwala Fort | |
---|---|
قلعہ پھروالا | |
عمومی معلومات | |
مقام | ضلع راولپنڈی پنجاب |
متناسقات | 33°37′10″N 73°17′57″E / 33.61944°N 73.29917°E |
تکمیل | پندرہویں صدی |
قلعہ پھروالا، پنجاب، پاکستان دے ضلع راولپنڈی وچ راولپنڈی توں 40 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع تحصیل کہوٹا وچ اک قلعا اے ۔ ایہدے اک پاسے پہاڑی اے تے اک پاسے دریائے سواں اے ۔ دسویں صدی وچ ایس تھاں تے ہندو شاہی دا قلعہ سی۔ ایس تھاں دے واسی گکھڑاں نے 15ویں صدی وچ ایہنوں فیر بنایا ۔ مغل بادشاہ بابر وی ایتھے آیا سی ۔ ایہ قلعا سکھاں کول وی رہیا۔ ہُݨ ایتھے گکھڑاں دی اک ڈھوک اے۔ قلعہ کمزور حالت وچ اے۔ ایہ قلعہ 4 مربع کلومیٹر اُتے محیط اے۔ قلعہ قدرتی طور اُتے اک طرف کوہ ہمالیا دی پہاڑی تے دوسرے پاسے دریائے سواں ہون دی بنا اُتے محفوظ مقام اُتے واقع اے۔ گکھڑاں دا ایہ قلعہ پندرہويں صدی وچ راجپوت گکھڑ قبیلے دے حکمران ہاتھی خان نے بنوایا سی۔ مغل بادشاہ ظہیر الدین بابر نے 1519ء وچ ایہنوں فتح کيتا، بعد وچ سکھاں نے 1825ء وچ اس اُتے قبضہ کر ڈالیا۔ ایہ قلعہ گکھڑاں دا دارالحکومت وی رہیا اے۔ اس قلعے دے چھے دروازے نيں جنہاں دے ناں لشکری، قلعہ، ہاسی، باغ، زیارت تے بیگم دروازے نيں ۔ ہاتھی دروازہ شمال مشرق جدوں کہ بیگم دروازہ جنوب مغرب دی طرف کھلدا اے جو بری طرح تباہ ہوچکيا اے ایہ دروازہ دریائے سواں توں نکلدے ہوئے پہلی اُچی چٹان اُتے واقع اے۔[۱] قلعہ دے مغرب وچ اک مسجد موجود اے جیہدا شمار برصغیر دی قدیم ترین مسیتاں وچ ہُندا اے۔ مسجد دے نال اک دفتر دے آثار دکھادی دیندے نيں جس توں ایہ ثابت ہُندا اے کہ کِسے زمانے وچ قلعہ دے لوک نماز پڑھنے دے لئی قلعہ توں مسجد جاندے سن تے درمیان وچ جو دریا موجود اے اس وقت شاید ایہ موجود نہ سی۔ گکھڑ قبیلے دے آخری سلطان مقرب خان دا مقبرہ وی قلعہ وچ موجود اے۔ قلعہ دی عقبی دیوار شمال دی جانب برگد دا اک بہت پرانا درخت موجود اے جس دے تھلے چند اک پرانی قبراں موجود نيں، مقامی افراد دے مطابق انہاں قبراں دے نال بیٹھنے دی جگہ بنی ہوئی اے۔ تریخ داناں دے مطابق اس بیٹھک اُتے داتا گنج بخش، البیرونی، سخی سبزواری بادشاہ جلوہ افرز ہُندے رہے نيں۔ مختلف کتاباں وچ اس گل دا وی تذکرہ ملدا اے کہ قلعہ پھروالہ وچ ہر وقت گکھڑاں دی 500 نفوس اُتے مشتمل فوج موجود رہندی سی جدوں کہ 50 ہاتھی تے 100 گھوڑے دفاعی ضروریات دے پیش نظر ہر وقت قلعہ وچ موجود رہندے سن۔
یہ قلعہ اک زمانے وچ گکھڑ سلطنت دا راجگڑھ سی، جیہدیاں سرحداں کلرکہار توں لے کے ڈدیال تک تے دوسرے پاسے جہلم توں لے کے اٹک تک تے اس توں اُتے ہزارا تک پھیلیاں ہوئیاں سن (بحوالہ تزک بابری صفحہ 272)۔
یہ قلعہ 1008 توں 1012 دے درمیانی عرصہ وچ گکھڑ سردار کیتے گوہر نے بنوایا سی۔ 450 کنال اُتے محیط ایہ قلعہ دفاعی نقطۂ نظر توں بنایا گیا سی جیہدے اک طرف دریا تے دوسری جانب بلند پہاڑی اے۔ شاہراہ ریشم تے جرنیلی سڑک دے نال کشمیر جانے والے رستےآں دے سنگم اُتے واقع اس قلعہ دی تزویراندی اہمیت مسلم اے۔ قلعے دی جو دیواراں سلامت نيں اوہ 28 توں 30 فٹ بلند نيں تے 10 فٹ تک چوڑی نيں۔ انہاں اُتے تیر چلانے دے لئی غنیم وی دیکھے جا سکدے نيں۔
قلعے دے بیرونی دیوار وچ چھ دروازے نيں جنہاں نوں لشکری، بیگم، ہاسی، باغ تے زیارت دروازےآں دے ناں توں پکاریا جاندا سی۔ مرکزی لشکری دروازہ جو دریا دی سمت اے اس دی اونچائی 26 فٹ تے چوڑائی 14 فٹ اے۔ کدی ایتھے دفاعی ضرورت دے پیش نظر 500 فوجی، 50 ہاتھی تے 100 گھوڑے ہر وقت چوکس رہندے۔ قلعے دے اندر اک قدیم مسجد دے آثار وی دیکھے جا سکدے نيں، آخری گکھڑ سردار سلطان مقرب خان دا مقبرہ وی موجود اے، قلعہ دی شمال دی جانب برگد دا اک بہت قدیم درخت اے جس دے تھلے چند پرانی قبراں نيں تے اک بیٹھک وی بنی ہوئی اے جس دے بارے وچ روایت اے کہ حضرت داتا گنج بخش، البیرونی تے سخی سبزواری وی ایتھے توں گزردے ہوئے قیام پذیر ہوئے۔
گکھڑاں دے متعلق مُختلف روایات نیں کہ اوہ کون سی تے کتھوں آئے سی۔ جنرل کنگھم دے خیال وچ گکھڑ کشمیری بادشاہ سائرس اول دے ماتحت سی جیہدی سلطنت موجودہ راولپنڈی توں کشمیر تک پھیلی ہوئی سی۔ خود گکھڑاں دی اپنی تریخ ’گوہرنامہ‘ از دُنی چند 1720 دے مطابق اوہ سلطان کید بن گوہر دی اولاد نيں جو اصفہان وچ کیان دا رہن والا سی۔ اس نے تبت تے بدخشاں نوں تسخیر کر کے اک سلطنت دی بنیاد رکھی۔
جدوں کہ لیپل گریفن دی کتاب ’چیفس آف پنجاب‘ دے مطابق سلطان کید دا خاندان دس پشتاں تک کشمیر دے علاقے دا حکمران رہیا تے سلطان رستم جدوں اک بغاوت وچ ماریا گیا تاں اس دے بیٹے قابل خان نے ناصر الدین سبکتگین دے کول پناہ لئی۔ جس دا بیٹا گکھڑ شاہ اپنے قبیلے دے ہمراہ سلطان محمود غزنوی دے نال 1001 وچ ہندوستان آیا جیہنوں اوہنے جہلم توں اٹک تک دا علاقہ دتا جیہدے ثبوت دے طور اُتے سلطان محمود غزنوی دے ہتھ توں لکھیا ہويا اک وثیقہ وی پیش کيتا جاندا اے جیہدے وچ ’درمیان اٹک و جہلم‘ دے الفاظ استعمال کیتے گئے۔
تریخ فرشتہ وچ گکھڑاں نوں اک وحشی قبیلہ قرار دتا گیا اے جو پنجاب وچ 682 توں آباد اے جس وچ کثیر شوہری دی روایت وی سی اس قبیلے نے 13واں صدی تک اسلام قبول نئيں کيتا سی۔ لیکن گکھڑاں دا کہنا اے کہ تریخ فرشتہ دے مصنف محمد قاسم نے 1612 وچ بیجا پور وچ بیٹھ کر جو تریخ لکھی اس وچ گکھڑاں دے حوالے توں اس لئی بغض بردا گیا کیونجے محمد قاسم دے جد امجد ہندوشاہ نوں لاہور وچ شیخا گکھڑ نے ذلیل کيتا سی جس دا بدلہ اس نے تریخ دی کتاب وچ اتارا۔
الفنسٹن اپنی کتاب ’ہسٹری آف انڈیا‘ دے صفحہ 329 وچ لکھدا اے کہ سیالکوٹ دے راجہ رسالو دا حریف راجہ ہوڈی وی گکھڑ سی۔ واضح رہے کہ راجہ رسالو دا عہد پہلی صدی عیسوی دا اے۔ لیکن مستند تریخ وچ محمود غزنوی تے پرتھوی راج دی 1008 وچ لڑی جانے والی لڑائی دا ذکر اے جس نے آنے والے اک ہزار سال دی تریخ بدل کے رکھ دتی۔ ایہ لڑائی اٹک وچ چھچھ دے مقام اُتے لڑی گئی۔ شاید ايسے فتح دی خوشی وچ سلطان محمود غزنوی نے جنگی حوالے توں انتہائی اہم علاقہ کیتے گوہر نوں سونپ دتا ہوئے۔
1205 وچ جدوں گکھڑاں نے خوارزم دے خلاف بغاوت دی تے لاہور تک دے علاقے اُتے قابض ہوئے گئے تاں شہاب الدین غوری نے فوراً ہندوستان وچ داخل ہوئے کے گکھڑاں نوں شکست دتی۔ لیکن جدوں اوہ واپس جا رہیا سی تے دریائے جہلم دے کنارے خیمہ زن سی تاں گکھڑاں دے اک ٹولے نے ادھی رات نوں دریا پار کر کے شہاب الدین غوری نوں ہلاک کر دتا۔
جب بابر 1519 وچ ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا انہاں دناں ایہ علاقہ دو حصےآں وچ منقسم سی اک اُتے تاتار خان تے دوسرے اُتے ہاتھی خان دی حکمرانی سی۔ دونے چچا زاد سن ۔ تاتار گکھڑاں دا صدر مقام پھروالہ قلعہ سی جدوں کہ کوہستانی علاقے اُتے ہاتھی خان دی حکمرانی سی۔ جنہاں دناں بابر ایتھے توں گزر کر بھیرا وچ قیام پذیر سی۔ اوہناں دناں ہاتھی خان نے تاتار نوں قتل کر کے اس دا علاقہ وی ہتھیا لیا۔ تاتار دے داماد منوچہر نے بابر نوں اس واقعے دی اطلاع دی۔ ادھر کوہستان نمک دے پار جنجوعہ سرداراں نے وی ہاتھی خان دی شکایت کیتی کہ مسافراں نوں لوٹتا اے جس اُتے بابر نے بھیرا توں کوچ کيتا تے پھروالا پہنچ کے قلعے دا محاصرہ کر لیا۔ سخت لڑائی دے بعد ہاتھی خان قلعہ توں فرار ہوئے گیا۔ 15 مارچ 1519 نوں بابر تاتار محل وچ فروکش ہويا۔ بعد وچ ہاتھی خان دی صلح نامے دی درخواست اُتے بابر نے اسنوں معاف کر دتا تے اسنوں سلطان دے لقب توں نوازیا۔ ایتھے توں مغلاں تے گکھڑاں دی دوستی شروع ہوئی۔
1525 وچ ہاتھی خان نوں اس دی بیوی نے زہر دے دتا جس دے بعد تاتار خان دا بیٹا سلطان سارنگ خان حاکم بنیا۔ 1526 وچ جدوں بابر نے ابراہیم لودھی دے خلاف پانی پت وچ مقابلہ کيتا تاں سارنگ خان دے بھائی آدم خان 12 ہزار گکھڑ سپاہی لے کے شریک ہوئے۔ فتح مند ہون اُتے بابر نے گکھڑاں نوں جہلم توں اٹک تک علاقے دی حکمرانی سونپ دتی۔ ايسے زمانے وچ پھروالا دے نال اوہناں نے دان گلی وچ اک ہور قلعہ بنایا۔
1541 وچ شیر شاہ سوری توں شکست کھا کر ہمایوں ایران دی طرف بھج گیا۔ شیرشاہ نوں معلوم سی کہ گکھڑ مغلاں دے وفادار نيں اس لئی اس نے جہلم وچ روہتاس دے مقام اُتے اک بہت وڈا قلعہ بنوایا۔ مگر سلطان سارنگ خان نے شیر شاہ دی فوج اُتے چھاپہ مار کارروائیاں جاری رکھن جنہاں توں تنگ آ کے 1548 شیر شاہ سوری دی وفات دے بعد اس دے بیٹے سلیم نے گکھڑاں اُتے فوج کشی دی جس وچ سلطان سارنگ خان تے انہاں دے 16 بیٹے مارے گئے جنہاں دی قبراں روات دے قلعے وچ موجود نيں۔ بعد وچ سلطان آدم خان نے ہمایوں نوں دہلی دا اقتدار دوبارہ دلوانے وچ بھرپور مدد کيتی۔
1553 وچ پھروالا قلعہ دے درو دیوار اک دلخراش واقعہ دے عینی شاہد نيں جدوں اک مغل شہزادے دیاں اکھاں ایتھے کڈ دتیاں گئیاں۔ ہويا ایويں کہ جولائی 1553 وچ ہمایوں دا باغی بھائی کامران پناہ دی غرض توں گکھڑاں دے پا س آیا۔ انہاں نے پناہ تاں دتی مگر ہمایوں نوں اطلاع کر دتی۔ جدوں ہمایوں پھروالہ پہنچیا تاں سلطان آدم خان نے اس شرط اُتے کامران نوں ہمایوں دے حوالے کيتا کہ اسنوں جان توں نئيں ماریا جائے گا۔ مگر ہمایوں دے امرا دا اتفاق سی کہ اسنوں مار دتا جائے۔ چونکہ ہمایوں آدم خان توں وعدہ کر چکيا سی اس لئی اسنوں ماریا تاں نئيں گیا مگر اس دی اکھاں کڈھ دتیاں گئیاں۔ اکبر اعظم دے عہد وچ 1563 وچ آدم خان تے سارنگ خان دے پُتراں وچ تنازع اٹھ کھڑا ہويا جیہدی وجہ سارنگ دے بیٹے علاول خان دی بیوی سی، جس اُتے آدم خان دا پُتر لشکر خان عاشق ہوگیا تے علاول خان نوں قتل کروا دتا۔ جوابن علاول خان دے بھائی نے لشکر خان نوں مار دتا۔ اس واقعے اُتے علاقے وچ افراتفری پھیل گئی جس اُتے اکبر نے مداخلت کیتی تے روہتاس قلعے وچ اکبر اعظم نے گکھڑاں وچ صلح کروا کے علاقے نوں تقسیم کردتا۔
آدم خان دے پوتے جلال خان نوں روہتاس، سلطان پور، موضع دان گلی سمیت 453 پنڈ دتے گئے۔ کمال خان دے پُتر مبارز خان نوں پھروالا سمیت 333 پنڈ دتے گئے۔ آدم خان دے اک ہور پُتر شیخ گنگا نوں تخت پئی دا علاقہ تے 242 پنڈ دتے گئے۔ اک سال بعد مبارز خان دی وفات اُتے پھروالہ وی جلال خان نوں مل گیا جو اک جیالا فوجی سی جس نے کوہاٹ، بناں تے یوسف زئی قبیلے دے خلاف شاہی افواج دی قیادت وی دی سی۔
پھروالا دے قلعے وچ اک ہور تریخ وی رقم ہوئی جدوں اک گکھڑ سردار شادمان خان نے 1650 وچ قلعے توں پیرا گلائیڈنگ کردے ہوئے اڑان بھری۔ شادمان خان اورنگ زیب دے دربار وچ ملک الشاعر سی تے صاحب دیوان سی۔ اس نے پہاڑ ی دی چوٹی اُتے پھروالہ قلعہ دی دیوار توں دریائے سواں دی جانب پیراگلائیڈنگ دا مظاہرہ کيتا اس طرح انہاں اوہ ایشیا دے اولین ہواباز قرار پاندا اے۔ اُتے دسیا جاندا اے کہ پیرا گلائیڈنگ کردے ہوئے اک بار اوہ اپنی ٹانگ وی تڑوا بیٹھیا سی۔
مغلاں تے گکھڑاں دی قربت دا اندازہ انہاں دی باہم شادیاں توں وی کيتا جا سکدا اے۔ سلطان سارنگ خان دی پوتی جہانگیر دے عقد وچ آئی۔ علی قلی خان دی بیٹی اورنگ زیب دے چوتھے بیٹے شہزادہ اکبر توں بیاہی گئی۔
مغلاں دے زوال دے نال ہی جدوں مرہٹے دہلی دی طرف ودھنے لگے تاں احمد شاہ ابدالی نے سلطان مقرب خان دی مدد توں متھرا تے پانی پت دی تیسری جنگ وچ مرہٹاں نوں شکست دتی۔ مقرب خان اک بہادر جرنیل سی اس نے یوسفزئی افغاناں تے قلی خان رئیس خٹک نوں شکست دتی تاں اپنی سلطنت گکھڑ منڈی تک پھیلا دتی۔ احمد شاہ ابدالی نے سندھ توں چناب تک دا علاقہ مقرب خان نوں دے دتا۔ آخر کار 1765 وچ سکھاں دی بھنگی مثل دے سردار گوجر سنگھ بھنگی نے وڈی فوج دے نال چڑھائی دی تاں مقرب خان نے گجرات توں نکل کے اس دا مقابلہ کيتا مگر پسپائی اختیار کر تے ہوئے پھروالا آگیا۔
لیکن گکھڑاں دے اک ہور سردار رئیس ڈومیلی، ہمت خان نے مقرب خان نوں دغا بازی نال قید کر کے مار دِتا۔ مقرب خان دی وفات توں بعد اوہدے دو وڈے پُتراں نے پھروالا تے دو چھوٹے پُتراں نے دان گلی دا قلعہ لے لیا لیکن گوجر سنگھ نے اوہناں نوں نہ صرف سارے علاقےآں توں محروم کر دتا بلکہ پھروالا اُتے چڑھائی کر کے قلعے نوں تباہ وی کر دتا۔ گکھڑ سرداراں نوں قید کر کے جموں بھیج دتا گیا۔ سکھاں نے گکھڑاں دے سر دی قیمت اک روپیا مقرر کردتی۔ جس اُتے کئی شہزادے تے سردار مارے گئے تے جیہڑے بچ گئے اوہ یا ہجرت کر گئے یا فیر اپنیاں ذاتاں بدل کے رہن لگ گئے۔ ايسے زمانے وچ گکھڑ راجے، کیانی کہلاؤن لگ گئے۔ پھروالا قلعے دی تباہی نال گکھڑاں دا کم و بیش ساڈھے ست سو سالہ اقتدار دا سورج غروب ہوگیا۔
حوالے
[سودھو]- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).