چاء

وکیپیڈیا توں
جاؤ: پاندھ, کھوج
چاء تے کیتلی
Herb filter-tea.jpg

چاء دنیا وچ پانی دے مگروں سبھ توں بوہتا پیتا جان والا مشروب اے۔ ایہ چاء دے بوٹے دیاں پتیاں نوں ابال کے بنائی جاندی اے ۔ ایہدا سواد کچھ کوڑا ہُندا اے جیہنوں لوک پسند کردے نیں ۔

چاء پہلی واری چین وچ دوائی لئی ورتی گئی ۔ چین توں ایہنوں پرتگیزی 16ویں صدی وچ دوجے دیساں ول لے گۓ ۔ برطانیہ وچ 17ویں صدی وچ چاء عام پیتی جان لگی ۔ انگریز چاء نوں ہندستان لے آۓ تاں جے اِتھے اگا کے چین دے مقابلے تے بپار کیتا جاسک ۔ چاء نوں پرانے ویلیاں توں پںڈے دے فیدے لئی ورتن دی صلاح دتی گئی اے ۔ ایہدے بارے ہن دیاں کھوجاں دسدیاں نیں جے چاء دل دے روگ نوں گھٹاندی اے، کینسر لئی فیدا دیندی اے، دل دے دباء تے وزن گھٹاوندی اے، بیکٹیریا تے وائرس نال لڑدی اے ۔

چاء وچ تھیانائن، اک امینو ایسڈ ہُندا اے جیہنوں ورتو تے سوچ وچ سکون تے فیدے والا کنٹرول آوندا اے ۔ ایسی سوچ گوڑی سوچ لئی چنگی اے ۔

ناں[لکھو]

چاء

چاء لئی مڈھلا چینی شبد 茶 اے تے ایہ وکھریاں چینی بولیاں وچ وکھرا کرکے بولیا گیا اے ۔ مینڈارین چینی بولی وچ اس نوں چاء سدیا جاندا اے ۔

ناں چاء پنجابی وچ پرتگیزی بولی توں آیا ۔ پرتگالی 16ویں صدی وچ ایہ شبد کینٹن شہر تے بولی کینٹونی توں لیاۓ۔ اردو وِچ برتیا جان والا شبد چاۓ، فارسی توں آیا تے فارسی، ترک بولی، تے وچکارلے ایشیا وچ ایہ شبد چین توں آیا ۔ انگریزی شبد (tea) پہلی باری چین توں اوتھے دی من چینی بولی توں ڈچ لے کے آۓ تے انگریزی وچ اوہناں کولوں 1610 وچ ایہ شبد آیا ۔

چاء دا بوٹا[لکھو]

چاء دیاں پتیاں

چاء دا بوٹا اک سداہرا بوٹا اے جیہڑا ٹراپیکل تے ٹراپیکل لگدے تھاں تے ہُندا اے ۔ چاء دا بوٹا، بی یا ٹاہنی توں لگدا اے تے 3 ورے مگروں ایہدے توں پتے چاء لئی توڑے جاسکدے نیں ۔ چاء دے بوٹے نوں 127 سینٹی میٹر یا 50 انچ دا سالانا مینھ دی لوڑ ہُندی اے ۔تیزابی زمین ودھیا رہندی اے ۔ ودھیا پدھر والے چاء دے بوٹے 1,500 میٹر یا 4900 فٹ دی اچائی تے ودھیا اُگدے نیں تے اینی انچائی تے ہون والے بوٹیاں دی چاء دا سواد وی ودھیا ہوندا اے ۔ پتے دا ناپ اوہدی پدھر دسدا اے ۔ اسام چاء وچ وڈے پتے والی، کمبوڈی ٹائپ، مدری تے چینی چاء وچ نکے پتے ہُندے نیں ۔ اگر کسے چاء دے بوٹے نوں اپنے آپ ودھن دتا جاوے تے اوہ 16 میٹر یا 52 فٹ تک جاوے گا پرآپ اگاۓ گۓ بوٹے مگر تک ای ودھدے نیں ۔ بوٹے دے اتے دے 1 یا 2 انچ تک دے ای پتے توڑی دے نیں۔ اگن رت وچ اک بوٹا ہر 5 توں 15 دناں وچ پتے توڑن مگروں نویں پتے کڈھدا اے ۔ ہولی ودھن والے پتیاں سواد ودھیا ہُندا اے ۔

چاء نوں اوہدے توڑن توں مگروں سامبھن دے کم وچ وکھرے ول ورتن باہجوں وکھریاں ونڈاں وچ ونڈیا جاندا اے ۔ ایس ویلے چاء دیاں 6 وکھریاں ونڈاں نیں: چٹی چآ، پیلی چآ، ہری چآ، اوولونگ، کالی چآ تے سکائی چآ۔ چآ دے پتے ٹٹن مگروں اگر چھیتی نال سکاۓ ناں جان تے اوہ کملا جاندے نیں تے اوہناں وچ ہوا پھردی اے۔ کلوروفل دے ٹٹن نال پتے دا رنگ کالا ہُندا جاندا اے ۔

چاء دیاں پتیاں ہتھاں نال توڑیاں جاندیاں نیں تے ایہ کم زیادھ سوانیاں ای کردیاں نیں۔ جپان تے جارجیا وچ مشیناں نال پتیاں توڑیاں جاندیاں نیں ۔ ایہ کم سال وچ کئی واری ہوندا اے تے ہر تھاں دا وکھ حساب ہوندا اے ۔ تازا پتیاں دا ودھ سواد ہُندا اے ۔

چاء دے انگ[لکھو]

کیفین چاء دے سکے وزن دا ٪3 ہوندی اے۔ اک کپ وچ 30 توں 90 ملی گرام ہوسکدی اے ۔ چاء وچ امینو ایسڈ تھیانائن وی ہوندا اے جیہڑا کیفین دے اسرات نوں ٹھیک کردا اے ۔ ایہدے وچ تھیوبرومائن تے تھیوفائلین وی ہُندے نیں جیہڑے جوش دیندے نیں ۔

تریخ[لکھو]

سری لنکا دی اک چاء پھلواری

چاء دے بوٹے اوس تھاں بوہتے ہُندے نیں جِتھے چڑھدے تے دکھنی ایشیا دی ولگن ملدی اے ۔ چاء پین دا رواج دوائی لئی 3600 ورھے پہلے چین دے شانگ ٹبر دے ویلے پیا ۔ چاء پین دی گل پہلی باری لکھتاں وچ 30 صدیاں پہلے ملدی اے ۔ تیسری صدی دی اک دوائیاں دی لکھت وچ ہوا ٹو لکھدا اے،"کوڑی چاء پینا سوچ نوں تکھی کردا اے"۔ چن ٹبر ویلے (تیسری صدی م پ) وچ ایہ عام سی تے ٹانگ ٹبر وچ ایہ کوریا جپان تے ویتنام تک ایہدا برتنا عام ہوگیا ۔ ہندستان وچ وی ایہ پرانے ویلیاں توں دوائی لئی برتی جاندی سی ۔ پرتگالی پادری تے بپاری پہلے یورپی سن جنہاں چین وچ ایہنوں ورتیا۔ اودوں اوہنوں چاء کہیا جاندا سی ۔ 1750 وچ ایہدے بی چین توں ازور لجاکے اکاۓ گۓ ۔ ایہ جزیرہ چاء پرتگال پیجن دی وڈی تھاں اے ۔ 19ویں صدی وچ چآ انگینڈ وچ وی عام ہوگئی ۔ ویلے نال جدوں ہندستان توں جان لگی تے ایہد ا مل وی کھٹدا گیا ۔

ایسٹ انڈیا کمپنی نے چاء تے چین دی اجارا داری نوں مکاون لئی 1848 وچ اک بوٹا شکاری رابرٹ فارچون نوں چین پیجیا کہ اوتھے جا کے ایہدے بوٹے دے بی لیاوے ۔ اوہ اوتھے دے بوٹے دے بی تے نال کچھ چینی لوک وی لیایا جیہڑے چاء دے بوٹے نوں اگانا تے سامبھنا جاندے سن ۔ اسام وچ ایہنوں اگایا گیا پرچاء دی چینی ونڈ ناں چل سکی تے اسام دے اتر ولوں چاء دا ہوررلدا بوٹا لبھ کے اگایا گیا ۔

صحت تے اسر[لکھو]

چاء وچ کئی کیمیکل نیں جِویں فلونوئڈ، کیفین، وٹامن تے امینو ایسڈ کئی پولیسیکرائڈ نیں جیہڑے پین والے تے اسر پاندے نیں ۔ ایہ وی دسیا جاندا اے کہ ہری چاء تے کالی چاء کینسر توں بچاندیاں نیں ۔ کیٹچن جیہڑی ہری چاء وچ ہُندی اے جگر دے کینسر لئی وی ودھیا منی گئی اے ۔ کالی تے ہری چاءواں دل دے روگاں لئی وی ودھیا منیاں گیاں نیں۔ لیباٹریاں وچ ایہ دیکھیا گیا اے کہ چاء وائرس نوں یا تے ماردیندی اے یا کسے جوگا نہیں چھڈدی ۔

محول وچ گند باہجوں چاء وچ فلورائڈ تے المونیم ہوسکدے نیں ۔ ایہ چاء دے پرانے پتیاں وچ ہوسکدے نیں ۔

ونڈاں[لکھو]

کالی چاء چاء دی اک ونڈ اے جیہڑی چاء دے بوٹے دے پتیاں توں بنائی جاندی اے ۔ ایہ دوجیاں چاءواں جیویوں ہری چاء تے اولونگ توں تکڑی ہُندی اے ۔ ایہدے وِچ کیفین چوکھی ہُنندی اے ۔ ایہدا ایہ ناں ایہدے کالے پتیاں باہجوں اے ۔ ایہدا بپارایس لئی وی زیادا ہُندا اے کیوں کہ ایہ چوکھا چِررکھی جاسکدی اے ۔ لیہندے وچ ایہنوں بنان لئی پہلے پانی نوں 99 °C تک ابالیا جاندا اے ۔ کالی چاء وچ ہون والے کئی کیمیکل 90 د گرمی ناپ تون تھلے اپنا آپ نئیں دسدے ۔ اتلے تھانواواں تے گرمی ناپ وی اچا ہوجاندا اے ۔ کالی چآ نوں 4 منٹ تک ابالی دا اے ۔ ہندستان وچ چوکھے چر تک ابالا دتا جاندا اے ۔


اولونگ چاء دی اک چینی ونڈ اے ۔ ایہ ہری چاء تے کالی چاء دے وچکار اے ۔ ایہنوں بنان ویلے 80 توں 100 °C تک پانی گرم کیتا جاندا ۔ ایہدے لئی اچیچے پانڈے ہُندے نیں تے منرل پانی وی ودھیا سواد لئی ورتیا جاندا اے ۔


ہری چاء نوں زیادا تیار نہیں کیتا جاندا ۔ ایہ چاء 80 دے گرمی ناپ تک ابالی دی اے ۔ جنی چاء ودھیا ہووی گی گرمی ناپ اونا تھورا ہونا چاہیدا اے ۔ چوکھے گرم پانی نال سواد کوڑا ہوسکدا اے ۔


چٹی چاء نوں گھٹ آکسیجن لگائی جاندی اے ۔

بپار[لکھو]

چاء اگانوالے دیس

چاء دے اگان وچ وڈے دیس چین ، ہندستان ، کینیا ، سرلنکا تے تنزانیا نیں ۔ ورتن نال چاء دنیا دا سب توں چوکھا پسند کیتا جان والا پین اے ۔ ایہدا ورتن دوجے ساریاں پیناں کافی چاکلیٹ، شراب تے سوفٹ ڈرنکس نوں رلا کے وی ودھ بندا اے ۔ ہندستان چاء ورتن والا سب توں وڈا دیس اے پر ہر بندا اِتھے 750 گرام چاء سالانا پیندا اے ۔ ترکی 2.5 کلوگرام سالانا اک بندے دے حساب نال دنیا وچ سبھ توں اگے اے ۔ روس سبھ توں وڈا چاء منگواون والا دیس اے ۔ اوس مگروں برطانیا، پاکستان تے امریکا آوندے نیں ۔

پدھر دیس[1] 2008 2009 2010 2011
1 چین 1,274,984 1,375,780 1,467,467 1,640,310
2 ہندستان 987,000 972,700 991,180 966,733
3 کینیا 345,800 314,100 399,000 377,912
4 سری لنکا 318,700 290,000 282,300 327,500
5 ترکی 198,046 198,601 235,000 221,600
6 ویتنام 173,500 185,700 198,466 206,600
7 ایران 165,717 165,717 165,717 162,517
8 انڈونیشیا 150,851 146,440 150,000 142,400
9 ارجنٹائن 80,142 71,715 88,574 96,572
10 جپان 96,500 86,000 85,000 82,100
کل دنیا 4,211,397 4,242,280 4,518,060 4,579,950

رلانا[لکھو]

کئی رہتلاں وچ جیہناں وچ پنجابی وی آندیاے، چاء وچ ددھ رلایا جاندا اے۔ ایس دا لکھتاں وچ پہلی واری 1680 وچ آیا جدوں یورپ دی اک سوانی میڈم ڈی سیوگنی نے کیتا۔ ہندستانی مسالہ چآ وچ چآ نال لاچی، ادرک تے ہور مسالے رلاۓ جاندے نیں۔ دد، چآ وچ تیزابی اسر گھٹ کردا اے۔ ہان چینی دد نہیں ملاندے پر مانچو ملاندے نیں۔ تبتی لوک چآ وچ ددھ، یاک مکھن تے لون رلا کے پیندے نیں ۔ روس، پولینڈ، ہنگری تے اٹلی وچ چاءوچ نمبو رلایا جاندا اے ۔

یاسمین چاء چین وچ پیتی جاندی اے ۔ ایہدے وچ شروع وچ ای یاسمین دے پھلاں دی خشبو یا تیل رلائے جاندے نیں ۔ سری لنکی ابالدے ہوۓ ادرک رلاندے نیں ۔ اتلے پاکستان وچ لونی چاء دا رواج اے ۔

پنجابی چاء پنجابی چاء وچ پہلے پانی نوں گرم کیتا جاندا اے تے گرم پانی وچ چاء دی پتی سٹی دی اے ۔ ایہدے نال ای پانی دا رنگ پتی باہجوں کالا ہوجاندا اے تے ایس نوں قاہوا کیہندے نیں۔ فیر ایہدے وچ ددھ تے کھنڈ رلائی دی اے ۔ مزے لئی کچھ لوک ملائی وی رلاندے نیں ۔ لیچی وی سواد لئی کدے کدے پائی جاندی اے ۔ بندا روگی ہوے تے اوہنوں پتی پانی وچ رلا کے قاہوا دتا جاندا اے ۔

گیلری[لکھو]

بارلے جوڑ[لکھو]

اتہ پتہ[لکھو]

  1. سائیٹ غلطی:ناں منیا جان والا <ref> ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتے FAOSTAT لئی۔