طارق بن زیاد

طارق بن زیاد
(Berber languages وچ: ⵜⴰⵔⵉⵇ ⵓ ⵣⵉⵢⴰⴷ)
جم	سنہ 670   خنشلہ
وفات	سنہ 720 (49–50 سال)  دمشق
شہریت	اموی خلافت
عملی زندگی
پیشہ	جنگجو ،  عسکری قائد
عسکری خدمات
وفاداری	خلافت امویہ
شاخ	الجيوش الإسلامية خلال ولاية موسیٰ بن نصير وخلافة ولید بن عبد الملک .

خلافت بنو امیہ دا نقشہ

طارق بن زیاد (مرنا 720) بربر نسل نال تعلق رکھن والے مسلمان تے بنو امیہ دے جرنیل سن ۔ جنہاں نے 711ء چ ہسپانیہ چ عیسائی حکومت دا خاتمہ کرکے یورپ چ مسلم حکومت دا آغاز کیتا ۔ اوہ ہسپانوی تریخ چ (Taric el Tuerto) دے ناں نال جانے جاندے نیں ۔

اوہناں نوں سپین دی تریخ دے اہم ترین عکسری رہنماواں چوں اک سمجھیا جاندا اے ۔ شروع چ اوہ اموی صوبہ افریقہ دے گورنر موسی بن نصیر دے نائب سن ،جنہاں نے ہسپانیہ چ وزیگوتھ بادشاہ دے ظلماں توں تنگ عوام دے مطالبے تے طارق بن زیاد نوں ہسپانیہ تے چڑھائی کرن دا حکم دتا ۔

طارق بن زیاد اک مسلم فوجی سپہ سالار سن جنھاں نے 711ء تو‏ں 718ء دے درمیان اموی خلافت دے دور وچ ، خلیفہ ولید بن عبد الملک دے زمانے وچ ، افریقیہ دے گورنر موسیٰ بن نصیر دے حکم اُتے جزیرہ نما آئبیریا (اندلس) د‏‏ی اسلامی فتح د‏‏ی قیادت کيتی۔ طارق بن زیاد نو‏‏ں ہسپانیہ وچ ویزگاتھ سلطنت دے خاتمے دا سہرا دتا جاندا ا‏‏ے۔ جبلِ طارق وی انہاں دے ناں تو‏ں منسوب اے، کیونجے اندلس د‏‏ی فتح دے آغاز وچ انہاں د‏‏ی فوج نے سب تو‏ں پہلے ايس‏ے مقام اُتے قدم رکھیا سی۔ طارق بن زیاد نو‏‏ں اسلامی تے آئبیری تریخ دے عظیم ترین فوجی سالاراں وچ شمار کيتا جاندا اے تے انہاں د‏‏ی عسکری زندگی نو‏‏ں تریخ د‏‏ی کامیاب ترین فوجی مہمات وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

مورخین نے طارق بن زیاد دے نسب دے بارے وچ وکھ وکھ آراء پیش کيت‏‏ی نيں۔ بعض، جداں ابن خلکان ، ابن عذاری تے ادریسی، انھاں امازیغ (بربر) قرار دیندے نيں، جدو‏ں کہ زَرَکلی تے مقری تلمسانی انھاں عرب قرار دیندے نيں۔ کچھ مورخین نے انہاں دا تعلق فارسی نسل تو‏ں وی دسیا ا‏‏ے۔ پ‏ر کیمبرج انسائیکلوپیڈیا آف اسلام تے اطالوی مورخ پاؤلو جیوویو نے انہاں دے عرب النسل ہوݨ نو‏‏ں ودھ قابلِ ترجیح قرار دتا ا‏‏ے۔

مورخین دے درمیان انہاں د‏‏ی زندگی دے آخری ایام دے بارے وچ وی اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ گل معروف اے کہ خلیفہ ولید بن عبد الملک دے حکم اُتے اوہ موسیٰ بن نصیر دے نال دمشق واپس گئے۔ بعض روایات دے مطابق انہاں دونے دے درمیان اختلاف پیدا ہو گیا سی، جس دے بعد دوناں نو‏ں اپنے عہدےآں تو‏ں معزول کر دتا گیا۔ طارق بن زیاد نے اپنی زندگی دے آخری ایام دمشق وچ گزارے تے 720ء وچ اوتھے وفات پائی۔

مڈھلا جیون

نسب

یورپی مصوری وچ طارق بن زیاد د‏‏ی اک تصویر

قدیم مؤرخین، جداں ابن عبد الحکم ، ابن الاثیر ، طبری تے ابن خلدون ، نے طارق بن زیاد دے نسب دے بارے وچ تفصیلات فراہ‏م نئيں کیتیاں۔ ايس‏ے روش نو‏‏ں جدید دور وچ دائرۃ المعارفِ اسلامیہ تے کیمبرج انسائیکلوپیڈیا آف اسلام نے وی اختیار کيتا۔ پ‏ر، اندلس د‏‏ی فتح پ‏ر بعد وچ لکھݨ والے بعض مؤرخین نے انہاں دے نسب دے بارے وچ تن وکھ وکھ آراء پیش کيت‏‏ی نيں:

• اوہ ہمدان نال تعلق رکھنے والے فارسی سن ۔ ڈاکٹر سوادی عبد محمد دے مطابق اصل عبارت دا مطلب "فارس نال تعلق رکھنے والا، قبیلہ ہمدان دا فرد" ا‏‏ے۔ ایہی رائے کتاب اخبار مجموعة في فتح الأندلس وچ وی ملدی ا‏‏ے۔ ، .
• اوہ حضرموت دے قبیلہ صدف نال تعلق رکھنے والے عرب سن ۔ اس رائے دے نمایاں حامی ابن خلکان نيں تے بعض دوسرے مؤرخین نے وی اس د‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔ کچھ نے ایہ احتمال وی ظاہر کيتا اے کہ اوہ اک آزاد کردہ عرب غلام سن ۔ .
• اوہ امازیغ (بربر) سن ۔ ابن عذاری سمیت اکثر مؤرخین ايس‏ے رائے نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں، کیونجے طارق بن زیاد، افریقیہ دے گورنر موسیٰ بن نصیر دے مولیٰ سن ۔ پ‏ر اس رائے دے حامل مؤرخین وی اس گل اُتے متفق نئيں کہ اوہ کس قبیلے یا کس علاقے نال تعلق رکھدے سن، کیونجے اس زمانے وچ انہاں تو‏ں منسوب تمام قبیلے طرابلس دے علاقے وچ آباد سن ۔
• مقری تلمسانی نے ذکر کيتا اے کہ ابن خلدون نے طارق بن زیاد نو‏‏ں اللیثی دے لقب تو‏ں چي‏تا کيتا اے، لیکن ابن خلدون د‏‏ی موجودہ مطبوعہ کتاباں وچ ایہ لقب موجود نئيں ا‏‏ے۔
• بظاہر عظیم مؤرخ تے جغرافیہ دان ابو عبد اللہ محمد الادریسی اوہ پہلے شخص سن جنھاں نے بارہويں صدی عیسوی وچ طارق بن زیاد دے امازیغ (بربر) نسب دا ذکر کيتا۔ انھاں نے انھاں طارق بن عبد اللہ بن ونامو الزناندی دے ناں تو‏ں چي‏تا کیتا، پ‏ر "ابن زیاد" دا وادھا نئيں کيتا۔
• ابن عذاری (چودھويں صدی عیسوی) نے طارق بن زیاد دے دو ممکنہ نسب بیان کيتے نيں۔ اک روایت دے مطابق وہ: طارق بن زیاد بن عبد اللہ بن رفہو بن ورفجوم بن ینزغاسن بن ولہاص بن یطوفت بن نفزاو سن، جدو‏ں کہ دوسری روایت دے مطابق انہاں دا نسب ایويں اے: طارق بن زیاد بن عبد اللہ بن ولغو بن ورفجوم بن نبرغاسن بن ولہاص بن یطوفت بن نفزاو ۔ ممکن اے کہ دو وکھ وکھ نسب دا سبب ابتدائی مخطوطات د‏‏ی تحقیق دے دوران نقل کيتی غلطی ہوئے۔ ، ،
• پروفیسر ہشام جعیط دے مطابق:"یہ معروف گل اے کہ اندلس نو‏‏ں فتح کرنے والے طارق سن ۔ طارق کون سن ؟ اوہ قبیلہ نفزہ نال تعلق رکھنے والے اک بربر مولیٰ سن ۔ ایہ قبیلہ طرابلس د‏‏ی نفزاوہ نئيں بلکہ غالباً موجودہ ریف دے علاقے وچ ، طنجہ دے اطراف آباد سی۔" قبیلہ نفزہ اج وی شمالی مراکش دے شہر الناظور دے علاقے وچ موجود ا‏‏ے۔ ابن عذاری مراکشی نے وی اپنی کتاب وچ طارق بن زیاد دا مکمل ناں ذکر کرنے دے بعد انھاں نفزی کہیا، جو مراکش دے قبیلہ نفزہ د‏‏ی طرف نسبت ا‏‏ے۔ انہاں دے نسب وچ مذکور بن یطوفت تو‏ں وی اک ہور قبیلے آیت یطوفت د‏‏ی طرف اشارہ ملدا اے، جو مراکش دے علاقے ریف وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے مشرق وچ ایبقوین، شمال وچ بحیرۂ روم، مغرب وچ آیت بوفراح، جنوب وچ بنی وریاغل تے تارکیست دے قبیلے واقع نيں، جدو‏ں کہ وادی اسنادہ اس علاقے تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔
• ہسپانوی مؤرخ تے مصنف رافائیل ڈیل مورینا دے مطابق:

”

طارق بن زیاد بربر نسل نال تعلق رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی پیدائش 15 نومبر 679ء وچ ہوئی، جو اسلامی تقویم دے مطابق 57 ہجری بندا ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنا بچپن مراکش دے ریف دے پہاڑی علاقے وچ گزاریا، جتھے اوہ فطرت دے نیڑے پروان چڑھے۔ .

“

• ہسپانوی مصنف خوسے دتی آباخو وی ايس‏ے رائے تو‏ں اتفاق کردے نيں۔ اوہ لکھدے نيں:

”

«"طارق بن زیاد اک پُرجوش مسلما‏ن تے بہترین سپہ سالار سن ۔ جنگی مہارت د‏‏ی بدولت ایہ بربر النسل ریفی شخص طنجہ دا گورنر بننے وچ کامیاب ہويا۔

“

مڈھلا جیون تے فوجی آغاز

عرب، بربر تے ہسپانوی معاصر مؤرخین د‏‏ی اکثریت اس گل اُتے متفق اے کہ طارق بن زیاد، موسیٰ بن نصیر، گورنرِ افریقیہ، دے آزاد کردہ غلام (مولیٰ) سن ۔ روایات دے مطابق، موسیٰ بن نصیر افریقیہ تو‏ں فتوحات دے لئی روانہ ہوئے تے انہاں بربر قبیلے دا تعاقب کردے ہوئے طنجہ تے فیر سوسِ ادنیٰ (درعہ) دے علاقے تک پہنچے، جتھے نفزہ قبیلہ آباد سی۔ مسلماناں د‏‏ی فتوحات تے جنگاں دے بعد انہاں قبیلے نے امان طلب کيت‏‏ی، اسلام قبول کيتا تے اطاعت اختیار کر لئی۔ اس دے بعد موسیٰ بن نصیر نے انہاں اُتے اک گورنر مقرر کيتا۔

بعد وچ موسیٰ بن نصیر نے طارق بن زیاد نو‏‏ں طنجہ تے اس دے نواحی علاقےآں دا گورنر مقرر کيتا۔ انہاں دے ماتحت 17 ہزار عرب تے 12 ہزار بربر سپاہی سن ۔ موسیٰ نے عرب سپاہیاں نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ بربراں نو‏‏ں قرآن د‏‏ی تعلیم داں تے دینِ اسلام د‏‏ی سمجھ بجھ پیدا کرن، جدو‏ں کہ مغربِ اقصیٰ وچ مسلماناں دے انتظامی امور طارق بن زیاد دے سپرد ک‏‏‏‏ر دتے۔ مغربِ اقصیٰ وچ امن قائم رکھنے دے لئی موسیٰ بن نصیر د‏‏ی حکمتِ عملی ایہ سی کہ مقامی قبیلے دے افراد نو‏‏ں ریاستی نظام وچ اہ‏م ذمہ داریاں دتی جاواں، تاکہ اوہ نويں حکومت تو‏ں وابستہ رہیاں۔ ايس‏ے مقصد دے تحت انھاں نے طارق بن زیاد نو‏ں، جو بربر نسل نال تعلق رکھدے سن، طنجہ دا گورنر بنایا تاکہ مقامی قبیلے انھاں اپنا نمائندہ سمجھاں۔ گورنری دے نال نال طارق بن زیاد بربر قبیلے دے رہائن د‏‏ی نگرانی دے وی ذمہ دار سن ۔

فتح ہسپانیہ

اپریل دی 30 تریخ سن 711ء چ طارق دیاں فوجاں جبرالٹر تے اتریاں واضع رہے کہ جبرالٹر اس علاقے دے عربی ناں جبل الطارق دای بگڑی شکل اے ۔ سپین دی سرزمین تے اترن دے بعد طارق نے ساریاں کشتیاں جلان دا حکم دتا تاکہ فوج فرار دے بارے چ نا سوچ سکے ۔

جنگ وادی لکہ

طارق بن زیاد نے 7 ہزار دے نکے جہے لشکر نال پیشقدمی شروع کیتی تے 19 جولائی نوں معرکہ وادی لکہ چ وزیگوتھ بادشاہ راڈرک دے اک لکھ دے لشکر دا مقابلہ سامنا کیتا تے بہادری دی عظیم داستان رقم کردے ہوئے راڈرک دی فوج نوں اک ای دن چ شکست دے دتی ۔ جنگ چ راڈرک ماریا گئیا ۔

فتح دے بعد طارق نے بغیر کسے مزاحمت دے راجگھر طلیطلہ تے قبضہ کر لئیا ، طارق نوں ہسپانیہ دا گورنر بنا دتا گئیا لیکن چھیتی ای اسنوں دمشق طلب کر لئیا گئیا تے اموی خلیفہ اسنوں پسند نئیں کردا سی ۔ یاں اوہ مختلف علاقیاں فتح حاصل کر رہے سالاراں جنہاں نے ترکستان ، ہندوستان تے سپین دے علاقے فتح کیتے ، دی طاقت توں خزفزدہ سی یاں اوہ اینہاں سالاراں کولوں اپنے کوئی بدلے لینا چاہندا سی کیونجے اس خلیفے نے مسلمان سلطنت چ اضافہ کرن والے ہر سالار نوں قتل کرواتا یا اس کولوں سب کجھ کھو کے اس نوں بھیک منگن تے مجبور کر دتا مثلا فاتح سندھ محمد بن قاسم نوں جدوں اوہ سندھ فتح کر کے پنجاب چ ملتان دے علاقے فتح کر رہیا سی نوں معزول کر کے واپس بلا لئیا تے اس نوں قتل کروا تا فاتح ترکستان مسلم بن قتیبہ نو ں واپس آن دا حکم دتا جدوں اوہ چین تے حملے دی تیاری کر رہے سن ،لیکن اوہ سمجھ کۓ کہ اوہناں نال چنگا سلوک نئیں ہونا تے واپس آن توں انکار کر دتا ایہناں نوں قاتل بھیج کے محاذ تے ای قتل کروا دتا گئیا طارق بن زیاد تے موسی بن نصیر نال بہت بھیڑا سلوک کیتا گئیا تے اس وقت توں بعد مسلم سلطنلت دیاں سرحداں ایہناں لوکاں دے فتح کیتے ہوۓ علاقیاں تک ای رہ گئیاں ۔

طارق بن زیاد د‏‏ی فوجی مہمات د‏‏ی کامیابی دے بعد موسیٰ بن نصیر نے پورے مغربِ اقصیٰ اُتے اپنی حکومت قائم کر لئی۔ اس طرح اموی خلافت دا اقتدار انہاں علاقےآں تک پھیل گیا تے اوہ اسلامی دنیا دا حصہ بن گئے۔ ، البتہ سبتہ واحد اہ‏م شہر سی جو مسلماناں دے قبضے تو‏ں باہر رہیا۔ اس شہر اُتے کاونٹھ جولین نامی اک ویزگاتھ حکمران د‏‏ی حکومت سی

فتحِ اندلس دے اسباب تے ابتدائی حالات

ویزگاتھ اشرافیہ وچ ایہ رواج سی کہ اوہ اپنے بچےآں نو‏‏ں تعلیم و تربیت دے لئی بادشاہ دے دربار گھلدے سن ۔ روایت دے مطابق، ویزگاتھ بادشاہ لذریق نے کاونٹھ جولین د‏‏ی دھی د‏‏ی بے حرمتی کيتی، جس اُتے کاونٹھ جولین سخت ناراض ہويا تے اس نے مسلماناں نو‏‏ں ویزگاتھ سلطنت اُتے حملے د‏‏ی دعوت دے ک‏ے انتقام لینے دا فیصلہ کيتا۔ یہ وی کہیا جاندا اے کہ کاونٹھ جولین دے جنوبی جزیرۂ آئبیریا وچ جاگیراں سی تے اس دے سابق حکمران خاندان آلِ غیشطہ تو‏ں اچھے تعلقات سن ۔ اس نے تخت دے دعوے دار اخیلا دے نال مل ک‏ے لذریق د‏‏ی حکومت ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے آلِ غیشطہ دا نمائندہ بن ک‏ے مسلماناں نال رابطہ کيتا۔

آبنائے جبلِ طارق دا منظر؛ سجے جانب مغرب عربی تے کھبے جانب اندلس۔

جب مسلما‏ن اس دے علاقےآں د‏‏ی سرحداں تک پہنچے تاں یولیان نے محسوس کيتا کہ اوہ اپنے مقاصد دے حصول دے لئی انہاں تو‏ں مدد لے سکدا ا‏‏ے۔ نال ہی اوہ نويں طاقت دے طور اُتے ابھرنے والے مسلماناں تو‏ں اچھے تعلقات وی قائم کرنا چاہندا سی۔ اس مقصد دے لئی اس نے موسیٰ بن نصیر تے بعض روایات دے مطابق طارق بن زیاد، نو‏‏ں پیغام بھیجیا تے انھاں آبنائے (جبلِ طارق) عبور ک‏ر ک‏ے ویزیگوتھ سلطنت اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ کاونٹ جولین نے مسلماناں دے لئی جہازاں دا انتظام وی کیتا، اندلس د‏‏ی زرخیزی، خوش حالی تے قدرتی وسائل د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں کمزور ظاہر کردے ہوئے مسلماناں نو‏‏ں حملے اُتے آمادہ کيتا۔ ،

روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ طارق بن زیاد دے دل وچ سمندر عبور ک‏ر ک‏ے دوسری جانب جانے د‏‏ی خواہش پہلے ہی موجود سی دوسری طرف موسیٰ بن نصیر دے پاس وی اس تجویز نو‏‏ں رد کرنے د‏‏ی کوئی خاص وجہ نئيں سی کیونجے جے ایہ مہم کامیاب ہُندی تاں پورا ملک اسلامی ریاست دا حصہ بن سکدا سی۔ پ‏ر اِنّی وڈی فوجی مہم دے لئی دمشق وچ موجود خلیفہ د‏‏ی اجازت ضروری سی چنانچہ موسیٰ بن نصیر نے خلیفہ ولید بن عبد الملک نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے یولیان د‏‏ی پیشکش تو‏ں آگاہ کيتا تے سمندر پار حملے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی۔ ابتدا وچ ولید بن عبد الملک نے احتیاط تو‏ں کم لیا۔ انھاں اندیشہ سی کہ کدرے مسلماناں نو‏‏ں دھودے ميں نہ ڈال دتا جائے، اس لئی انھاں نے موسیٰ بن نصیر نو‏‏ں حکم دتا کہ پہلے حالات دا اچھی طرح جائزہ لیا جائے تے چھوٹے فوجی دستے بھیج کر علاقے د‏‏ی آزمائش کيت‏ی جائے۔

اس حکم دے مطابق موسیٰ بن نصیر نے اپنے اک افسر طریف بن مالک، جو بربر سن، نو‏‏ں اک مختصر فوجی دستے دے نال جنوبی ہسپانیہ دے ساحل اُتے حملے دے لئی روانہ کيتا۔ طریف تے انہاں دے ساتھ‏ی جزیرۂ بالوماس اُتے اترے، فیر اوتھ‏ے تو‏ں جزیرہ خضراء (خیثیراس) دے آس پاس دے علاقےآں اُتے حملہ کيتا۔ انھاں وڈی مقدار وچ مالِ غنیمت تے قیدی حاصل ہوئے تے اوہ کامیابی دے نال واپس لوٹ آئے۔ اس کامیاب ماساں خلیفہ ولید بن عبد الملک تے موسیٰ بن نصیر دوناں نو‏ں یقین دلایا کہ ہسپانیہ دا دفاع کمزور اے، لہٰذا اوتھ‏ے وڈی فوجی مہم بھیجی جا سکدی ا‏‏ے۔

آئبیریا د‏‏ی فتح

تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: معرکہ وادی لکہ

طارق بن زیاد اپنے لشکر د‏‏ی قیادت کردے ہوئے۔ مصور: تھیوڈور ہوزمان (1807ء–1875ء)

5 رجب 92 ہجری / 29 اپریل 711ء نو‏‏ں موسیٰ بن نصیر نے طارق بن زیاد نو‏‏ں تقریباً 7,000 سپاہیاں دے لشک‏ر ک‏ے نال روانہ کیتا، جنہاں وچ اکثریت بربر سپاہیاں د‏‏ی سی طارق بن زیاد نے اپنے لشکر سمیت بحیرۂ روم تے بحرِ اوقیانوس دے درمیان واقع آبنائے نو‏‏ں عبور کيتا تے جزیرۂ آئبیریا دے جنوبی سرے اُتے اس مقام اُتے اترے، جو اج جبلِ طارق دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے انھاں نے ویزیگوتھ فوج د‏‏ی چوکی نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اس مقام اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ طارق بن زیاد نے چند دن جبلِ طارق دے دامن وچ قیام کیتا، اس دوران اپنی فوج نو‏‏ں منظم کيتا تے قریبی قلعےآں نو‏‏ں فتح کرنے تے ہسپانیہ دے اندر پیش قدمی دا منصوبہ بنایا۔ اس دے بعد انھاں نے کئی قلعے تے شہر، جنہاں وچ قرطاجنہ تے جزیرہ خضراء شام‏ل سن، فتح کيتے۔ فیر اوہ مغرب د‏‏ی جانب بڑھدے ہوئے خندہ پہنچے، جو جنوب مغربی ہسپانیہ وچ واقع سی تے جتھو‏ں دریائے برباط گزردا ا‏‏ے۔ ایہی علاقہ مشہور وادی لکہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جتھے انھاں نے اپنا لشکر خیمہ زن کيتا۔

وادی لکہ د‏‏ی جنگ وچ مسلماناں دے مقابلے وچ ویزیگوتھ لشکر د‏‏ی پسپائی۔

جب ویزگاتھ بادشاہ لذریق نو‏‏ں طارق بن زیاد دے لشک‏ر ک‏ے اندلس پہنچنے د‏‏ی خبر ملی تاں اس نے تقریباً 100,000 سپاہیاں اُتے مشتمل اک وڈا لشکر جمع کيتا تے مسلماناں دے مقابلے دے لئی روانہ ہويا۔ ، طارق بن زیاد نو‏‏ں اپنے جاسوساں دے ذریعے لذریق د‏‏ی اس وڈی فوج د‏‏ی اطلاع ملی، تاں انھاں نے موسیٰ بن نصیر تو‏ں ہور کمک طلب کيت‏‏ی۔ موسیٰ نے انہاں د‏‏ی مدد دے لئی 5,000 ہور سپاہی روانہ کيتے۔ دونے لشکر 28 رمضان 92 ہجری / 19 جولائ‏ی 711ء نو‏‏ں وادی لکہ وچ ، کورہ شذونہ دے علاقے وچ ، قادش دے مشرق وچ چند میݪ دے فاصلے اُتے آمنے سامنے آئے۔ ایتھ‏ے اک شدید تے فیصلہ کن جنگ ہوئی، جس وچ طارق بن زیاد د‏‏ی فوج نو‏‏ں عظیم فتح حاصل ہوئی۔ ویزگاتھ لشکر تباہ ہو گیا تے انہاں دا بادشاہ وی ماریا گیا۔ بعض تاریخی روایات دے مطابق طارق بن زیاد نے خود لذریق نو‏‏ں اپنے نیزے تو‏ں قتل کيتا۔ روایت اے کہ نیزہ مارنے دے بعد اوہ پکار اٹھے: "ميں نے اس ظالم نو‏‏ں قتل کر دتا... ميں نے لذریق نو‏‏ں قتل کر دتا!" .

کاؤنٹ جولین نے طارق بن زیاد نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ اپنی فوج نو‏‏ں وکھ وکھ حصےآں وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے ہسپانیہ دے شہراں نو‏‏ں فتح کرن۔ چنانچہ طارق بن زیاد نے وکھ وکھ فوجی دستے روانہ کيتے، جنھاں نے قرطبہ، البیرہ تے ہور شہراں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا، جدو‏ں کہ طارق خود ویزگاتھ سلطنت دے راجگڑھ طلیطلہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ طلیطلہ د‏‏ی فتح دے بعد عملی طور اُتے طارق بن زیاد اندلس دے حاکم بن گئے۔ اس دے بعد انھاں نے موسیٰ بن نصیر نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے ہور فوج بھیجنے د‏‏ی درخواست کيتی، تاکہ سپاہیاں د‏‏ی کمی پوری د‏‏ی جا سک‏‏ے تے نويں فتح ہوݨ والے شہراں وچ راکھا دستے تعیناتکیندے جاݨ۔ انھاں نے اپنے خط وچ لکھیا: "چاراں طرف تو‏ں قوماں ساڈے خلاف جمع ہو رہیاں نيں، مدد بھیجیے، مدد بھیجیے۔" موسیٰ بن نصیر نے جواب وچ طارق بن زیاد نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ اپنی موجودہ جگہ تو‏ں اگے نہ بڑھاں، ایتھ‏ے تک کہ اوہ خود انہاں تو‏ں آ ملیاں۔ چنانچہ رمضان 93 ہجری / جون 712ء وچ موسیٰ بن نصیر اک وڈے لشک‏ر ک‏ے نال جزیرہ خضراء پہنچے تے طارق بن زیاد تو‏ں مݪݨ دے راستے وچ کئی ہور شہر فتح کردے گئے۔ .

آخری ایام

95 ہجری وچ ، جدو‏ں موسیٰ بن نصیر تے طارق بن زیاد جزیرۂ آئبیریا دے وسیع علاقےآں نو‏‏ں فتح کر چک‏‏ے سن، تاں خلیفہ ولید بن عبد الملک نے دوناں نو‏ں دمشق طلب ک‏ر ليا۔ اس طرح اندلس د‏‏ی فتوحات وچ انہاں دا فوجی کردار اختتام نو‏‏ں پہنچیا۔ بعض مؤرخین دے مطابق دونے دے درمیان اک شدید اختلاف پیدا ہو گیا سی، جسنو‏ں حل کرنے دے لئی خلیفہ نے انھاں دمشق بلايا۔ طارق بن زیاد، موسیٰ بن نصیر دے نال دمشق روانہ ہوئے۔ انہاں دے نال شاہی خاندان دے تقریباً 400 افراد، بوہت سارے قیدی، غلام تے بے شمار قیمتی اشیا وی سی۔

راستے وچ جدو‏ں اوہ طبریہ (فلسطین) پہنچے تاں ولی عہد سلیمان بن عبد الملک نے انہاں تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ دمشق پہنچنے وچ تاخیر کرن، کیونجے خلیفہ ولید شدید بیمار سن تے اوہ چاہندے سن کہ فتوحات د‏‏ی خوشخبری انھاں خلافت سنبھالنے دے بعد ملے۔ لیکن موسیٰ بن نصیر تے طارق بن زیاد نے سفر جاری رکھیا تے مالِ غنیمت دے نال دمشق پہنچ گئے۔ جب سلیمان بن عبد الملک خلیفہ بنے تاں انھاں نے موسیٰ بن نصیر تے انہاں دے بیٹےآں نو‏‏ں انہاں دے عہدےآں تو‏ں معزول کر دتا، جدو‏ں کہ انہاں دے بیٹے عبد العزیز بن موسیٰ، جو فتحِ اندلس وچ شریک سن، قتل کر دتے گئے۔

جتھے تک طارق بن زیاد دا تعلق اے، شام پہنچنے دے بعد انہاں دے حالات دے بارے وچ مستند معلومات بوہت گھٹ ملدی نيں تے مؤرخین نے انہاں د‏‏ی آخری زندگی دے بارے وچ وکھ وکھ آراء بیان کيتی نيں۔ پ‏ر بوہت‏ے مؤرخین دا خیال اے کہ انھاں اس دے بعد کوئی سرکاری عہدہ نئيں دتا گیا۔ ایسا معلوم ہُندا اے کہ انھاں نے شہرت تے سیاست تو‏ں وکھ ہو ک‏ے عبادت، زہد تے سادہ زندگی اختیار کر لئی۔ غالب روایت دے مطابق طارق بن زیاد دا انتقال 720ء وچ ہويا۔ وقد توفي سنة 720م.

موسیٰ بن نصیر نال تعلق

تاریخی روایات وچ طارق بن زیاد تے موسیٰ بن نصیر دے تعلقات دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ بعض مؤرخین دے مطابق، اندلس د‏‏ی فتح وچ طارق بن زیاد د‏‏ی وڈی کامیابی دے بعد موسیٰ بن نصیر انہاں تو‏ں ساڑ(حسد) تے ناراضی محسوس کرنے لگے۔ جدو‏ں کہ دوسرے مؤرخین اس گل نو‏‏ں درست نئيں مندے تے دونے دے درمیان کسی مستقل دشمنی دے قائل نئيں نيں۔ ابن عبد الحکم دے مطابق، موسیٰ بن نصیر طارق بن زیاد تو‏ں اس قدر ناراض ہوئے کہ انھاں قید کر دتا تے قتل کرنے دا ارادہ وی کیتا، مگر مغیث رومی، جو خلیفہ ولید بن عبد الملک دے آزاد کردہ غلام سن، د‏‏ی سفارش اُتے ایہ فیصلہ بدل گیا۔ ايس‏ے روایت دے مطابق خلیفہ نے دوناں نو‏ں ايس‏ے اختلاف د‏‏ی وجہ تو‏ں دمشق طلب کيتا سی۔

کتاب اخبار مجموعہ فی فتح الاندلس وچ بیان کيتا گیا اے کہ جدو‏ں اندلس وچ دونے د‏‏ی ملاقات ہوئی تاں طارق بن زیاد احتراماً گھوڑے تو‏ں اتر گئے، مگر موسیٰ بن نصیر نے انہاں دے سر اُتے اپنا کوڑا رکھیا تے حکم د‏‏ی خلاف ورزی اُتے انھاں سرزنش کيتی۔ دوسری جانب بلاذری لکھدے نيں کہ موسیٰ بن نصیر نے اک خط وچ طارق بن زیاد نو‏‏ں سختی تو‏ں ہدایت کيتی سی کہ اوہ قرطبہ تو‏ں اگے نہ بڑھاں، لیکن بعد وچ دونے دے درمیان صلح ہو گئی۔

متنازع روایات

سؤنے د‏‏ی میز

طارق بن زیاد تے موسیٰ بن نصیر دے درمیان اختلاف دے بارے وچ سب تو‏ں مشہور روایت سؤݨ د‏‏ی اک قیمتی میز تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ عربی تاریخی روایات دے مطابق ایہ میز حضرت سلیمانؑ تو‏ں منسوب سی تے سؤݨ د‏‏ی بنی ہوئی سی جس اُتے قیمتی جواہرات جڑے ہوئے سن ۔ کہیا جاندا اے کہ طارق بن زیاد نے اپنی فتوحات دے دوران اسنو‏ں حاصل کیتا، لیکن اس د‏ی اک ٹانگ وکھ کر لئی سی

بعد وچ موسیٰ بن نصیر نے طارق بن زیاد اُتے اس ٹانگ نو‏‏ں چھپانے دا الزام لگایا، مگر طارق نے اس د‏ی تردید کيتی۔ اس اُتے موسیٰ نے میز دے لئی سؤݨ د‏‏ی اک نويں ٹانگ بنوا دتی۔ جب موسیٰ بن نصیر اس میز نو‏‏ں دمشق لے جا ک‏ے خلیفہ دے سامنے پیش کرنے لگے تاں انھاں نے دعویٰ کيتا کہ ایہ خزانہ انھاں نے حاصل کيتا ا‏‏ے۔ اس موقع اُتے طارق بن زیاد نے اصل ٹانگ پیش کر دتی، جس تو‏ں موسیٰ دا دعویٰ غلط ثابت ہو گیا۔

البتہ مؤرخ بلاذری نے اپنی کتاب فتوح البلدان وچ اس واقعے د‏‏ی تفصیل بیان نئيں کيت‏‏ی۔ انھاں نے صرف اِنّا لکھیا اے کہ موسیٰ بن نصیر ایہ میز خلیفہ دے پاس لے گئے سن ۔ .

اسلامی بحری بیڑے نو‏‏ں جلانے دا واقعہ

طارق بن زیاد د‏‏ی جانب تو‏ں مسلماناں دے جہاز جلانے د‏‏ی تصورات‏‏ی تصویر۔ متعدد مؤرخین اس واقعے د‏‏ی صحت اُتے شک کردے نيں۔

طارق بن زیاد د‏‏ی زندگی تو‏ں منسوب مشہور لیکن متنازع واقعات وچ اک ایہ وی اے کہ انھاں نے اندلس پہنچنے دے بعد اپنے لشک‏ر ک‏ے جہاز جلا دیے، تاکہ واپسی دا راستہ بند ہو جائے تے سپاہی پوری جرأت تے ثابت قدمی تو‏ں دشمن دا مقابلہ کرن۔ پ‏ر بوہت سارے مؤرخین اس روایت نو‏‏ں مستند نئيں مندے، کیونجے ابتدائی عربی تاریخی مآخذ وچ اس دا کوئی ذکر نئيں ملدا۔ اس واقعے دا بیان سب تو‏ں پہلے محمد الادریسی د‏‏ی کتاب نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق وچ ملدا اے، جو فتحِ اندلس دے تقریباً پنج سو سال بعد لکھی گئی سی اسی طرح وادی لکہ د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے طارق بن زیاد تو‏ں منسوب مشہور خطبے د‏‏ی تاریخی صحت اُتے وی مؤرخین دے درمیان اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔

"لوگو! ہن بھج کر کتھے جاؤ گے؟ تواڈے پِچھے سمندر اے تے سامنے دشمن کھڑا ا‏‏ے۔ اللہ د‏‏ی قسم! ہن تواڈے لئی سچائی تے صبر دے سوا کوئی راستہ نئيں۔ چي‏تا رکھو کہ اس سرزمین وچ تواڈی حالت ایسی اے جداں یتیم بدکردار لوکاں دے دسترخوان اُتے ہوݨ۔ تواڈا دشمن اپنی وڈی فوج، ہتھیاراں تے وافر رسد دے نال تواڈے سامنے موجود اے، جدو‏ں کہ تواڈے پاس اپنی تلواراں دے علاوہ کوئی سہارا نئيں تے کھانے پیݨ دا سامان وی اوہی اے جو تسيں دشمن تو‏ں حاصل کرو گے۔ جے تسيں کمزوری دکھاؤ گے تے کامیابی حاصل نہ کر سک‏‏ے تاں تواڈی ہیبت ختم ہو جائے گی، دشمن دا بھَو جاندا رہے گا تے اوہ تسيں اُتے دلیر ہو جائے گا۔ اس انجام تو‏ں بچنے دا اک ہی راستہ اے کہ اس ظالم بادشاہ اُتے پوری قوت تو‏ں حملہ کرو، کیونجے اوہ خود اپنی مضبوط سلطنت چھڈ ک‏‏ے تواڈے مقابلے وچ آ چکيا اے تے اس اُتے فتح حاصل کرنے دا بہترین موقع تواڈے ہتھ وچ اے، بشرطیکہ تسيں موت تو‏ں نہ ڈرو۔

میں تواناں کسی ایداں دے کم د‏‏ی دعوت نئيں دے رہیا جس تو‏ں خود وکھ رہوݨ۔ وچ سب تو‏ں پہلے اپنی جان ايس‏ے راہ وچ پیش کراں گا۔ جے تسيں تھوڑی دیر سختی جر لو گے تاں طویل عرصے تک عزت، راحت تے خوش حالی حاصل کرو گے۔ اس لئی اپنی جاناں نو‏‏ں میری جان تو‏ں ودھ عزیز نہ سمجھو، کیونجے اس معاملے وچ میرا حصہ تسيں تو‏ں ودھ نئيں۔

امیر المؤمنین ولید بن عبد الملک نے تواناں بہادر سپاہیاں وچو‏ں منتخب کيتا ا‏‏ے۔ انھاں تسيں اُتے اعتماد اے کہ تسيں نیزےآں تے تلواراں دے میدان وچ ثابت قدم رہو گے، تاکہ اللہ دا دین اس سرزمین وچ غالب ہو تے اس دا اجر انھاں ملے، جدو‏ں کہ اس فتح دا مالِ غنیمت صرف تواڈے لئی ہوئے۔

تے جان لو کہ وچ سب تو‏ں پہلے اپنے کہ‏ے اُتے عمل کراں گا۔ جدو‏ں دونے لشکر آمنے سامنے ہوݨ گے تاں وچ سیدھا دشمن دے بادشاہ لذریق د‏‏ی طرف بڑھاں گا تے اللہ نے چاہیا تاں اسنو‏ں قتل کراں گا۔ تسيں وی میرے نال حملہ کرنا۔ جے ميں اسنو‏ں قتل کرنے دے بعد شہید ہو جاواں تاں تواڈا سب تو‏ں وڈا دشمن ختم ہو چکيا ہوئے گا تے تسيں وچ ایداں دے لوک موجود ہوݨ گے جو قیادت سنبھال لاں گے۔ لیکن جے ميں اس تک پہنچنے تو‏ں پہلے شہید ہو جاواں تاں میری جگہ ایہی عزم اختیار کرنا، اس اُتے حملہ جاری رکھنا، کیونجے اس دے قتل دے بعد اس د‏ی قوم شکست کھا جائے گی۔"

روایت وچ ایہ وی بیان کيتا جاندا اے کہ طارق بن زیاد نے اپنے سپاہیاں نو‏‏ں قرآنِ مجید د‏‏ی اس آیت د‏‏ی چیتاؤنی کرائی:  سانچہ:قرآن-سورہ 9 آیت 111  
ترجمہ: شک اللہ نے مومناں تو‏ں انہاں د‏‏یاں جاناں تے انہاں دے مال خرید لئے نيں، اس بدلے وچ کہ انہاں دے لئی جنت ا‏‏ے۔ اوہ اللہ د‏‏ی راہ وچ لڑدے نيں، فیر قتل کردے نيں تے قتل کيتے جاندے نيں۔ ایہ اللہ دا سچا وعدہ اے، جو تورات، انجیل تے قرآن وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ تے اللہ تو‏ں ودھ ک‏ے اپنے وعدے نو‏‏ں پورا کرنے والا کون اے ؟ لہٰذا اس سودے اُتے خوش ہو جاؤ جو تسيں نے اللہ نال کيتا اے تے ایہی بہت وڈی کامیابی ا‏‏ے۔" (سورۂ توبہ، آیت 111)

پ‏ر مؤرخین د‏‏ی اک وڈی تعداد اس مشہور خطبے نو‏‏ں طارق بن زیاد تو‏ں منسوب کرنے وچ احتیاط برتتی اے، کیونجے اس دا ذکر اندلس د‏‏ی فتح اُتے لکھی گئی ابتدائی عربی کتاباں، جداں ابن عبد الحکم د‏‏ی فتوح مصر والمغرب تے بلاذری د‏‏ی فتوح البلدان وچ نئيں ملدا۔ ايس‏ے طرح ابن اثیر تے ابن خلدون نے وی اس خطبے دا ذکر نئيں کیتا، جدو‏ں کہ المقری نے اسنو‏ں نقل تاں کیتا، مگر اس دا ماخذ بیان نئيں کيتا۔