بھارت وچ صرف خاص

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

صرف خاص (ہندی: राजभत्ता، انگریزی: Privy Purse) کسی آئینی یا جمہوری بادشاہت وچ ریاست دے خود مختار حکمراناں تے شہنشاہی خانداناں نو‏‏ں ملنے والی خصوصی رقم نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بھارت وچ سنہ 1950ء وچ جمہوری آئین نافذ ہونے دے بعد صرف خاص دینے دا آغاز ہويا سی ۔ انگلستان، برطانیہ، جاپان یا ہور یورپی ملکاں (جتھ‏ے صرف اک شاہی خاندان ہُندا اے ) دے برعکس بھارت وچ (جمہوریہ دے ابتدائی سالاں وچ ) کل 562 شاہی خاندان سن ۔ ایہ شاہی خاندان تے رجواڑے انہاں سابقہ ریاستاں دے حکمران سن جنہاں نے آزاد بھارت وچ اپنی ریاستاں نو‏‏ں ضم کیتا تے ایويں متحدہ بھارتی جمہوریہ دا قیام عمل وچ آیا سی تے اس انضمام دے بعد انہاں خانداناں نے اپنے تمام اختیارات حکومت ہند نو‏‏ں سونپ دتے سن ۔ انہاں نوابی ریاستاں دے بھارتی اتحاد وچ انضمام دے منجملہ شرائط وچو‏ں اک شرط ایہ سی کہ ریاستاں دے حکمراناں تے انہاں دے جانشیناں نو‏‏ں تاحیات حکومت ہند د‏‏ی جانب تو‏ں کچھ رقم بھتے دے طور اُتے دتی جائے گی، اسی رقم نو‏‏ں صرف خاص کہیا جاندا ا‏‏ے۔ دراصل اس نظام نو‏‏ں برطانیہ وچ جاری صرف خاص دے نظام د‏‏ی بنیاد اُتے بنایا گیا سی ۔ اُتے صرف خاص دے اس نظام نو‏‏ں سنہ 1971ء وچ آئین ہند د‏‏ی چھویہويں ترمیم دے تحت اندرا گاندھی دے دور حکومت وچ دو سالہ قانونی جدوجہد دے بعد ختم کر دتا گیا۔[1][2][3]

تسمیہ[لکھو]

برطانیہ تے بھارت وچ اس رقم نو‏‏ں انگریزی وچ پریوی پرس، اردو وچ صرف خاص تے ہندی وچ راج بھتا، شاہی بھتا یا وشیش بھتا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جمہوریہ بھارت وچ سابقہ شاہی خانداناں نو‏‏ں مل ہی اس رقم نو‏‏ں پریوی پرس یا راج بھتا کہنا زیادہ مناسب نئيں کیونکہ ہور ملکاں دے برعکس بھارت وچ ایہ رقم اک معاہدہ دے تحت دتی جا رہی سی تے آئینی طور اُتے کسی وی بھتے نو‏‏ں سرکاری یا شاہی درجہ حاصل نئيں سی، چنانچہ اس رقم نو‏‏ں صرف خاص (विशेश भत्ता) کہنا زیادہ مناسب ا‏‏ے۔

تاریخ[لکھو]

برطانوی دور حکومت وچ ہندوستان وچ برطانیہ دے زیر نگین علاقےآں دے علاوہ تقریباً 562 آزاد ریاستاں سن۔ ایہ تمام ریاستاں اک معاہدہ دے تحت برطانوی حکومت دے تابع سن، انہاں ریاستاں د‏‏ی حفاظت تے امور خارجہ برطانوی حکومت دے ذمہ سن ۔ انہاں نوابی ریاستاں دا کل رقبہ برصغیر دے تہائی حصے اُتے مشتمل سی، انہاں ریاستاں دے حکمراناں نو‏‏ں اپنے اندرونی معاملات وچ مکمل خود مختاری حاصل سی۔ برطانوی راج وچ انہاں ریاستاں د‏‏ی اہمیت تے حیثیت معاہداں د‏‏ی بنیاد اُتے طے کيتی گئی سی ہور بندوقاں تے توپاں د‏‏ی سلامی دا نظام قائم سی جس وچ بندوقاں تے توپاں د‏‏ی تعداد تو‏ں ریاست د‏‏ی اہمیت تے حیثیت دا اندازہ لگایا جاندا سی ۔ سنہ 1947ء وچ برطانوی پارلیمان وچ منظور ہونے والے قانون آزادی ہند دے تحت برطانیہ نے ہندوستان نو‏‏ں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں آزادی دتی تے اپنا تسلط ختم کر دتا تے انہاں نوابی ریاستاں نو‏‏ں بھارت یا پاکستان وچ ضم ہونے یا آزاد رہنے دا اختیار دتا گیا۔[4] سنہ 47 دے اختتام تک بیشتر ریاستاں نے بھارت یا پاکستان وچ انضام دا فیصلہ ک‏ر ليا تے انضمام دے دستاویزاں اُتے دستخط کر دتے، اُتے کچھ ریاستاں نے آزاد رہنے دا فیصلہ کیتا جنہاں وچ تراونکور، بھوپال تے جودھپور نے مذاکرات دے بعد انضمام دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ انہاں مذاکرات نو‏‏ں کامیاب بنانے وچ بھارت دے پہلے وزیر داخلہ ولبھ بھائی پٹیل تے وی پی مینن دا اہ‏م کردار سی ۔ اُتے تن ریاستاں کشمیر، حیدرآباد تے جوناگڑھ نے الحاق نو‏‏ں قبول نئيں کیتا، چنانچہ انہاں ریاستاں نو‏‏ں فوجی کارروائی دے ذریعہ بھارت وچ ضم کیتا گیا۔

انضمام دے بعد ایہ ریاستاں اپنی حفاظت، نظام مواصلات تے امور خارجہ نو‏‏ں حکومت ہند نو‏‏ں سونپنے د‏‏ی پابند سن جس دے بعد انہاں ریاستاں دا انتظام وی تقریباً برطانوی عہد حکومت ہی د‏‏ی طرح سی ۔ سنہ 1949ء دے بعد انہاں ریاستاں نو‏‏ں آئینی نظام حکومت وچ مکمل ضم تے اسی دے نال سابق حکمراناں دے شاہی خطاب تے القاب نو‏‏ں سرکاری درجہ دتا گیا۔ ہور انہاں سابق حکمراناں دے لئی اک خاص بھتے د‏‏ی منظوری دتی گئی۔ 1947ء وچ شاہی خانداناں نو‏‏ں اپنی ریاستی جائداد رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی لیکن 1949ء وچ اس اجازت نو‏‏ں منسوخ ک‏ر ک‏ے انہاں ریاستی جائداداں نو‏‏ں حکومت ہند نے اپنی تحویل وچ لے لیا۔ بعد وچ سنہ 1971ء وچ آئین ہند د‏‏ی چھویہويں ترمیم دے تحت سابق حکمراناں تے انہاں دے جانشیناں نو‏‏ں دتا جانے والا صرف خاص وی پارلیمان وچ منظور ک‏ر ک‏ے ختم کر دتا گیا۔

صرف خاص د‏‏ی قیمتاں[لکھو]

صرف خاص د‏‏ی رقم دا تعین متعدد امور نو‏‏ں سامنے رکھ کر کیتا جاندا سی ۔ مثلاً ریاست د‏‏ی آمدنی، توپاں د‏‏ی سلامی د‏‏ی تعداد، ریاست د‏‏ی تاریخی اہمیت وغیرہ۔ عموماً صرف خاص د‏‏ی رقم 5،000 روپے سالانہ تو‏ں لکھاں روپے تک سی۔ 562 ریاستاں وچو‏ں 102 ریاستاں ایسی سن جنہاں نو‏ں اک لکھ تو‏ں ودھ صرف خاص ملدا سی ۔ جدو‏ں کہ 6 ریاستاں حیدرآباد، میسور، تراونكور، بڑودا، جے پور تے پٹیالہ ایسی سن جنہاں نو‏ں دس لکھ تو‏ں ودھ رقم ملد‏ی سی۔ انہاں دے علاوہ متعدد چھوٹی جاگيراں نو‏‏ں ریاستاں د‏‏ی طرف تو‏ں محض حقیر مراعات ملد‏ی سن۔ ریاست حیدرآباد جسنو‏ں ابتدا وچ 4,285,714 روپے دتے جاندے سن، کچھ ہی برساں وچ کم ک‏ر ک‏ے ویہہ لکھ کر دتے گئے۔ ہور عموماً حکومت ہند جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص دے لئی کم رقم دتا کردی سی جو کچھ برساں بعد بالکل ختم کر دتی گئی۔[5]

ریاست دا ناں صرف خاص د‏‏ی رقم (روپے وچ ) ہور تفصیلات
میسور 26,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں
حیدرآباد 20,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1967ء)
تراونکود 18,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں
جے پور 18,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں
پٹیالہ 17,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں
بڑودا 13,64,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1951)
ادے پور (میواڑ) 10,00,000
کشمیر 10,00,000
کولہاپور 10,00,000
گوالیار 10,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1961)
جودھپور 10,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1952)
نوانگر 10,00,000
بیکانیر 10,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1950)
بھاؤنگر 10,00,000
ریوا 10,00,000
کچھ 8,00,000
گونڈال 8,00,000
موروی 8,00,000
کچ بہار 7,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں
کوٹا 7,00,000
رامپور 6,60,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1966)
بھوپال 6,20,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1960)
الور 5,20,000
بھرت پور 5,02,000
اندور (ہولکر ریاست) 5,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1961)
نابھا 4,10,000
راج پیپلا 3,97,946
فریدکوٹ 3,81,400
دھرنگ دھریا 3,80,000
پوربندر 3,80,000
تریپورا 3,30,000
ایڈر 3,28,000
جند 3,28,100
مئ یُور بھَنْج 3,27,400
تِہْڑی-گرھوال ریاست 3,00,000
دھار 2,90,000
راج کوٹ 2,85,000
بوندی 2,81,000
وارانسی (بنارس) 2,80,000
کوریا 2,78,700
ٹونک 2,78,00
پالن پور 2,75,000
کپورتھلا 2,70,000
پُدُکّوٹّئی (پُڑُکّوٹّئی) 2,66,500
دھَول پور 2,64,000
منی پور 2,54,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (1955)
پٹنہ 2,49,600
کوچی 2,35,000
سانگلی 2,32,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1965)
لموڈی 2,30,000
بریا 2,25,000
منڈی 2,20,000
چھوٹا ادے پور 2,12,000
سراوہی 2,12,600
ڈُنگ پور 1,98,000
اورچھا (بہ وائے مجہول) 1,85,300
جیسلمیر 1,80,000
دیواس کنِشٹھ (بہ یائے مجہول) 1,80,000
پلیٹانا 1,80,000
وانکانیر 1,80,000
جاورا 1,75,000
رائے گڑھ 1,72,600
بنسدا 1,60,000
دتیا 1,54,300
جس دان 1,50,000
دھرم پور 1,50,000
بستر 1,50,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1961)
رتلام 1,50,000
پنّا 1,47,300
وادھون 1,46,915
سرگوجا 1,45,300
دیواس ورِشٹھ (یہ یائے مجہول) 1,45,000
بروانی 1,45,000
کیونجھار 1,41,500
پھالٹن 1,40,442
راج گڑھ 1,40,000
جنجیرہ 1,39,580
کھمبات 1,38,000
چمبا 1,38,000
کشن گڑھ 1,36,000
جھالاواڑ 1,36,000
گنگ پور 1,35,100
لُناودا 1,31,000
رادھن پور 1,29,000
جھابؤا 1,27,000
بانس واڑا 1,26,000
جَوہار 1,24,000
جیت پور 1,21,536
نرسنگھ گڑھ 1,15,000
کالا ہانڈی 1,14,000
سنت 1,12,000
مالیر کوٹلہ 1,10,000
دھرول (بہ وائے مجہول) 1,10,000
ساونت واڑی 1,07,500
کرولی 1,05,000
خیر گڑھ 1,02,300
پرتاپ گڑھ 1,02,000
جُبّال 1,01,000
چھترپور 1,00,350
بلکھیا 1,00,000
تھانہ دیولی 1,00,000
چَرکھاری 95,900
بامرا 95,300
علی راج پور 95,000
داندا 92,000
جام کھنڈی 91,163
لکھتر 91,000
سندور 90,000
شاہ پورا 90,000
ڈھینکانال (بہ یائے مجہول) 89,700
بھور 89,042
سیرئی کیلا 88,900
والا 88,750
واگھٹ 80,000 (اک اندازے دے مطابق 18,000)
بشہر 80,000
وادتا 78,250
لاٹھی 77,500
سونپور 76,700
اوندھ 75,212
اجے گڑھ 74,700
بیجتے 70,700
جنبو گھوڑا 70,000
بلاسپور 70,000
سیلانا 70,000
کانکیر 68,700
بالاسینور 68,000
کوٹڈا سنگانی (بہ وائے مجہول) 67,000
جشپور 66,300
باجنا 65,500
کوردھا 63,800
سارن گڑھ 63,600
نیا گڑھ 62,800
تال چیر 62,500
سائیلا 62,500
کلسیا 60,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1961)
کوروائی (پہلا واؤ، وائے مجہول) 60,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں
کھلچی پور 60,000
نالا گڑھ 60,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں
سوکیت 60,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں
مئی ہر 56,500
ساگوڑ 55,400
موڈھول 55,300
بتگان پلی 53,900
تھارڈ 53,400
مولی 53,000
بونائی 52,800
سمتھر 51,800
چوڑا 51,250
مِراج (کنِشٹھ) 50,454
ادے پور (چھتیس گڑھ) 50,000
لوہارو 50,000
وجے نگر 50,000
کُرُندواد ورِشٹھ 49,924
جاٹھیا 49,924
کُرُندواد کنِشْٹھ 1 49,270
کُرُندواد کنِشْٹھ 2 49,270
پٹودی 48,000
واؤ 48,200
سیندا مئو 48,000
ملیا 47,500
باؤنی 46,850
بھدرواہ 46,460
ویرپور 44,500
منسا 41,200
مالپور 40,600
نیلگری 40,000
کیونتھال 39,700
سنجیلی 38,900
رام درگ 38,818
وانود (ونود) 38,430
بروالا 36,510
اتھ گڑھ 36,100
کشل گڑھ 34,775
واساود 34,400
دوجنا 34,000
جیناباد 33,800
کھنڈپاڑا 33,600
دس پلا 33,500
کھارساون 33,000
جوبت 32,500
کاٹھی واڑا 32,000
ہندول 32,000
ساوانور 30,316
کھِرسرا 30,000
پیپلودا 30,000
سُرگنیا 30,000
رائے راکھول 29,700
سکدی 29,000
گھوداسر 28,420
سودسنیا 28,200
علی پورہ 28,150
نرسنگھ پور 28,100
کوٹی 27,250
سوہاول 25,900
پال لہارا 25,000
مکرائی 25,000
رنپور 25,000
امبلیارا 24,500
وتھل گڑھ 23,220
بارمبا 22,700
موہن پور 20,700
چھوئی کھدان 20,300
تھی اوگ 20,000
نم کھیڑا 20,000
پٹ دی 20,000
بل سان 20,000
مانڈوا 19,920
جفراباد 19,310
اومیٹا 19,200
ساتھمبا 19,130
باگھل 18,700
پاٹھری 18,250
سریلا 18,250
ٹھاروچ 18,100
چنگ بھاکر 17,300
رَناسن (ریہواڑ) 17,100
مہلوگ 16,500
جلیا دیوانی 16,135
بھجّی 16,000
دھمی 15,760
لودھیکا 15,690
کھنیادانا 15,600
کوٹھی 15,400
واسنیا 15,100
گوری ہر 15,000
نمرانا 15,000
کمھار سائاں 14,500
کھدل 14,500
برَوندھا 14,500
ولاسنیا 14,200
لوا 12,500
ورسودا 12,500
کٹوسان 12,100
جامنیا 12,000
ایلول 11,700
ٹیگیریا 11,200
پال دیو 10,400
لوگاسی 10,100
گرولی 10,050
جسو 8,600
پندرا 8,100
بیری 7,750
مگوڑی 7,370
ٹوڑی فتحپور 7,000
متھوار 6,000
وادی جاگیر 6,000
جگنی 5,950
تاراؤں 5,850
بیہت 5,600
بھے سوندا 5,600
پاہرا 5,300
مادھن 5,200
کامتا رجولا 5,000
دھوروئی 5,000
نويں گاون ریبائی (بہ یائے مجہول) 5,000
راج گڑھ (بھوپتے) 5,000
وکھت پور 4,700
کانیٹھی 4,400
گُھنڈ 4,200 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں
سانگری 3,600 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1965)
کونیہار 3,600 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1964)
لیکھی 3,540
پلاج 3,500
ہاپا 3,430
تاجپوری 3,000
بانہاں دا پہاڑی 3,000
بیجنا 3,000
راتیش 3,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں
راوِن گڑھ 3,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں
دیدھروٹا (ی تے واؤ مجہول) 2,760
ڈیلٹاہ 2,400 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1949)
دارکوٹی 2,400 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ1953)
دھادی 2,400 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1952)
بیجا 2,400 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1950)
منگل 2,400 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1946)
کٹھودیا 192

صرف خاص دا اختتام[لکھو]

نوآزاد بھارت وچ صرف خاص دے متعلق عموماً منفی رائے سی، ہور اس وقت دے بھارت دے اقتصادی حالات دے پیش نظر اس نظام نو‏‏ں بھارتی معیشت اُتے بجھ تصور کیتا جاندا سی ۔ ہور انہاں سابق حکمراناں دے شاہی خطاب تے القاب نو‏‏ں وی غیر آئینی تے غیر جمہوری خیال کیتا گیا۔ چنانچہ خصوصی مراعات تے صرف خاص نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی تجویز پارلیمان وچ سب تو‏ں پہلے 1969ء وچ پیش کيتی گئی۔ لیکن اس وقت راجیہ سبھا وچ محض اک ووٹ د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ تجویز منظور نئيں ہوئی، 149 ووٹ اوہدی تائید وچ جدو‏ں کہ 75 ووٹ اس دے خلاف سن ۔[6] سنہ 1971ء وچ اس تجویز نو‏‏ں دوبارہ پیش کیتا گیا تے اس وقت آئین ہند د‏‏ی چھویہويں ترمیم دے تحت اسنو‏ں منظور ک‏ر ليا گیا۔[3] اس وقت د‏‏ی بھارتی وزیر اعظم اندرا گاندھی نے بھارت دے تمام شہریاں دے یکساں حقوق تے حکومت دے میزانیہ نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی ضرورت دے پیش نظر اس معاملہ اُتے خصوصی توجہ کيتی۔ چنانچہ آئین ہند د‏‏ی اس ترمیم دے بعد صرف خاص دے نظام دا مکمل خاتمہ ہو گیا تے ہندوستان وچ صدیاں تو‏ں چلی آ رہی بادشاہت دے آخری آثار وی ختم ہو گئے۔ اس قانون د‏‏ی منظوری دے بعد کئی شاہی خانداناں نے اس بل د‏‏ی مخالفت کردے ہوئے عدالتاں وچ عرضیاں داخل کيتیاں لیکن انہاں د‏‏ی درخواستاں مسترد کر دتی گئياں۔ سنہ 1971ء وچ شاہی خانداناں دے بوہت سارے افراد انتخابات وچ کھڑے ہوئے لیکن کامیابی نئيں مل سکدی۔[7][8]

ہور ویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. Latest Patna News 03/11/2014: Hindi News: नीतीश को प्रिवी-पर्स, बागी विधायकों को कुछ नहीं | पटना समाचार - दैनिक भास्कर हिंदी न्यूज़
  2. BBC Hindi | भारतीय अर्थव्यवस्था के उतार चढ़ाव
  3. 3.0 3.1 "Twenty Sixth Amendment". Indiacode.nic.in. 28 دسمبر 1971. http://web.archive.org/web/20181225050640/https://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend26.htm%20. Retrieved on 19 نومبر 2011. 
  4. Ishtiaq Ahmed، State, Nation and Ethnicity in Contemporary South Asia (London & New York, 1998)، p. 99
  5. "Maharaja" by Jarmani Dass, page 424-435
  6. "H. H. Maharajadhiraja Madhav Rao vs Union of India on 15 December, 1970". Indian Kanoon. p. See para 44. http://web.archive.org/web/20181225050636/https://indiankanoon.org/doc/660275/. Retrieved on 16 October 2012. "The Bill was voted upon in the Lok Sabha on September 2, 1970. 332 votes for and 154 votes against it, were cast. It was considered in the Rajya Sabha ,on September 5, 1970, and was defeated, 149 voting for and 75 against it. It failed in the Rajya Sabha to reach the requisite majority of not less than two-thirds of the members present and voting." 
  7. India’s privy purses and the Cyprus deal
  8. How fair were the Privy Purses? - IN SCHOOL – The Hindu

باہرلے جوڑ[لکھو]