گرمکھی لپی

وکیپیڈیا توں
(لیایا گیا گرمکھی)
Jump to navigation Jump to search

گر مکھی ہندستانی پنجاب چ پنجابی بولی نوں لکھن دی لپی اے۔ گرمکھی دا مطلب اے گرو دے منہ آلی۔ لکھائی دا اے نظام براہمی لپی توں لیا گیا اے۔ اینوںسکھ ای ورتدے نیں۔ سکھاں دی مذہبی کتاب گرنتھ صاحب دے 1430 صفے گرمکھی وچ ہی لکھے گۓ نیں۔


گورمکھی لپی جاں پینتی اکھری اک لپی اے جس وچ پنجابی بولی لکھی جاندی اے۔ شبد "گورمکھی" دا شبدی مطلب اے گروآں دے مونہوں نکلی ہوئی۔ اس لپی وچ 10 سور /ا،آ،اِ،ای،او،ؤ،اے،اے،او،ؤ/ تن سور-واہک (،ا،) اتے 29 وئنجن ہن۔/گھ،جھ،ڈھ،دھ،بھ/ نادی-مہانپران دھنیاں ہون کرکے وئنجناں دی گٹھ توں باہر رکھے گئے ہن۔ پنجابی بولی دی گورمکھی لپی وی اس دیاں بھاشائی لوڑاں پوریاں کردی اے۔ دوسرے ملکاں توں لوک پنجاب وچ آئے جاں پنجابی بولی بولن والے دوسرے ملکاں وچ گئے تاں پنجابی بولی وچ ہور بولیاں دیاں دھنیاں اتے شبداں وچ رلاء والی حالت پیدا ہوئی۔ پنجابی بولی نے جتھے دوسریاں بولیاں دے کئی شبداں نوں جیوں دا تؤں اپنایا اتھے اپنے سبھاء مطابق کجھ شبداں وچ تھوڑھی بہتی تبدیلی نال وی شبداں نوں اپنایا۔ انگریزی توں پہلاں اردو، عربی، فارسی بھاشائی لوکاں دے پنجاب آؤن اتے اتھے ٹکن جاں وچرن نال واپری۔ پنجابی دے آدی شاعر بابا فرید توں لے کے جدید شاعری جاں وارتک لکھاریاں دے اس بھاشائی پچھوکڑ صدقہ پنجابی بولی وچ دوسرے شبداں دی ورتوں سبھاوک ورتارا رہا اے۔ مغل سلطنت ویلے پنجاب سمیت بھارت دے راج حصہ اتے دفتراں دی بولی اردو فارسی رہی۔ پنجابی دیاں ‘پینتی’ مول دھنیاں وچ پنج پیر بندی والیاں دھنیاں (ش، خ، غ، ز، ف) اردو فارسی دے اچارن واسطے رلیاں سن۔ ل دھنی بعد وچ ایجاد کیتی گئی۔

گورمکھی توں بناں پنجابی لکھن لئی شاہمکھی لپی دی ورتوں وی ہندی اے۔

فائل:Guru Granth Sahib By Bhai Pratap Singh Giani.jpg
گورمکھی لپی وچ ہتھ لکھت لڑیوار گرو گرنتھ صاحب

اتہاس[لکھو]

ہر بولی نوں لکھتی روپ وچ وئکت کرن لئی لپی دی لوڑ ہندی اے۔ بناں لپی دے کسے بولی دے لمے مستقبل دا تسور نہیں کیتا جا سکدا۔ پنجابی بولی دنیا دی باراں سبھ توں ودھ بولیاں جان والیاں بولیاں وچوں اک اے اتے اسنوں لکھن لئی گورمکھی لپی ورتی جاندی اے۔ شبد ‘گورمکھی’ نے زیادہ اہمیت اس شبد دے (سکھ) گروآں دے مکھ وچوں نکلے ہون دے اثر کارن حاصل کیتی اے۔ اس وچ کوئی شکّ نہیں کہ اکھر ، گرو انگد دیوَ جی دے ویلے توں پہلاں (سگوں گرو نانک جی توں وی پہلاں) ہوند وچ سن۔ایہناں دا مول سروت برہمی وچ سی مگر اس (حال) گورمکھی لپی دی اتپتی گرو انگد دیوَ جی ولوں کیتی گئی منی جاندی اے۔ کجھ ودواناں دا مننا اے کہ پینتی اکھری گرو انگد دیوَ جی نے بنائی پر ایہہ وچار صحیح نہیں لگدا کیونکہ اسیں گرو انگد دیوَ جی توں پہلاں گرو نانک دیوَ جی دی رچنا پٹی دیکھ سکدے ہاں۔ ایہہ کیہا جا سکدا اے کہ گرو انگد دیوَ جی نے اس لپی نوں پرچلت کرن وچ یوگدان پایا۔[1] ایہناں نے نہ صرف کجھ اکھراں نوں سودھیا اتے کجھ اکھراں نوں دوبارہ ترتیب وچ وی کیتا بلکہ اس نوں اک لپی دا سائز وی حاصل کیتا۔ اکھراں نوں ایہناں نے نواں سروپ اتے نواں کرم حاصل کرکے اسنوں سمقررہ اتے خالص بنایا۔ ایہناں نے ہر اکھر نوں پنجابی دیاں دھنیاں نال متعلق کیتا، سور چنھاں دی ورتوں نوں وی لازمی بنایا اتے جو شبد ستعینات بندے سن اوہناں نوں شامل نہیں کیتا گیا۔ صرف اوہناں شبداں نوں شامل کیتا گیا جہڑے اس ویلے دی بولی جان والی بولی دیاں دھنیاں نوں ٹھیک روپ وچ بیان کر سکدے سن۔ کجھ شبداں دی پنر ترتیب وی کیتی گئی سی۔ ‘س` اتے ‘ہ` جہڑے موزود اکھراں دی آخری پنکتی وچ سن، اوہناں نوں پہلی پنکتی وچ لے آندا گیا۔ ‘` نوں دوبارہ نویں اکھرکرم وچ پہلا ستھان حاصل کیتا گیا۔

گورمکھی برہمی بولی دے پروار دا حصہ اے۔ برہمی اک آریئن لپی اے جہڑی کہ آریئن لوکاں ولوں ترقی یافتہ کیتی گئی اتے مقامی ضرورتاں مطابق اپنائی گئی سی۔ اک وچار مطابق برہمی لپی 8ویں اتے 6ویں صدی عیسیٰ سابق دے درمیان پرچلت کیتی گئی سی۔ اتھے ساڈا ایہہ مصلیٰ نہیں اے کہ ایہہ لپی غیرملکی سی جاں مقامی، مگر ایہہ ہن اپنے اندرونی تتھاں دے بنیاد تے قائم ہو چکیا اے کہ اسدا ناں کجھ وی ہووے، آریئناں کول لکھن کلا دا ودھان سی، جسنوں کھلھ-دلیھ نال مقامی لپیاں توں لیا گیا سی۔ ایرانیاں نے پنجاب اپر تیسری اتے چوتھی صدی عیسیٰ سابق وچ حکومت کیتی سی۔ اوہ اپنے نال اریمک لپی لے کے آئے جسنے کھروشٹھی دے ترقی وچ مدد کیتی اتے جہڑی پنجاب، گندھار اتے سندھ وچ 300 عیسیٰ سابق توں تیسری صدی دے وچالے عامَ ورتی جاندی سی مگر اس ویلے برہمی، پنجاب وچ اپنے ترقی ویلے کئی تبدیلیاں وچوں لنگھ کے عامَ طور تے کھروشٹھی دے نال ہی ورتی جاندی اے۔ بیکٹرئن (Bactrian) راجیاں دے سکیاں اتے اتے کشان حاکماں دے شلا-لیکھاں اپر ایہہ دوویں لپیاں حاصل ہن۔ نرسندیہ، برہمی اپنیاں عام اتے سدھیاں ریکھاواں دے کارن زیادہ حرمن پیاری سی؛ اس لئی کجھ ویلے وچ ہی اسنے کھروشٹھی دا ستھان لے لیا اتے اکلوتی اجیہی لپی بن گئی جو اپنے آپ وچ بہت مقامی اتے گوانڈھی پرجذبات دا مجسماں پیش کر سکے۔ خفیہ دور (چوتھی اتے پنجویں صدی) دوران ساہتی اتے تہذیبی سرگرمیاں دے ترقی نال، برہمی لپی ہور وی بہتر ہو گئی اتے ایہہ ہور وی وستار والی اتے عامَ بن گئی۔

اس توں ترنت بعد، اسدا ترقی خاص طور تے اتری بھارت وچ ہویا۔ ہر اک اکھر نوں سندر گولائی دے کے اتے ہر اک اکھر دے اپر چھوٹی لائن لا کے سندر سجاوٹی بنایا گیا۔ بھارتی لپی دی ایہہ حالت ‘کٹل’ وجوں جانی جاندی سی، جس توں مطلب مڑی ہوئی سی۔ کٹک وجوں سدھماترکا اتپن ہوئی جسدی اتری بھارت وچ بہت وڈے پدھر تے ورتوں کیتی جاندی سی۔ کجھ ودوان سوچدے ہن کہ ایہہ دوویں لپیاں نالوں نال ہوند وچ سن۔ چھیویں صدی توں لے کے نونویں صدی تک ، سدھماترکا دی کشمیر توں وارانسی تک بہت وڈے پیمانے تے ورتوں کیتی جاندی سی۔ سنسکرت اتے پراکرت دی جگہ لینی شروع کرن والیاں پرادیشک بولیاں دے ابھار نال پرادیشک لپیاں دی گنتی بہت ودھ گئی سی۔ اردھناگری (پچھم)، شاردا (کشمیر) اتے ناگری (دلی توں پرے) ورتوں وچ آئیاں اتے بعد وچ ناگری دیاں پرمکھ شاخاواں دوویں شاردا اتے دیوناگری نے پنج دریاواں دی دھرتی تے اپنا بول بالا شروع کر دتا۔ اسدا ثبوت غزنوی اتے غوری دے سکیاں توں ملدا اے جو لاہور اتے دلیوکھے بنائے گئے سن۔ ایہہ وی منیا جاندا اے کہ عامَ (غیر-براہمن اتے غیر- سرکاری) انسان اپنے وہارک اتے وپاری لوڑاں دی تکمیل لئی بہت ساریاں لپیاں دی ورتوں کردے سن۔ ایہناں وچونلنڈے اتے ٹاکرے دے اکھر بہت پرچلت سن۔

ایہناں پرچلت پرورتیاں دے کارن ودواناں نے گورمکھی لپی دے دیوناگری (جی۔ایچ۔اوجھا)، اردھناگری (جی۔بی۔سنگھ)، سدھماترکا (پریتم سنگھ)، شاردا (درنگر) اتے عامَ کرکے برہمی نال تعلقات قائم کرن دی کوشش کیتی اے۔ کجھ اس لپی نوں لنڈے نال متعلق کردے ہن اتے کجھ ہور اسنوں شاردا دی شاخا اتے چمبا اتے کانگڑا وچ ورتی جاندی لپی ٹاکری نال متعلق کردے ہن۔ حقیقت ایہہ اے کہ اس لپی نوں اس نال متعلق اتے اپر ورنت ساریاں لپیاں دے تریخی حوالہ دے بنیاد تے سرجیا گیا اے۔

کھیتری اتے ہم عصر تلنا توں گورمکھی دے اکھراں دی بنتر واضع روپ وچ متعلق گجراتی، لنڈے، ناگری، شاردا اتے ٹاکری نال ملدی اے: اوہ جاں تاں بالکل اس ورگے ہن جاں پورن روپ وچ اک سامان ہن۔ اندرونی طور تے، گورمکھی دے ا،ہ،چ،نج،ڈ، ن،ن،ل اکھراں وچ 1610 ای۔ توں پہلاں شبد-جوڑ متعلق کجھ معمولی تبدیلیاں ہوئیاں سن۔ انھیویں صدی دے پہلے ادھ وچ اگے ا، ہ اتے ل دے سروپانوچ تبدیلیاں آئیاں سن۔ کھرڑے جہڑے 18ویں صدی نال متعلق سن اوہناں دے اکھراں دے سروپ وچ ایہناں نالوں معمولی بھنتا اے مگر ایہناں اکھراں دا جدید اتے پرانے سروپ 17ویں اتے 18ویں صدی دے اوہناں ہی لکھاریاں دے شبد-جوڑاں نال ملدا اے۔ اس وچ اک ہور سدھار کیتا گیا؛ پہلاں اک رلگڈّ اکائی دے روپ ملن والیاں واک دیاں کوشگت اکائیاں دی الہدگی کیتی گئی۔ کافی بعد وچ اچارن چنھاں نوں انگریزی توں ادھارے لے لیا گیا اتے ایہناں نوں پورن ورام دے طور تے پہلاں ہی حال فل سٹاپ (۔) دے نال ہی اپنا لیا گیا۔

گورمکھی لپی اک مطلب وچ اردھ-اکھری اے جویں ‘ا’ کجھ ستھاناں تے وئنجن چنھاں وچ شامل کر لیا جاندا اے۔ ایہہ ‘ا’ اکھر دے انت وچ اچاریا نہیں جاندا۔ جویں کہ کلھ اتے رام؛ ک کلھ وچ ک+ا دی پرتندھتا کردا اے، جدوں کہ ل صرف مکتا اکھر دی پرتندھتا کردا اے۔ ہور سور جو وئنجن توں پچھوں سور دے چنہ نال دکھائے گئے ہن گورمکھی اکھرکرم دے پہلے تن اکھر وی ہن۔ ایہناں وچوں پہلے اتے تیسرے اکھر نوں آزاد ڈھنگ نال نہیں ورتیا جا سکدا۔ اوہناں نال ہمیشاں ہی کوئی بھید سوچک چنہ جوڑ دتا جاندا اے۔ دوسرے اکھر نوں بناں چنھاں دے وی ورتیا جا سکدا اے اتے اجیہی حالت وچ ایہہ ‘ا’ انگریزی دے اباؤٹ (about) دے سمانارتھک ہو جاندا اے۔ بھید سوچک چنھاں نال کل سوراں دی گنتی دس بنائی گئی اے یعنی ، -، = و، و، ا، ا، ے، و،،ِ ی اتے ے۔ ایہناں سور یکت چنھاں وچ ‘ِ’ وئنجن توں پہلاں آؤندی اے (بھاویں اسنوں اچاریا بعد وچ جاندا اے)، - اتے = ہیٹھاں لکھے جاندے ہن: ا اتے ی وئنجن توں بعد: اتے ے، ے، و، و نوں وئنجن دے اپر لکھیا جاندا اے۔ اسے طرحاں انناسکیکرن چنہ وی وئنجن دے اتے ورتے جاندے ہن بھاویں اصل وچ سور نوں انوناسک بناؤندے ہن۔ سارے سور-چنھاں نوں پنجابی وچ ‘لگاں ’ کیہا جاندا اے۔ ‘>

سبھ توں پرانے اے بھاویں شروع وچ اس لئی بندی دی ورتوں کیتی جاندی سی۔ سور-چنہ ‘ی’ اتے ‘=’ اشوک دے راج-سندیساں وچ اتے بعد دے شلالیکھاں وچ ملدے ہن۔

سارے گورمکھی اکھراں دی اک سامان اچائی اے اتے ایہناں نوں دو برو برابر لیٹویاں ریکھاواں دے وچکار لکھیا جا سکدا اے، صرف نوں چھڈّ کے (جہڑا اکھرکرم دا پہلا اکھر اے)، جسدی اپرلی مڑی ہوئی ریکھا اپرلی لائن توں اتے چلی جاندی اے۔ کھبے توں سجے ول وی ایہناں دی تقریباً اکسمان اچائی اے، صرف ا اتے گھ شاید باقیاں نالوں تھوڑھے جاے لمے ہن۔ پھر وی، سور-چنھاں دی اکھراں دے اپر اتے تھلے ورتوں ساریاں بھارتی لپیاں دی خاصیت اے جو چھپائی اتے ٹائیپ وچ کجھ اوکڑاں پیدا کردی اے۔

اکھر دے سائز وچ اس ویلے کوئی وی تبدیلی نہیں واپردی جدوں اس نال کوئی سور-چنہ جاں بھید سوچک چنہ لگایا جاندا اے۔ دو اکھراں دی پرتندھتا کرن والا صرف ہی اک اپواد اے جس نال اک وادھو موڑ جڑیا ہون کرکے ایہہ دو اکھراں دی دھنی دندا اے۔ ایہہ صرف اکو لیکھاچتری روپ دا اداہرن اے جو بہمتعلق دھنیاں دی پرتندھتا کردا اے؛ دراصل اس سائز دی مذہبی پٹھزمین اے؛ عام طور تے گورمکھی دا کوئی وی اکھر اک توں زیادہ دھناں دی پرتندھتا نہیں کردا اتے نہ ہی اوہناں دے دو سائز ہن۔

گورمکھی کرم وچ پہلا اکھر ‘’ غیر- پرمپرک اے اتے سکھ دھرم گرنتھاں وچ ੴ یعنی پرماتما اک اے، وجوں آؤن کارن خاص اہمیت رکھدا اے۔ سوراں توں پچھے ‘س’ اتے ‘ہ’ آؤندے ہن جہڑے کہ عامَ کرکے باقی بھارتی سور بودھ دے انت وچ آؤندے ہن۔ ہور وئنجناتمک چنہ اپنی پرمپرک ترتیب وچ ہی ہن۔ پربھاشک طور تے وئنجناں نوں دوہراؤ یکت گنجائش وی حاصل اے جویں کہ ‘ک’ نوں ککا ، ‘و نوں واوا کیہا جاندا اے۔ صرف ‘ٹ ’ نوں ٹینکا کیہا جاندا اے۔ اکھر-مالا ڑ (ڑاڑا) نال ختم ہندی اے۔ اکھراں دی کل گنتی 35 اے (3 سور، 2 اردھ-سور اتے 30 وئنجن ہن)۔ ایہہ دیوناگری وچ 52, شاردا اتے ٹاکری وچ 41 ہن۔ کجھ وئنجناں دے ہیٹھلے پاسے مانگویاں آوازاں دی پرتندھتا کرن لئی بندی دی ورتوں کیتی گئی اے جویں کہ: ش،خ،غ،ز،ف۔ ایہناں نوں بعد وچ لاگوکیتا گیا اے حالانکہ ایہہ مول اکھرکرم دا حصہ نہیں ہن۔ جوڑیدار وئنجناں نوں اوہناں دے اپر ادھک ( ) پا کے درسایا جاندا اے جسنوں وئنجن دے اپر پایا جاندا اے اتے ایہہ اسدی آواز وچ اک وادھا کر دندا اے۔ اتھے پربندھ وچ ستعینات وئنجن دی کمی ہندی اے۔ صرف ہ،ر،و نوں دوسرے اکھر وجوں ستعینات وئنجن نال جوڑکے پایا جاندا اے اتے اسنوں پہلے اکھر دے ہیٹھاں پیر وچ بناں اپرلکیر کھچے پایا جاندا اے۔ ‘f

 نوں وی ستعینات دے دوجے اکھر وجوں پہلے اکھر دے پیر وچ ترچھے ‘کومے` دے روپ وچ پایا جاندا اے۔ ایہہ محسوس کیتا جاندا اے کہ ستعینات وئنجن سنسکرت اتے انگریزی دے اثر اتے وادھے وجوں پنجابی بولی وچ شامل ہوئے ہن، مگر ہن ایہہ پنجابی اچار دا انگ بن گئے ہن۔ اس لئی اتھے ایہناں نوں اپناؤن دی مطابق بناؤن دی جاں گھڑن دی بہت لوڑ اے۔ کجھ ودواناں ولوں یتن کیتے گئے ہن مگر اوہناں دی سویکرتی اجے وی محدود اے۔

گورمکھی نے سکھ دھرم اتے پرمپرا وچ اہم کرتوّ نبھایا اے۔ اسنوں مول روپ وچ سکھ گرنتھاں لئی ورتوں وچ لیاندا گیا سی۔ ایہہ لپی مہاراجہ رنجیت سنگھ ماتحت دور-دور تکپھیلی اتے اس توں بعد پنجاب دے سکھ سرداراں ماتحت پربندھکی ادیساں لئی پھیلی۔ اس سبھ نے پنجابی بولی نوں نگر روپ دین اتے پرمانک بناؤن وچ اہم حصہ پایا اے۔ صدیاں توں ایہہ پنجاب وچ ساہت دا مکھ زریعہ رہی اے اتے اس دے نال لگدے علاقیاں وچ جتھے مڈھلے سکول گوردواریاں نال متعلق سن اتھے وی اسنوں اپنایا گیا اے۔ اج-کل اس نوں سبھیاچار ، کلا، اکادمک اتے پربندھکی سارے کھیتراں وچ ورتیا جاندا اے۔ ایہہ پنجاب دی راج لپی اے اتے اپنے آپ وچ اسدا عام اتے مستقل گن پورن طور تے قائم ہو چکیا اے۔

ایہہ ورنمالا ہن اپنی ماترزمین دیاں حداں پار کر چکی اے۔ سکھ دنیا دے سارے خطیاں وچ وسّ گئے ہن اتے گورمکھی اوہناں نال ہر پاسے چلی گئی اے۔ اس لپی دا اپنی ماترزمین دے اندر اتے باہر سچ-مچ ہی اجول مستقبل اے۔ حالے تک، پنجابی لئی زیادہ تر فارسی لپی دی ورتوں کیتی جاندی سی اتے ارمبھ وچ اس لپی وچ بہت سارا لکھت ساہت حاصل اے، مگر ہن ایہہ بہتا پرچلت نہیں رہا۔ پھر وی پاکستانی پنجاب وچ پنجابی، اجے وی پوسٹ-گریجوئیٹ پدھر تک فارسی لپی وچ ہی پڑھائی جاندی اے۔

گورمکھی پینتی[لکھو]

گورمکھی لپی وچ 35 ورن ہن۔ پہلے تن ورن بلکل خاص ہن کیونکہ اوہ سور دھنیاں دے بنیاد ہن ۔ صرف ایڑا نوں چھڈکے باقی پہلے تن ورن اکلے کتے نہیں ورتے جاندے۔ پھلار نال سمجھن لئی آواز ورن نوں ویکھو۔

فائل:A folio of hand written Gurmukhi Primer.jpg
سو سال پرانے جڑویں لکھت گورمکھی قاعدے 'چوں اک صفحہ
فائل:Cursive Muharni.jpg
جڑویں لکھت گورمکھی مہارنی
ਅੱਖਰ ਅੱਖਰ ਅੱਖਰ ਅੱਖਰ ਅੱਖਰ
ਊੜਾ ਐੜਾ ਈੜੀ ਸੱਸਾ ਹਾਹਾ
ਕੱਕਾ ਖੱਖਾ ਗੱਗਾ ਘੱਗਾ ਙੰਙਾ
ਚੱਚਾ ਛੱਛਾ ਜੱਜਾ ਝੱਜਾ ਞੰਞਾ
ਟੈਂਕਾ ਠੱਠਾ ਡੱਡਾ ਢੱਡਾ ਣਾਣਾ
ਤੱਤਾ ਥੱਥਾ ਦੱਦਾ ਧੱਦਾ ਨੱਨਾ
ਪੱਪਾ ਫੱਫਾ ਬੱਬਾ ਭੱਬਾ ਮੱਮਾ
ਯੱਯਾ ਰਾਰਾ ਲੱਲਾ ਵੱਵਾ ੜਾੜਾ


اکھر اکھر اکھر اکھر اکھر
او اوڑا ا ایڑا ای ایڑی س سسا ہ ہاہا
ک ککا کھ کھکھا گ گگا گھ گھگا ن نننا
چ چچا چھ چھچھا ج ججا جھ جھجا نج نجننجا
ٹ ٹینکا ٹھ ٹھٹھا ڈ ڈڈا ڈھ ڈھڈا ن نانا
ت تتا تھ تھتھا د ددا دھ دھدا ن ننا
پ پپا پھ ففا ب ببا بھ بھبا م مما
ی ییا ر رارا ل للا و ووا ڑ ڑاڑا

عربی-فارسی دھنیاں[لکھو]

ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ
ਸ਼ Sussa pair bindi Sha
ਖ਼ Khukha pair bindi Khha
ਗ਼ Gugga pair bindi Ghha
ਜ਼ Jujja pair bindi Za
ਫ਼ Phupha pair bindi Fa
ਲ਼ Lulla pair bindi Lla
نام اچارن
ش Sussa pair bindi Sha
خ Khukha pair bindi Khha
غ Gugga pair bindi Ghha
ز Jujja pair bindi Za
ف Phupha pair bindi Fa
ل Lulla pair bindi Lla

یونیکوڈ وچ گورمکھی[لکھو]

گورمکھی لپی دی یونیکوڈ رینج U+0A00 ولوں U+0A7F تک اے۔ گورمکھی لئی یونکوڈ دا استعمال شروع ہوئے ہنے زیادہ دن نہیں ہوئے ہن۔ پنجابی دے زیادہتر جانکاراں نے ہنے یونیکوڈ نہیں اپنایا اے۔

  0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
A00            
A10    
A20  
A30   ਲ਼   ਸ਼         ਿ
A40                
A50                   ਖ਼ ਗ਼ ਜ਼   ਫ਼  
A60            
A70                      
  0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
A00   ں   ا آ اِ ای او ؤ         اے
A10 اے     او ؤ ک کھ گ گھ ن چ چھ ج جھ نج ٹ
A20 ٹھ ڈ ڈھ ن ت تھ د دھ ن   پ پھ ب بھ م ی
A30 ر   ل ل   و ش   س ہ       ا ِ
A40 ی ُ و         ے ے     و و    
A50                   خ غ ز ڑ   ف  
A60             0 1 2 3 4 5 6 7 8 9
A70 ں                      

نمبر[لکھو]

ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਂਮ ਉਲਥਾ ਨੰਬਰ
ਸਿਫ਼ਰ [sɪfəɾ] sifar zero
ਇੱਕ [ɪkː] ikk one
ਦੋ [d̪oː] do two
ਤਿੰਨ [t̪ɪnː] tinn three
ਚਾਰ [tʃɑːɾ] chār four
ਪੰਜ [pəndʒ] punj five
ਛੇ [tʃʰeː] che six
ਸੱਤ [sət̪ː] satt seven
ਅੱਠ [əʈʰː] aṭhṭh eight
ਨੌਂ [nɔ̃] nauṃ nine
੧੦ ਦਸ [d̪əs] das ten


چنہ نانم التھا نمبر
0 صفر [sɪfəɾ] sifar zero
1 اک [ɪkː] ikk one
2 دو [d̪oː] do two
3 تن [t̪ɪnː] tinn three
4 چار [tʃɑːɾ] chār four
5 پنج [pəndʒ] punj five
6 چھ [tʃʰeː] che six
7 ستّ [sət̪ː] satt seven
8 اٹھ [əʈʰː] aṭhṭh eight
9 نوں [nɔ̃] nauṃ nine
10 دس [d̪əs] das ten
Name Pron. Name Pron. Name Pron. Name Pron. Name Pron.
uṛa - æṛa ə by itself iṛi - səsa sa haha ha
kəka ka khəkha kha gəga ga kəga ngənga nga*
chəcha cha shəsha sha jəja ja chəja chá neiia ña#*
ṭenka ṭa həṭha ha ḍəḍa ḍa ṭəḍa ṭá ṇaṇa ṇa
təta ta thətha tha dəda da təda nəna na
pəpa pa phəpha pha bəba ba pəba məma ma
yaiya ya rara ra ləla la vava va ṛaṛa ṛa


Name Pron.
ਸ਼ Sussa pair bindi Sha
ਖ਼ Khukha pair bindi Khha
ਗ਼ Gugga pair bindi Ghha
ਜ਼ Jujja pair bindi Za
ਫ਼ Phupha pair bindi Fa
ਲ਼ Lalla pair bindi Lla


Vowel Name IPA
Ind. Dep. with /k/ Letter Unicode
(none) Mukta A [ə]
ਕਾ Kanna AA [ɑ]
ਿ ਕਿ Sihari I [ɪ]
ਕੀ Bihari II [i]
ਕੁ Onkar U [ʊ]
ਕੂ Dulankar UU [u]
ਕੇ Lavan EE [e]
ਕੈ Dulavan AI [æ]
ਕੋ Hora OO [o]
ਕੌ Kanora AU [ɔ]

ہورویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. بھائی کاہن سنگھ نابھہ (2010). مہان کوش - جلد تیجی. پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ, 958. ISBN 81-302-0257-3.