بجھارتاں

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

بجھارتاں (پہیلی، اڑاؤنی، مسئلہ، رہسّ، بات، بتولی، اوکھا سوال، مسئلہ، گنجھل) لوک ساہت دا اہم انگ ہن۔ ایہہ لوک ساہت دی شاعری-روپ دی ونگی وچ آؤدیاں ہن اتے ایہناں دے تعلق بجھوے روپ ودھان والی ونگی نال اے۔ لوک ساہت کسے سبھیاچار دے ویکتیاں دی سانجھ سرجنا-رچینا دا اظہار اے۔ ایہہ لوک من دی اپج ہندی اے اتے اچیت من وچوں سہج مطلب ہی نکل تردا اے۔ ایہناں دا رچنہارا انسان جاتی دی دھن وچ رچ کے رچنا کردا اے، جس وچ گروہ تے وچاراں دے بھاوناواں دی سور ہندی اے۔ لوک ساہت دے پرمکھ روپ 'لوک گیت' لوک کہانیاں کہاوتاں اکھان بجھارتاں وغیرہ ہندے ہن۔ لوک گیت جتھے لوکاں دے ہاو-مطلب خوشیاں-غمیاں پیار بھرے ولولیاں تے لوک جذبیاں دی صحیح ترجمانی کرن والی ہندے ہن، اتھے لوک کہانی اتے اکھان لوکاں دے صدیاں توں کمائے ہوئے تجربے اتے اٹل سچائیاں نوں ساڈے ساہمنے لیاؤندے ہن۔ اکھان نوں پرمپرا تو کشید کیتی ہوئی سیانپ اتے بجھارتاں نوں بدھی دی پرکھ لئی ودھیا زریعہ کیہا جا سکدا اے۔ بات اک ولوں پائی جاندی اے۔ بجھن والا اک جاں کئی ہو سکدے ہن۔ سائنس دے آؤن نال منورنجن دے دیانتداری وچ وادھا ہویا، جس نال بجھارتاں کافی حد تک الوپ ہو چکیاں ہن۔ پنجابی بجھارتاں وچوں اک بجھارت دی داہرن:

'بات پاواں بتولی پاواں، بات نوں لاواں کنڈے۔'

'سدا کڑی نوں وئاہن چلے، چہوں کوٹاں دے منڈے۔-(کھدو-کھونڈی)'

مطلب[لکھو]

"بجھارت" شبد بجھّ دھاتو توں بنیا اے۔ ایہہ شبد ناؤ وی اے تے مونث وی۔ بجھارت دے کوشگت مطلب ہن، '"علم کراؤن لئی دتا گیا اشارہ جاں اشارہ۔"' بجھارت دا سادھارن شبدی مطلب ‘بجھنا’ اے۔ بجھارت اپنے آپ وچ اک اجیہا پرشن اے جہڑا عام ہندے ہوئے وی اپنے پچھے گوڑھے مطلب چھپا لیندا اے۔ ہر بولی وچ بجھارتاں لئی ڈھکویں شبد موجود ہن۔ پنجابی وچ بجھن والی بات نوں بجھارت آکھیا جاندا اے| استوں علاوہ وی پنجابی وچ انووادت نام ہن - پہیلی، اڑاؤنی، مصلیٰ، رہسّ، بات، بتولی، اوکھا پرشن، مسئلہ، گنجھل آدی جویں:

 بات پاواں، بتولی پاواں، سن کے بھائی حکیماں،
 لکڑیاں ’چوں پانی کڈھا، چکّ بناواں ڈھیماں۔”-(گنا-شکر)[1]

پہیلی سنسکرت بولی پہیلیاں شبد دا پنجابی تدبھوَ شبد اے۔ بجھارت نوں انگریزی وچ رڈل (RIDDLE) دے معنےآں وچ ورتیاں جاندا اے انسائیکلوپیڈیا آف برٹینکا مطابق، “رڈل شبد بہت سارے گجھے سوالاں، جنہاں وچ جان بجھّ کے غیر واضعیت پیدا کیتی گئی ہووے اتے لوڑیدے جواباں لئی ورتیا جاندا اے۔ ساہت اتے لوک ساہت دی وچاردھارا تے سامان دا آپسی آدان-حاصل بنیا رہندا اتے دوویں اک دوجے نوں متاثر کردے ہن۔ ساڈا تعلقات اتھے لوک ساہت دی مہتپورن ونگی بجھارت نال اے کیونکہ پنجابی جگت وچ جتھے لوک ساہت روپ نوں جانن لئی اسدے تجزیہ لئی اوہناں دا ورگیکرن اک آرنبھک پڑائ اے"[2]

تشریح[لکھو]

“بجھارت موٹے ٹھلے پرشن ہندے ہن جنہاں وچ آدم بمبا روپکاں تے تجزیہ چتراں نال انوٹھے آکاراں دے جھاولے ہندے ہن تے جہنھاں وچ چھپے کسے مول چتر نوں لبھنا ہندا اے۔[3]

"بجھارت لوک مانس دی اجیہی زبانی ابھانسان اے، جس وچ کوئی پرشن گنجھلاں جاں اڑاؤنی ہندی اے۔ اس پرشن دی گنجھلی وچ 'سار-رسر' چھپیا ہندا اے۔"[4]

“اک اجیہا کتھن جاں پرشن جس دے دو مطلب ہون جاں مطلب نوں لکو کے پیش کیتا گیا ہووے، اس دے حل نوں بجھارت کہندے ہن۔”[5]

-اینسائیکلوپیڈیا امیریکانا

پنجاب بجھارتاں دی پرمپرا رگوید نال جاں جڑدی اے کیونکہ تریخی آزادی ویدک پورن رہی اے۔ ویدک دور توں ہی ایہناں دی ستا دا پتہ لگدا۔ اشو-میگھ(گھوڑا) دا یگّ دے اوسر اپر ایہہ انشرا دا ضروری انگ سمجھی جاندی اے۔ ویدک رشیاں دے روپ انلکاراں دا سہارا لے کے ایہو جہیاں کئیاں رچناواں رچیاں جو معنےآں دی درلبدھتا کارن پراسرار بن گئیاں اتے بجھارتاں دے روپ وچ ساڈے ساہمنے آئیاں۔ پرانے ویلے شہزادی دے ویاہ لئی ور-چون کرن ویلے بجھارتاں لئی شبد اگے رکھدے سن تے اج-کل وی کئی جاتاں وچ ویاہ دیاں رسماں ویلے بدھی دی پرکھیاں لئی کجھ بجھارتاں بجھن دا رواج اے۔۔[6] بجھارتاں نوں گھڑن لئی کلا جیون تجربہ اتے سوچ دی لوڑ ہندی اے۔ بجھارتاں نوں سنن والا وی 'بولا' نہیں ہونا چاہیدا اتے نہ ہی اسنوں اچا سندا ہووے ۔ سکھمنی صاحب وچ اس بارے لکھیا اے کہ-

کہا بجھارتِ بوجھے ڈورا۔ نسکہیئ تؤ سمجھو بھورا۔

قسماں[لکھو]

بجھارتاں دیاں قسماں دے کئی پرکار منے گئے ہن۔ جویں- 1)فلسفی بجھارتا:- اس قسم دیاں بجھارتاں وچ رہسّ چھپیا ہندا اے۔ ایہہ بجھارت سری گرو نانک دیوَ جی دی پائی ہوئی اے:

پاؤن پانی اگنی کا میل،چنچل چپل بدھ کا کھیل۔
نؤ دروازے دسوا دوار، بجھ رے گیانی ایہہ ویچار۔(تر-انسانی شریر)

2)کہہ-مکرنیاں:- ایہہ وی بجھارتاں دی اک قسم اے۔ جنہاں دے انت وچ اتر مل جاندا اے پر کمال اس وچ ایہہ اے کہ دو شبداں وچوں ویلے تے حالت مطابق مرضی نال اتر روپ وچ چنیاں جا سکدا اے۔

بجھارتاں دیاں وشیشتائیاں[لکھو]

بجھارتاں وچ ہیٹھ لکھیئاں خاصیتاں ہن۔ جویں-

سنجم[لکھو]

ایہناں دی سبھ توں وڈیری صفت سنجم اتے آسان بیان اے۔ کجے وچ سمندر بند کیتا ہندا اے۔ اس وچ اتھاہ سنجم دی ورتوں تھوڑے ڈھکویں شبداں وچ ہندی اے پر مطلب بھرپور جیون وچ سکھیا دین والی ہندی اے۔

موکھکتا[لکھو]

لوک ساہت دے باقی روپاں وانگ ایہہ وی لوک مانس دی زبانی ابھانسان کردیاں ہن۔ مونہوں-مونہیں اک پیڑھی توں دوجی پیڑھی تک چل رہیاں ہن۔

سوچ[لکھو]

جویں اسیں پہلا وی اس گل دا ذکر کر آئے ہاں کہ بجھارتاں سرجن لئی ببیک بدھی دی لوڑ اے، جویں شاعری سوچ توں بناں سرجی نہیں جا سکدی۔ اسے طرحاں بجھارتاں ڈاکٹر۔ ونجارا بیدی دے کتھن مطابق، “بجھارتاں وچ سوچ دیا بڑیاں ادبھت اڈاریاں ملدیاں ہن۔[7]

استحکام[لکھو]

بجھارتاں وچ تبدیلی نہیں ہندی۔ ایہہ بہت صدیاں توں اسے طرحاں تریاں آ رہیاں ہن۔ ایہہ پیڑیؤ پیڑی اسے طرحاں تریا آ رہیاں ہن۔ بہہتیاں تاں اپنا تھاں پتہ تے اپنا دور سماں آپ ہی دسّ دندیاں ہن

ادبھدتا[لکھو]

بجھارتاں وچ ادبھتا دا انش ودھیرے ہندا اے، کیونکہ بجھارتاں سرجن والا انسان اجیہی بجھارت سرجدا اے کہ سروتا حیران اتے پریشان ہو جاوے۔ اوہ ہر پاسے نظر دڑاؤندا اے: جویں-

باہروں آیا بابا لودھی
چھ ٹنگا اک بودی (تر-تکڑی)

رس[لکھو]

بجھارتاں وچ 9 رساں دی ورتوں کیتی ہندی اے۔ اس وچ وسماد، شنگار رس، بیتبھس رس آدی 9 رساں دا سمیل ہندا اے۔ سہج تے رہسّ دا مرکب ہندا اے۔ جو انوکھا تے الوکک رس دندا اے۔ ایہہ لے اتے تول وچ پوریاں ہندیاں ہن ۔

تہذیبی اہمیت اتے ونگیاں[لکھو]

"بجھارتاں" دے موضوع پاسار دا گھیرا وسترت اتے ون-سونا اے۔ انسانی جیون نال متعلق ساریاں وستاں بجھارتاں وچ شامل ہن۔ بہت ساریاں بجھارتاں دا تعلقات نیچر جویں اگّ، دھوآں، ندی، چشمہ، ہنیری رات، چاننی رات، سورج، چندرما، بھوچال، بدل، موت، تریل، دھپّ نال اے۔ جویں:

سونے دی سلائی، کوٹھا ٹپّ کے ویہڑے آئی۔(تر-دھپر)

“ہریاں بھریاں تے لہراؤندیاں وکھ وکھ فصلاں، پھلاں، سبزیاں، بوٹیاں، رکھاں دا ذکر وی بجھارتاں وچ ملدا اے جویں:

بیجے روڑ، جمے جھاڑ،
لگے نمبو، کھڑے انار۔” (تر-کپاہر)

سرشٹی وچ پسرے جیو-جنتوآں تے پشو پنچھیاں جویں سپّ، سیونک، کتی، اوٹھ، تھوڈا، چوہا، بلی، گھگی، کاں چوہا، جوں، کرلی، سسری، بھونڈ، مچھی، ڈڈو، مور، ککڑ وی بجھارتاں وچ پائے جاندے ہن جویں:

پاروں آیا بابا لشکری
جاندا جاندا کر گیا مشکری۔ (تر-بھونڈر)

سوئی-دھاگے توں لے کے وڈیاں-وڈیاں مشیناں، اؤزاراں، برتناں اتے دھن-دولت تک دا ذکر وی بجھارتاں وچ عامَ ملدا اے۔ اداہرن وجوں:

 پہاڑوں لیاندی پیڑ رکھ،
 چھ ٹنگاں اک اکھ۔ (تر-تکڑی)[8]

‘انسانی سریر دے سارے انگ جویں اکھاں، کنّ، نکّ، سر، ڈھڈّ، منہ، دند، جیبھ، لتاں، پیر متعلق وی بجھارتاں پرچلت ہن۔

اک ڈبے وچ بتی دانے
بجھن والے بڑے سیانے۔ (تر-دند)[9]

کئی بجھارتاں اجہیاں ہن جہناں راہیں رشتے-ناتے بارے پچھ-گچھ کیتی جاندی اے۔ جویں-

 اسیں ماواں دھیاں، تسیں ماواں دھیاں
 چلوں باغ چلیئے، تن امب توڑ کے، پورا-پورا کھائیے۔ (تر-دھیر، ماں تے نانی)

بہت ساریاں بجھارتاں لوک-کھیڈاں نال متعلق ملدیاں ہن جویں:

 بات پاواں بتولی پاوا، بات نوں لاواں کنڈے
 سدا کڑی نوں ویاہن چلے چہوں کونٹاں دے منڈے۔ (تر-کھدو کھونڈی)
اوہ گئی،اوہ گئی ------ (تر-ننگھا)[10]

روپک خاصیت[لکھو]

بجھارتاں دی اپنی روپک خاصیت ہندی اے۔ ایہناں وچ کئی پرکار دے 'سدّ' ورتے ہندے ہن ۔[11] پر بہہتیاں، جنہاں دا تعلق مستقل تے سدیوی چیزاں، واقعے گلاں نال اے۔ اوہ تاں آدی توں چلیاں آؤندیاں ہن تے ادوں تیک رہنگیئاں ہن۔ جدوں تیک بولی جیوندی اے۔

حوالے[لکھو]

  1. ڈاکٹر۔ گروندر سنگھ، پنجابی بجھارتاں: اڈیٹنگ تے ملانکن، لوک گیت پرکاشن، چنڈی گڑھ، 2005، پنہ-11-12
  2. بجھارتاں تے اکھان، بلویر سنگھ پونی، بکرم سنگھ گھمن(سمپا)، پنجابی رائیٹرز کوآپریٹو سوسائٹی، 1989، پنہ 10
  3. بجھارتاں تے اکھان، بلویر سنگھ پونی، بکرم سنگھ گھمن(سمپا)، پنجابی رائیٹرز کوآپریٹو سوسائٹی، 1989, پنہ 10
  4. پنجاب دا لوک ورثہ، سمپادت-کرنیلت سنگھ تھند، پنجابی یونیورسٹی-پٹئالاٹی۔
  5. ڈاکٹر۔ گروندر سنگھ، پنجابی بجھارتاں: اڈیٹنگ تے ملانکن، لوک گیت پرکاشن، چنڈی گڑھ، 2005, پنہ-16
  6. بجھارتاں تے اکھان، بلویر سنگھ پونی، بکرم سنگھ گھمن(سمپا)، پنجابی رائیٹرز کوآپریٹو سوسائٹی، 1989, پنہ 10
  7. بجھارتاں تے اکھان، بلویر سنگھ پونی، بکرم سنگھ گھمن(سمپا)، پنجابی رائیٹرز کوآپریٹو سوسائٹی، 1989, پنہ 10
  8. ڈاکٹر۔ کرنیل سنگھ تھند، پنجاب دا لوک ورثہ، پبلیکیشن بیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، 1996، پنہ-206
  9. ڈاکٹر۔ کرنیل سنگھ تھند، پنجاب دا لوک ورثہ، پبلیکیشن بیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، 1996, پنہ-207
  10. ڈاکٹر۔ جگیر سنگھ نور، پنجابی جن-جیون لوک رنگ، پنجابی ساہت اتے تہذیبی سدن، پھگواڑا، 2006، پنہ-148
  11. بجھارتاں اتے اکھاناں-(اڈیٹر) بکرم سنگھ گھمن، لدھیانہ، پنجابی گائٹرا کوئپریٹو سوسائٹی