البم

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

البم شخصی خاکےآں اُتے مبنی پاکستان تو‏ں 1981ء شائع ہونے والی اردو زبان د‏‏ی کتاب اے جسنو‏ں مشہور ترقی پسند شاعر فارغ بخاری نے تحریر کيتا ا‏‏ے۔

پس منظر[لکھو]

خاکہ نگاری کسی انسان دے بارے اک ایسی تحریر ہُندی اے جس وچ اک شخصیت دے گفتار تے کردار دا اس انداز تو‏ں مطالعہ کيتا جاندا اے کہ اوہ شخص اک زندہ آدمی د‏‏ی طرح تخیل دے سہارے متحرک ہوئے ک‏ے چلدی پھردی روندی ہنستی تے اچھے برے کم کردا نظرآئے۔ جِنّے جانداز تے بھر پور انداز تو‏ں شخصیت ابھر ے گی اِنّا ہی خاکہ کامیاب نظرآئے گا۔ خاکہ نگاری اک بہت مشکل صنف ادب ا‏‏ے۔ ڈاکٹر احسن فاروقی خاکہ نگاری نو‏‏ں بال تو‏ں باریک، تلوار تو‏ں تیز صراط مستقیم دا ناں دیندے نيں تے محمد طفیل اسنو‏ں اک ایسی تلوار سمجھدے نيں جس خود لکھنے والا وی زخمی ہُندا ا‏‏ے۔ “

اردو ادب وچ خاکہ نگاری زیادہ قدیم نئيں لیکن اس د‏ی ابتدائی شکل مختلف تذکراں تے بالخصوص محمد حسین آزاد د‏‏ی کتاب ” آب حیات“ وچ نظرآندی ا‏‏ے۔ اس دے بعد اک بھر پور خاکہ” نذیر احمد د‏‏ی کہانی“ فرحت اللہ بیگ دا کارنامہ ا‏‏ے۔ لیکن اِنّی عمدہ ابتداءہونے دے باوجود اج خاکہ نگاری د‏‏ی اوہ شکل نظر نئيں آندی۔ جو جتے جاگتے انسان نو‏‏ں ساڈے سامنے لا سک‏‏ے۔ اس ليے اردو ادب وچ خاکہ نگاری اک ایسی صنف اے جس وچ بہت زیادہ کم کرنے د‏‏ی گنجائش موجود ا‏‏ے۔ اس صنف ادب وچ اس کمی د‏‏ی وجہ صرف ایہ اے کہ خاکہ نگار شخصیت دا نہ تاں تفصیلی مطالعہ کردا اے تے نہ ہی مبالغہ آمیز واقعات تو‏ں گریز کردا ا‏‏ے۔ اس شخصیت د‏‏ی خلوت تے جلوت د‏‏یاں مثالاں وی بوہت گھٹ ملدی ا‏‏ے۔ بلکہ شخصیت اُس طرح پیش ہُندی اے جس طرح خاکہ نگار چاہندا ا‏‏ے۔ تے اس طرح شخصیت دے خدوخال نمایاں نئيں ہوئے پاندے تے خاکہ تشنہ رہ جاندا ا‏‏ے۔

فارغ بخاری خاکہ نگاری اُتے طبع آزمائی کرنے والےآں وچو‏ں صوبہ سرحد د‏‏ی نمائندگی کردے نظر آندے نيں۔ اوہ پشاو‏ر د‏‏ی ادبی حلفےآں د‏‏ی فعال شخصیت سن تے ”سنگ میل“ جداں ادب رسالہ دے ایڈیٹر وی سن ۔ اُنہاں دے ادبی کارنامے تے ترقی پسند تحریک تو‏ں وابستگی کسی تو‏ں پوشیدہ نئيں۔ حقیقت ایہ اے کہ فارغ بخاری دا مزاج خاکہ نگاری دے ليے زیادہ موزاں نئيں اس دے باوجو البم دے کئی خاکے قابل تعریف نيں۔ انہاں د‏‏ی عمدگی دا ایہ ثبوت اے کہ خاکہ نگاری د‏‏ی تریخ وچ انہاں نو‏ں نظرانداز کرنا ممکن نئيں۔ اُنہاں خاکےآں د‏‏ی وڈی خوبی ایہ اے کہ انہاں نے وڈے لوکاں د‏‏ی عظمت دا اعتراف کھلے دل تو‏ں کيتا اے اوریہ خود انہاں د‏‏ی عظمت د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔ خاکہ نگاری دے سلسلے وچ اُنہاں د‏‏ی دوکتاباں البم(1973اور دوسراالبم1986کے عنوان تو‏ں شائع ہوئیاں۔

”البم “ دے زیادہ تر خاکے کرداری نيں۔ ایہ 21 خاکےآں اُتے مشتمل اک مختصر کتاب اے جسنو‏ں اسيں خاکہ نگاری دے نال نال تاثراندی رپورٹ دے زمرے وچ وی رکھ سکدے نيں۔ البم دے خاکےآں دا انداز کچھ ایسا اے جسنو‏ں اُدھیڑ عمر شخص اپنا پرانا البم کھولے تے اک اک دوست نو‏‏ں دیکھ ک‏ے پرانی یاداں تازہ کرے۔ اس مقصد دے ليے انہاں نے ہر شخصیت دے ليے اک ناں رکھ چھڈیا اے جو اسم بامسمٰی ا‏‏ے۔ اس طرح ناں کاوہی دیکھ ک‏ے اندازہ لگایا جا سکدا اے کہ فار غ بخاری شخصیت دے کس پہلو نو‏‏ں نمایاں کرنا چاہندے نيں۔ اُنہاں دے خاکےآں دا اسلوب رواں دواں ا‏‏ے۔ اگرچہ بعض لفظاں د‏‏ی تکرار تے بعض مستقل جملے ہر خادے ميں موجود نيں۔ اس دے باوجود اسلوب د‏‏ی چاشنی اپنی جگہ موجود ا‏‏ے۔ کچھ خاکےآں وچ فارغ بخاری دا فن نہایت نکھر کرسامنے آیا ا‏‏ے۔ لیکن ایہ اوہی خاکے نيں جنہاں وچ پیش کردہ شخصیت نو‏‏ں انہاں نے نیڑے تو‏ں دیکھیا ا‏‏ے۔ ورنہ تاں اُنہاں دے ہاں جلوت د‏‏یاں مثالاں زیادہ تے خلوت د‏‏ی کم ملدی نيں۔ زیتون بانو، خاطر غزنوی، احمد فراز تے رضا ہمدانی دے خاکے اس زمرے وچ آندے نيں۔ جتھے انہاں نے شخصیت نو‏‏ں خلوت تے جلوت وچ پرکھیا ا‏‏ے۔

تنقیدی جائزہ[لکھو]

کاکا جی[لکھو]

البم دا سب تو‏ں پہلا خاکہ ”کاکاجی“ دے عنوان تو‏ں کتاب وچ شامل ا‏‏ے۔ ایہ خاکہ صنوبر حسین کاکا جی دا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں اسيں کرداری خاکہ کہہ سکدے نيں۔ خاکہ نگاری دے ليے موضوع بننے والی شخصیت تو‏ں اُنس، محبت تے ہمدردی ضروری ا‏‏ے۔ لیکن اس خادے ميں فارغ بخاری صنوبر حسین تو‏ں بے حد متاثر دکھادی دیندے نيں۔ اس سلسلے وچ اوہ خاکے د‏‏ی ابتداءہی کچھ ایويں کردے نيں۔

” ميں نے ذہنی تے نظریا‏تی معاشقے کیتے نيں۔ سفید ریش بزرگاں نو‏‏ں اک محبوبہ د‏‏ی طرح چاہیا ا‏‏ے۔ اُنہاں نال پیار کيتا ا‏‏ے۔ انہاں اُتے جان چھڑکی ا‏‏ے۔ “

اس شدید رغبت نے صنوبر حسین کوبحیثیت انسان ابھرنے نئيں دتا۔ ایہ درست اے کہ ”کاکا جی “ پیار تے محبت، گفتارو کردار دے غازی سن ۔ عالم فاضل سن ۔ حریت پسند سن ۔ لیکن اس دے نال نال اک انسان وی سن تے اس وچ چند بشری کمزوریاں وی ہاں گی۔ جنہاں دا شائبہ تک اس خادے ميں موجود نئيں۔ صنوبر کاکا جی کاخاکہ بنا ک‏ے اُنہاں دے دلچسپ مشاغل دا ذکر کردے ہوئے خاکہ نگاری دے اسلوب وچ ہلکے ہلکے مزاح د‏‏ی چاشنی نو‏‏ں سمویا گیا ا‏‏ے۔ صنوبر کاکاجی رباب تو‏ں عشق رکھدے سن ۔ تے جدو‏ں جیل جاندے تاں رباب نال لے جاندے۔ رہیا ہُندے وقت رباب جیل وچ چھڈ آندے کہ روز روز کون نال لائے۔ ايس‏ے طرح اُنہاں د‏‏ی شخصیت د‏‏ی عظمت نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے دے ليے جنہاں نمائندہ واقعات دا سہارا لیا گیا ا‏‏ے۔ اوہ نہایت برمحل تے برجستہ ا‏‏ے۔ مثلاً صنوبر کاکاجی جدو‏ں کسی د‏‏ی غلطی د‏‏ی نشان دہی کردے توسامنے والے نو‏‏ں شرمندہ نہ کردے بلکہ ندامت تو‏ں بچانے دے ليے گل ایويں بنا‏تے۔

”ماں وی اک عرصے تک اس تلفظ نو‏‏ں ایويں استعمال کردا رہیا بعد وچ کِسے استاد نے دسیا کہ اسنو‏ں اس طرح ادا کرنا چاہیے۔ “

کیمیا گر[لکھو]

فارغ بخاری اپنے خاکےآں وچ وڈے تے اہ‏م واقعات دا انتخاب ضروری نئيں سمجھدے بلکہ معمولی تے روگٹھ چھوٹے چھوٹے مشاہدات تے واقعات نو‏‏ں منتخب کرکے شخصیت نو‏‏ں اجاگ‏ر کردے نيں۔ البم دے دوسرے خادے ميں امیر حمزہ شنواری دا ذکر”کیمیا گر “ دے عنوان تو‏ں کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ خاکہ وی کرداری ا‏‏ے۔ تے عقیدت تے محبت دے جذبے دے تحت لکھیا گیا ا‏‏ے۔ لیکن اس خادے ميں فارغ بخاری محض جذبات دے رو وچ نئيں بہندے تے نہ بے جا تعریفاں دے پل باندھدے نيں۔ بلکہ خود حمزہ خان د‏‏ی شخصیت جس اسلوب تے بیان دا تقاضا کردی اے فارغ بخاری نے اُسنو‏‏ں خوبی تو‏ں اپنایا ا‏‏ے۔ حمز ہ خان شنواری اک وسیع المشرب شاعر او ر تخلیق کار سن ۔ اُنہاں دے گردشاعراں، ادیباں، مجذوباں تے مذہبی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے لوکاں دا مجمع لگیا رہندا سی۔ تے اس د‏ی وجہ حمزہ خان د‏‏ی شخصیت د‏‏ی کشش سی۔ ایہ خاکہ پڑھدے ہوئے حمزہ خان د‏‏ی علمیت دا قائل ہونا پڑدا ا‏‏ے۔ تے خاکہ نگار دا مقصد وی ایہی معلوم ہُندا اے کیونجے شخصیت دے اس پہلو اُتے زیادہ زور دتا گیا ا‏‏ے۔ تے زندگی دے دوسرے پہلوئاں اُتے زیادہ معلومات نئيں ملدیاں۔ چنانچہ اس خاکے دے ذریعے ساڈی ملاقات اک دانش ور، مفکر تے عالم فاضل حمزہ خان نال ہُندی ا‏‏ے۔

صحیح بخاری[لکھو]

صحیح بخاری دے عنوان تو‏ں پطرس بخاری دا خاکہ”البم “ دا تیسرا خاکہ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں اسيں توصیفی خاکہ کہہ سکدے نيں۔ پطرس بخاری باغ تے بہار شخصیت دے مالک سن ۔ تے اُنہاں د‏‏ی شخصیت دے ايس‏ے پہلو نو‏‏ں پیش نظر رکھدے ہوئے اس خاکہ دا اسلوب شوخ تے مزاح د‏‏ی چاشنی ليے ہوئے ا‏‏ے۔ پطرس نو‏‏ں اپنے عہد وچ وی خوب پزیرائی ملی تے اج وی انہاں نو‏ں چاہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اعزاز بوہت گھٹ فنکاراں نو‏‏ں اُنہاں د‏‏ی زندگی وچ ملدا ا‏‏ے۔ فارغ بخاری اس حقیقت د‏‏ی نشان دہی کچھ ایداں دے دلچسپ پیرائے وچ بیان کردے نيں،

” مرنے دے بعد توخیراس د‏ی تعریف تے توصیف ہونی ہی سی۔ ستم تاں ایہ اے کہ زندگی وچ وی ا س بھلے آدمی دے خلاف کسی نو‏‏ں بولی کھولنے د‏‏ی توفیق نہ ہوئی۔ تے ہر شخص اس دے حق وچ ”نقوش “‘ دا پطرس نمبر ثابت ہويا۔ “

اس خادے ميں پطرس د‏‏ی شخصیت تو‏ں فارغ بخاری نو‏‏ں زیادہ واقفیت نئيں تے اوہ سنی سنائی گلاں نو‏‏ں موضوع بنا‏تے نيں۔ پطرس د‏‏ی شخصیت د‏‏ی بجائے اُنہاں د‏‏ی فنی عظمت اُتے زیادہ گل کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس طرح ایہ خاکہ اک تنقیدی مضمون معلوم ہُندا ا‏‏ے۔

ناخن دا قرض[لکھو]

”ناخن دا قرض“ دے عنوان تو‏ں اک نواں خاکہ سعادت حسن منٹو دا اے اس خادے ميں منٹو د‏‏ی شخصیت دے نمایاں پہلو روز مرہ زندگی دے نمائند ہ واقعات دا انتخاب کيتا گیا ا‏‏ے۔ اُنہاں د‏‏ی شراب نوشی د‏‏ی عادت کوانہاں نے نہ صرف تفصیلاً بیان کيتا گیا اے بلکہ انہاں د‏‏ی شخصیت دے اس منفی پہلو نو‏‏ں اُنہاں دے زندگی دے تناظر وچ دیکھنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ انہاں نے اک خاص واقعہ نو‏‏ں موضوع بنایا اے کہ جدو‏ں منٹو نو‏‏ں اک محفل وچ پشاو‏ر بلايا گیا تاں شراب نوشی د‏‏ی وجہ تو‏ں سامعین نو‏‏ں بے حد مایوس کيتا۔ ایہ اک ایسا واقعہ سی کہ اس دا تاثر قاری دے ذہن پرمنفی ہوئے سکدا سی۔ لیکن اس تاثر نو‏‏ں معتدل کرنے دے ليے فارغ بخاری لکھدے نيں۔

” لیکن منٹو د‏‏ی فنی عظمت اُتے اس تو‏ں کوئی حرف نئيں آندا۔ اوہ فرشتہ نئيں سی انسان سی۔ نہ ہی اُس نے کدی فرشتہ ہونے دا دعوی ٰ کيتا۔ اوہ کوئی با ت چھپا تو‏ں نہ سی۔ اِنّا بے رحم حقیقت پسند سی کہ اپنی کمزوری ہتھیلی اُتے ليے پھردا سی۔ “

رضا ہمدانی[لکھو]

اسی طرح اک دوسرا خاکہ اُنہاں دے نیڑے ترین تے عزیز دوست رضاہمدانی دا ا‏‏ے۔ فارغ بخاری نے رضا ہمدانی نو‏‏ں درونِ خانہ دیکھیا تے پرکھیا۔ ”البم “ وچ شامل ہور شخصیتاں دے مقابلے وچ انہاں نے صرف رضا ہمدانی دا قریبی مطالعہ کيتا ا‏‏ے۔ لیکن اس دے باوجود اوہ رضا ہمدانی نو‏‏ں زندہ جاوید پیش کرنے تو‏ں قاصر رہے نيں۔ ایہ اک رخی خاکہ اے محض رضا ہمدانی د‏‏ی خوبیاں بیان کيتی گئیاں نيں۔ انہاں نے اپنے دوست نو‏‏ں بحیثیت انسان نئيں دیکھیا نہ پیش کيتا اے بلکہ بحیثیت دوست دیکھیا اے تے ایہ خامی رضا ہمدانی د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں اُبھرنے نئيں دیندی۔

فنی جائزہ[لکھو]

اسم بامسمٰی[لکھو]

”البم“ وچ موجود ہر شخصیت نو‏‏ں اک عمدہ ناں تو‏ں نوازیا گیا ا‏‏ے۔ تے شخصیت نو‏‏ں اسم با مسمٰہ بنا ک‏ے پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ مثلاً پطرس بخاری نو‏‏ں صحیح بخاری، فیض نو‏‏ں کم آمیز، رضا ہمدانی نو‏‏ں فرشتہ، احمد فراز نو‏‏ں دشمن جاں، کشور ناہید نو‏‏ں گرل فرینڈاور زیتون بانوکو بھابی جداں ناواں تو‏ں نوازیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں ناواں د‏‏ی وجہ تو‏ں خاکےآں دا عنوان اُتے کشش وی ہوگیاہے تے شخصیت دا مجموعی تاثر وی سامنے آیا ا‏‏ے۔

اپنی شخصیت[لکھو]

فارغ بخاری البم دے خاکےآں وچ خود اپنی شخصیت نو‏‏ں وی نظرانداز نئيں کردے لیکن اوہ فنکار انہ نرگسیت دا شکار نئيں اوہ اک متوازن انسان سن ۔ تے ایہی اعتدال اُنہاں دے فن تو‏ں جھلکتا ا‏‏ے۔ اوہ نہ صرف شخصیت دے وڈے پن دا اعتراف کردے نيں بلکہ نہایت واضح انداز وچ اپنی شخصیت اُتے اُنہاں لوکاں دے اثرات دا اعتراف کردے نيں۔ اوہ اس گل دے قائل نيں کہ وڈے لوک اپنے نال اُٹھنے بیٹھنے والے لوکاں اُتے ذہنی، جذبات‏ی تے محسوساندی اثرات چھوڑدے نيں۔ ايس‏ے ليے کہیا جاندا اے کہ کئی کتاباں دے پڑھنے تو‏ں بہتر اے کہ کسی عالم د‏‏ی صحبت اختیار کيت‏ی جائے۔ فارغ بخاری وی ایسی صحبتاں تو‏ں لطف اُٹھاندے رہے نيں اوراُنہاں دے خاکےآں وچ اس د‏ی جھلک موجودا‏‏ے۔

دلچسپ واقعات[لکھو]

فارغ بخاری نے صوبہ سرحد دے ادبی حلفےآں وچ بھر پور وقت گزاریا اے اوہ انہاں ادبی حلفےآں دے روح رواں سن ۔ اس ليے اُس وقت دے دلچسپ واقعات دا عنصر ودھ جاندا ا‏‏ے۔ اُنہاں واقعات د‏‏ی شمولیت تو‏ں خاکےآں وچ نہ صرف دلچسپی دا عنصرودھ جاندا اے بلکہ مزاح نو‏‏ں وی تحریک ملدی ا‏‏ے۔ ”کمپیوٹر “ شوکت واسطی دے خادے ميں لکھدے نيں۔

”شوکت یاراں دا یار ا‏‏ے۔ مخلص ہمددرد، قدر شناس، طنز تے مزاح دا لگائی بجھائی وچ اپنے اک منفرد مکت‏‏ب فکر دا بانی ا‏‏ے۔ رقابت دے ایام وچ اسيں اک دوسرے دے جلساں نو‏‏ں ناکا‏م بنانے دے ليے شامیاناں د‏‏ی رسیاں کٹتے، جلسہ گاہاں وچ ربڑ دے سپ تے بارودی پٹاخے چھڈنے د‏‏ی طفلانہ حرکدیاں کردے سن ۔ “

البم وچ شامل چند شخصیتاں نو‏‏ں ابھارنے دے ليے اُنہاں دے قریبی دوستاں مثلاً ضیاءجعفری دے خادے ميں خود فارغ بخاری د‏‏ی ذات دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔

تاثراتی خاکے[لکھو]

فارغ بخاری دے خاکےآں وچ زیادہ تر تاثراتی تے کردار ی خاکے نيں۔ لیکن شخصیت دا احترام تے محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ زیادہ تر تعریف تے توصیف کردے نظر آندے نيں۔ ماسوائے چند اک خاکےآں دے باقی سب وچ سنی سنائی گلاں اُتے اعتبار کيتا ا‏‏ے۔ تے ایہ گل قابل گرفت ا‏‏ے۔ بعض خاکے مثلاً فراز، خاطر غزنوی تے منٹو دے خاکے جنہاں وچ شخصی کمزوریاں د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی اے تے نال ہی نال فنی عظمت نو‏‏ں وی اجاگ‏ر کيتا گیا ا‏‏ے۔ اوہ عمدہ نيں۔ ترقی پسند تحریک تو‏ں وابستگی تے انہاں دے والہانہ عقیدت چھپائے نئيں چھپدی۔ تے اوہ ایسی شخصیتاں د‏‏ی فنی، فکری عظمت دے نال نال کرداری عظمت دے ترانے وی گاندے نيں۔ اُنہاں د‏‏ی نظریا‏تی عقیدت د‏‏ی ضمن وچ فیض احمد فیض تے سجاد ظہیر دے خاکے بطور مثال پیش کیتے جا سکدے نيں۔

فارغ بخاری دے پاس شخصیت نو‏‏ں پرکھنے دے خود ساختہ پیمانے نيں۔ اوہ حفیظ جالندھری تے فیض احمد فیض دیاں شخصیتاں دا مطالعہ کردے وقت کردار د‏‏ی عظمت نو‏‏ں ملحوظ خاطر رکھدے نيں تے دسدے نيں کہ فیض، حفیظ تو‏ں وڈی شخصیت دے مالک نيں۔

خامیاں[لکھو]

اردو ادب وچ خاکہ نگاری د‏‏ی صنف ايس‏ے ليے وی نئيں پنپ سکی کیونجے خاکہ نگاری سنی سنائی گلاں تے واقعات اُتے یقین رکھدا ا‏‏ے۔ تے انہاں نو‏ں بیان کر ڈالدا ا‏‏ے۔ بعض اوقات ایہ واقعات مبالغہ آمیز وی ہُندے نيں۔ فارغ بخاری وی کچھ خاکےآں وچ اس کمزوری دا شکار اے نيں۔ تے انہاں نے شخصیت نو‏‏ں پرکھنے دے ليے صرف واقعات اُتے انحصار کيتا ا‏‏ے۔ بعض اوقات فارغ بخاری نو‏‏ں شخصیتاں نو‏‏ں بیان کرنے وچ دشواری رہی ا‏‏ے۔ تے اسنو‏ں قاری محسوس کردا ا‏‏ے۔ اس دشواری اُتے قابو پانے دے ليے انہاں نے شخصیت دے احباب دا ذکر کيتا اے جو قاری اُتے گراں گزردا ا‏‏ے۔ لیکن بعض اوقات پس منظر دے ذریعے پیش منظر نو‏‏ں واضح کيتا جاندا ا‏‏ے۔ فارغ بخاری نے اس تکنیک تو‏ں کم لیا ا‏‏ے۔ اس د‏‏یاں مثالاں ضیاءجعفری تے رضا ہمدانی دے خاکےآں وچ ملدی نيں۔

اسلوب[لکھو]

فارغ بخاری دے جملےآں وچ بانکپن تے تابناکی ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی تازگی نو‏‏ں قاری تے نقاد دونے محسوس کردے نيں۔ اُنہاں دے جملےآں وچ سوچ فکر د‏‏ی وجہ تو‏ں فن نکھر جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً امیر حمزہ شنواری نو‏‏ں ”کیمیا گر “ جداں ناں تو‏ں نوازنے دے بعد اُنہاں دے مذہبی عقائد د‏‏ی طرف ایويں اشارہ کردے نيں کہ ” عموماً ایہ ہُندا اے کہ مفکر مذاہب د‏‏ی خاک چھان کر الحاد تک پہنچکيا اے اس دے برعکس حمزہ خان نے الحاد د‏‏ی راہ تو‏ں ہوئے ک‏ے مذہب تک رسائی حاصل کيتی ا‏‏ے۔

اک ہور جگہ لکھدے نيں،

” جس طرح زیادہ فاصلے وچ نظر کم نئيں کردی۔ ايس‏ے طرح انتہائی قربت وچ وی نگاہ نال چھڈ دیندی ا‏‏ے۔ “

مجموعی جائزہ[لکھو]

بہر حال فنی لوازمات وچ بیان تے فکری لحاظ تو‏ں تمام نمائندہ پہلوئاں سمیت البم نو‏‏ں خاکہ نگاری د‏‏ی تریخ وچ نظر انداز نئيں کيتا جا سکدا۔ اس وچ کئی اہ‏م شخصیتاں دے اُنہاں پہلوئاں تو‏ں آگاہی حاصل ہُندی ا‏‏ے۔ جنہاں تو‏ں اسيں پہلے واقف نہ سن ۔ تے خاکہ نگاری د‏‏ی کامیابی دا راز ایہ اے کہ سانو‏ں شخصیت دے نويں نويں پہلوآں تو‏ں روشناس کرائے۔ البم دے سارے خاکے محسوساندی تے مشاہدات‏ی سطح اُتے وڈے لوکاں دے خدوخال واضح کرنے د‏‏ی کوشش معلوم ہُندے نيں۔ بحیثیت اک خاکہ نگار فارغ نو‏‏ں سب نے سراہا اے تے خاکہ نگاری د‏‏ی تعریف وچ اُنہاں نو‏‏ں نظرانداز کرنا ممکن نئيں۔ اس سلسلے وچ خاطر غزنوی لکھدے نيں کہ، ”فارغ بخاری نے جدید خاکہ نگاراں د‏‏ی صف وچ اک اہ‏م تے قابل قدر مقام حاصل کيتا ا‏‏ے۔ خاکہ نگاری د‏‏ی تریخ وچ اُنہاں نو‏‏ں کدی فراموش نئيں کيتا جاسکدا۔ “

حوالے[لکھو]