نوغائی خان

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
نوغائی خان
Nogai flag.svg
نوغائی خان دا جھنڈا.
شریک حیات یوفروسائینی پالاؤلوگینا
الاغ(الاگ)
نسل جوغا[1]
توغا[1]
تورائی[1]
بلغاریہ دا چاکا
خاندان بورجیگن
پیؤ تاتار
مذہب اسلام

نوغائی خان (منگول: Ногай хан; انگریزی: Nogai Khan;; موت: ١٢٩٩ء) اک منگول سپہ سالار تے طلائی اردو سلطنت دا اصلی راجہ وی سی ۔ نوگائی دا دادہ باؤل خان (عرف تیول خان) سی جو جوجی خان دا ٧واں بیٹا سی۔ اس لحاظ نال نوگائی منگول سلطنت کدے مشہور بانی چنگیز خان دا پڑپڑپوتا سی۔

نام دا مطلب[لکھو]

نوغائی دا مطلب منگول بولی وچ 'کتا' ہوندا سی ، لیکن اس رہتل وچ آدمیاں لئی ایہ اک بھیڑے لفظ دے روپ وچ استعمال نہیں کیتا جاندا سی۔ منگول بہت سارے کتے رکھدے سن تے ایہ شکار لئی تے خطرےآں وچ چیتاونی دین لئی بہت مددگار سن۔ چنگیز خان اکثر اپنے سب توں لائق سپہ سالاراں نوں'لڑاکو آدمی' یا 'لڑاکو کتے' بلایا کردا سی۔ ہور منگول وی اپنے آدمیاں دے گروہاں نوں 'نوخدوؤد' (یعنی 'تم کتے') بلایا کردے سن۔[2]

جیونی[لکھو]

نوگائی دے پیؤ دا نام تاتار جاں تتار سی ۔ ایہہ تیول جاں تیرول دا پتر سی جو خود جوجی خان دا پتر سی ۔ نوگائی طلائی اردو سلطنت ( جو چڑھدے یورپ اتے روس دے بہت سارے حصے اتے راج کردی سی ) دے بانی باتو خان اتے باتُو دے بعد طلائی اردو اتے راج کرن والے برکے خان دا بھتیجا سی ( برکے باتُو دا چھوٹا بھرا سی ) ۔ طلائی اردو توں دکھن وچّ ایران اتے اسدے گوانڈھی علاقیاں اتے پھیلیا ایلخانی سلطنت واقع سی اتے ایہہ وی اک منگول سلطنت سی ، جسدی اساری چنگیز خان دے اک ہور پوترے ہلاکو خان نے کیتی سی ۔ شروع وچّ سارے منگولاں نے اک دوجے دی مدد کیتی اتے نوگائی دے پتؤ تاتار آپ ہلاکُو خان دی سیوا وچّ لڑائی وچّ مارے گئے ۔ لیکن اگے چلکے ، جویں چنگیزی پروار ودھیا ، اوہناں وچّ آپسی پھوٹ پے گئی ۔ طلائی اردو اتے ایلخانی سلطنت وچّ لڑائیاں شروع ہو گئی ۔ 1259 - 1260 وچّ نوگائی نے مشہور منگول سپہ سالار بروندائی دے ہیٹھاں پولینڈ اتے دوجے ہلے وچّ حصہ لیا اتے کراکوف ورگے شہراں نوں لوٹا ۔ منیا جاندا ہے کہ 1250 دے ہی دہاکے وچّ نوگائی نے اپنے تایا برکے خان دی طرحاں اسلام اپنایا ۔[2]

١٢٦٢ وچّ ہلاکُو خان دیاں فوجاں شمالی قفقاز وچّ تیریک دریا پار کرکے طلائی اردو اتے حملہ کرن آئیاں تاں نوگائی دیاں فوجاں نے انھاننوں حیران کر دتا اتے اوہناں وچوں کئی ہزاراں دی ندی وچّ ڈوب کے موت ہو گئی ۔ ہلاکُو دیاں فوجاں میدان چھڈکے آذربائیجان پرط گئیاں ۔ اس توں طلائی اردو دے بادشاہ ( اتے اسدے تایا ) برکے خان دیاں نظراں وچّ نوگائی دی عزت ودھی ۔ 1265 وچّ نوگائی نے لہندے وچّ فوج لے کے ڈینیوب دریا پار کیتا اتے بازنطینی سلطنت دیاں فوجاں نوں نسا کے تراکا ( موجودہ بلگاریہ ) دے شہراں نوں تباہ کر دتا ۔ 1266 وچّ بازنطینی بادشاہ مخائیل اشٹم پالاؤلوگوس ( Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος ) نے حملہ آوراں نال صلح کرن لئی اپنی پتری یوفروسائینی پالاؤلوگینا دا ویاہ نوگائی نال کروا دتا ۔ [3] ایسے سال ایلخانی سلطنت دے دوجے الخان ( اتے ہلاکُو خان دے پتّ ) اباکا خان دے نال تیفلس وچّ لڑائی وچّ نوگائی دی اک اکھ چلی گئی ۔ 1277 وچّ منگولاں دے خلاف بلگاریہ وچّ اک بغاوت ہوئی جسدی اگوائی ایوائیلو ( Ивайло ) نے کیتی اتے منگولاں نوں پہلاں تاں ہرایا لیکن 1278 - 79 وچّ نوگائی ولوں ہرا دتا گیا ۔ بچن لئی ایوائیلو نے دوستی دا ہتھ ودھایا لیکن نوگائی نے اسنوں مرواکے گییورگی تیرتیر اول( Георги Тертер I ) نوں اپنے ماتحت بلگاریا دا نواں زار بنا دتا ۔

نوگائی نے روس دے کجھ حصے ، اوسیتی لوکاں اتے رومانیہ دے کجھ حصے اتے راج کیتا ۔ اسنے 1275 وچّ لتھوانیا اتے اتے 1285 وچّ تلابغا خان دے نال ملکے ہنگری اتے حملہ کیتا ۔ ہنگری وچّ اوہناں دی ہار ہوئی ۔ 1287 - 1288 وچّ انھاننے پولینڈ اتے تیجا حملہ کیتا جسدا نتیجہ اتہاسکاراں نوں ٹھیک نال پتہ نہیں حالانکہ کجھ سروتاں دے مطابق اوہ 20،000 بندیاں دے نال پرتے ۔ 1282 وچّ اسدے سسر مخائیل دے خلاف جدوں قسطنطنیہ وچّ بغاوت ہوئی تاں اسنے اسنوں کچلنے لئی 4،000 منگول جنگجو بھیجے لیکن مخائیل دے مرنے اتے انھاننوں سربیا دے خلاف استعمال کیتا گیا ۔ 1286 تکّ سربیا دا راجا ستیفن اروش II ملتین ( Стефан Урош II Милутин ) نوگائی نوں اپنا سرتاج مننے اتے مجبور ہو گیا ۔

حالانکہ نوغائی چنگیز خان دی اولاد سی لیکن اس زمانے دی ترک منگول نظام وچّ صرف زنانیاں توں جمے پتاں نوں ہی اپنے وکھ الس ( راجاں ) دا [[خان ] ] بناؤن دا موقعے دتا جاندا سی ۔ شاید اسلئی زیادہتر اوس ویلے دے سروتاں وچّ اسنوں تومین بیگ ( یعنی دس ہزار فوجیاں دا آگو) جاں سپہ سالار دا ہی خطاب دتا جاندا ہے ۔ لڑائی وچّ نپن ہون اتے اپنی طاقت دے باو جود نوگائی نے کدے وی طلائی اردو دا تخت کھوہن دی کوشش نہیں کیتی ، سگوں دوجے اس گدی اتے بیٹھن لئی نوگائی دی رضامندی منگیا کردے سن ۔ جیکر کوئی خان اسنوں پسند نہیں آؤندا سی تاں اوہ اسنوں مروا دندا جاں گدی چھڈن اتے مجبور کر دندا ۔

1291 وچّ نوجوان عمر دا توختا نوگائی دی مدد نال طلائی اردو دا خان بنا ۔ نوگائی نے سمجھیا کہ اوہ اسنوں وی پہلاں دے خاناں دی طرحاں کنٹرول رکھیگا ۔ لیکن توختا اک کم نظر بادشاہ نکلیا جو جلدی ہی نوگائی نال ٹکرایا ۔ ایہناں دوناں دی پہلی جنگ وچّ نوگائی دی جت ہوئی لیکن اسی سمیں نوگائی دے پوترے دا کریمیا وچّ اطالوی لوکاں نے خون کر دتا اتے نوگائی دی فوج اتھے اطالوی بندرگاہاں نوں تباہ کرن وچّ لگّ گئی ۔ [4] ١٢٩٩ وچّ توختا دے وفادار منگولاں نال ڈنیپر دریا دے کول لڑائی وچّ نوگائی ماریا گیا ۔ اسنوں اک عام روسی فوجی نے ماریا اتے جدوں نوگائی دا سر توختا دے کول لیایا گیا تاں اسنے اس روسی فوجی نوں مروا دتا کیونکہ اسدے حساب توں اک عام آدمی اک شہزادے نوں مارنے دے لایق نہیں سی ۔ نوگائی دی چینی ناں دی اک زنانی نوگائی دے اک پتّ ( طوری ناں دے )نوں لے کے ایلخانی سلطنت دے راجہ غازان خان دے کول پناہ منگن بھج گئی ۔ غازان نے انھاننوں عزت دے نال پناہ دتی ۔ نوگائی دی مکھ خاتون الاگ ( Алаг ) دا پتّ چاکا ( small ) کجھ مہنیاں لئی بلگاریہ دا زار ( راجہ) بنا لیکن پھر ہٹا دتا گیا ۔ یورال پربتاں توں چڑھدے وچ راج کرن والے منگول اپنے آپ نوں نوغائی اردو ( Ногайн Орд , Nogai Horde ) , یعنی نوگائی جُھنڈ کہن لگے ۔[5]

ایہ وی ویکھو[لکھو]

کتاباں[لکھو]

  • Saunders, J.J. The History of the Mongol Conquests, 2001
  • Ж.Бор Монгол хийгээд евроазийн дипломат шаштир Боть 2, 2003
  • Howorth, H.H. "History of the Mongols from the 9th to the 19th Century: Part 2. The So-Called Tartars of Russia and Central Asia. Division 1"
  • Vernadsky, G. "Mongols and Russia", Yale University Press, Dec 1953
  • István Vásáry, Cumans and Tatars, Cambridge University Press 2005

حوالے[لکھو]

  1. 1.0 1.1 1.2 Geni - Nogai / Isa Khan (b. - c. 1299). Geni.com. Accessed 5 February 2015.
  2. 2.0 2.1 Cumans And Tatars: Oriental Military In The Pre-Ottoman Balkans, 1185-1365, István Vásáry, Cambridge University Press, 2005, ISBN 978-0-521-83756-9, ... For his name (< Mong. noqai, 'dog') ... only those born to legal wives were given appanages (ulus) ... commander-in-chief and ... tumen begi ... embraced Islam ...
  3. Byzantium and the Rise of Russia: A Study of Byzantino-Russian Relations in the Fourteenth Century, John Meyendorff, Cambridge University Press, 2010, ISBN 978-0-521-13533-7, ... thus Euphrosyne, daughter of Michael VIII, became the wife of Khan Nogay ...
  4. The Mongols and Russia, George Vernadsky, Yale University Press, 1953, ... The battle ended in a victory for Nogay. Tokhta fled eastward with the remnants of his troops, pursued by Nogay's army as far as the Don River. Nogay's promise came true: his soldiers actually watered their horses in the Don ...
  5. The Caucasus: an introduction, Frederik Coene, Taylor & Francis, 2009, ISBN 978-0-415-48660-6, ... This ethnic group received its name from Nogay, the grandson of Genghis Khan and ruler of the Nogay Horde between the Dnepr and Danube rivers ...