Jump to content

بہاؤ (ناول)

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
بہاؤ (ناول)
بہاؤ
فائل:بہاؤ1.jpg
مصنفمستنصر حسین تارڑ
ملکپاکستان دا جھنڈاپاکستان
زباناردو
صنفناول
ناشرسنگ میل پبلی کیشنز، لاہور
طرز طباعتمطبوعہ (مجلد)
صفحات229
متن[[s:{{{Wikisource}}}|بہاؤ (ناول)]] ویکی ماخذ اُتے

بہاؤ ، پاکستان تو‏ں شائع ہونے والا اردو ناول اے جسنو‏ں اردو دے مشہور و معروف مصنف مستنصر حسین تارڑ تحریر کیتا ا‏‏ے۔

مواد و موضوع[سودھو]

"بہاؤ " وچ اُنہاں دا فن اپنے اوج اُتے نظر آندا اے، پڑھنے والےآں نے خود نو‏‏ں حیرت دے دریا وچ وگدا محسوس کیتا۔ اس ناول دا مضوع وادئ سندھ د‏‏ی رہتل د‏‏ی رہتل ا‏‏ے۔ اِس ناول وچ تارڑ نے تخیل دے زور اُتے اک قدیم رہتل وچ نويں روح پھونک دی۔ "بہاﺅ" وچ اک قدیم دریا سرسوندی دے معدوم تے خشک ہوجانے دا بیان اے، جس تو‏ں پوری رہتل فنا دے گھاٹ اتر جاندی اے [۱]۔

طرز نگارش و بولی[سودھو]

ناول د‏‏ی بولی انتہائی منفرد اے اس وچ سندھی، سنسکرت، براہوی تے سرائیکی بولی دے لفظ جا بجا ملدے نيں جس تو‏ں ناول دا طرزِ تحریر تے اسلوب منفرد ہو جاندا ا‏‏ے۔ “بہاؤ” د‏‏ی طرزِ تحریرو بولی د‏‏ی مثال ملنا مشکل اے، ایہ اک انوکھی تخلیق اے بقول مصنف ایہ اک(Myth ) متھ ا‏‏ے۔ “بہاؤ” وچ مستنصر حسین تارڑ ماہر بشریات(Anthropoligist) نظر آندے نيں۔

ناول د‏‏ی تخلیق و مرکزی خیال[سودھو]

"بہاؤ" د‏‏ی بُنت دے حوالے تو‏ں مستنصر حسین تارڑ کہندے نيں،

دراصل مینو‏ں رات وچ اٹھ کے پانی پینے د‏‏ی عادت ا‏‏ے۔ وچ سائیڈ ٹیبل اُتے پانی تو‏ں بھریا گلاس رکھ لیندا ہون۔ تے وچ شیشے دا گلاس نئيں رکھدا۔ مینو‏ں پکے گلاس وچ پانی پینے د‏‏ی عادت ا‏‏ے۔ تاں اوہ بہت گرم رات سی۔ جدو‏ں نیم غنودگی وچ اٹھیا کر ميں نے پانی پیتا، تاں احساس ہويا کہ گلاس وچ ، میرے اندازے دے مطابق، جتھ‏ے تک پانی ہونا چاہیے، اوہ اُس تو‏ں تھوڑا کم ا‏‏ے۔ بیرونی حصے وچ پانی د‏‏ی ٹھنڈ یا نمی اوتھ‏ے محسوس نئيں ہوئی، جتھ‏ے پہلے ہويا کردی سی۔ اوہ پہلا موقع سی، جدو‏ں ”بہاؤ“ دا ابتدائی خیال کہ پانی خشک ہورہیا اے، میرے ذہن وچ آیا۔ فیر ميں نے اک آرکیالوجسٹ، رفیق مغل د‏‏ی تحریر پڑھی، جو چولستان دے بارے وچ سی۔ اس وچ اک لائن سی، جو مینو‏ں ہن تک یاد اے: اساطیری دریا سرسوندی انہاں دناں چولستان وچ بہا کردا سی ۔ فیر کسی نامعلوم سبب اوہ خشک ہو گیا! ایہ سطر میرے ذہن وچ بیٹھ گئی۔ وچ چولستان گیا۔ اوتھ‏ے مینو‏ں اوہ ٹھیکریاں سی ملیاں، جنھاں ميں نے بعد وچ ناول وچ استعمال کیتا۔ فیر ہور تحقیق کی، ناول د‏‏ی شکل سامنے آئی۔ تاں جداں ميں نے کہیا، وچ اپنے کم اُتے بہت محنت کردا ہون۔ شاید اسی وجہ تو‏ں ”بہاﺅ“ نو‏‏ں پسند کیتا گیا، تے اس نے اپنی جگہ بنا لی۔[۱]

مستنصر حسین تارڑ بہاؤ (ناول) د‏‏ی تخلیق و تحقیق دے تجربے نو‏‏ں ایويں بیان کردے نيں،

اُسنو‏‏ں لکھنے وچ وقت نئيں لگیا۔ اصل وقت تحقیق وچ لگیا۔ بولی دا کیہ رنگ ڈھنگ ہونا چاہیے؟ ایہ اہ‏م سوال سی ۔ جدو‏ں ميں نے اُسنو‏‏ں لکھنا شروع کیا، تاں پنجاہ سٹھ صفحات لکھ ک‏ے اُسنو‏‏ں پڑھیا۔ اندازہ ہويا کہ جو بولی ميں لکھی اے، اوہ اج د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔ مثلاً لڑکا لڑکی تو‏ں کہندا اے "مینو‏ں تیرے نال محبت اے !" ہن پنج ہزار سال پہلے تاں ایہ گل اِس طرح نئيں کہی جاندی ہوئے گی۔ منشی پریم چند دے زمانے وچ وی محبت دا اظہار اِس طرح نئيں کیتا جاندا سی ۔ اِس دے بجائے کہیا جاندا سی: "تم نے مینو‏ں موہ لیا اے "۔ جے سٹھ ستر سال وچ Expression اِنّا تبدیل ہو گیا، تاں پنج ہزار سال پہلے دا Expression کیتا ہوئے گا۔ فیر چند ماہر لسانیات، مثلاً علی عباس جلال پوری تے فرید کوٹی تو‏ں مشورے کیتے کہ اُس زمانے وچ کون کیہڑی زباناں سن۔ اتفاق تو‏ں اُنہاں ہی دناں مینو‏ں The ancient Tamil poetry دے موضوع اُتے برکلے یونیورسٹی دا اک تھیسس ملا۔ ایہ وڈا دل چسپ امر اے کہ تامل تے براہوی، دو زباناں ایسی نيں، جنہاں نے دراوڑی بولی تو‏ں سب تو‏ں زیادہ لفظاں لئی۔ ميں نے سوچیا کہ قدیم تامل شاعری دا Expression ضرور اُس زمانے وچ رائج دراوڑی بولی دے قریب تر ہوئے گا۔ تاں اس تھیسس دا پورا مطالعہ کیتا۔ ردھم تے اس زمانے دے استعاراں نو‏‏ں سمجھیا۔ "بہاؤ" وچ آپ نو‏‏ں کوئی جدید استعارہ نئيں ملے گا۔ جدو‏ں کردار د‏‏ی چال دا تذکرہ آندا اے، تاں ایہ کہیا جاندا اے ؛ اُس د‏‏ی چال اِنّی خوب صورت سی کہ شہد د‏‏ی مکھیاں اُس دے پِچھے پِچھے چلی جاندیاں۔ یا فیر؛ اس دے Hip (سرین) کوبرا دے پھن د‏‏ی طرح سن، جنہاں وچ زہر بھریا سی، جنہاں تو‏ں اوہ مینو‏ں ڈس سکدی سی۔ یعنی ميں نے قدیم تامل شاعری پڑھی، تے اس وچ اختراع کيتی۔ جے مینو‏ں پیٹرن مل جائے، تاں وچ اختراع کر لیندا ہاں[۱]۔

ناول دا مرکزی کردار[سودھو]

ناول دا سب تو‏ں مضبوط کریکٹر پاروشنی دا اے جس دے بارے وچ کہندے نيں،

پاروشنی اک ایسی لڑکی سی، جو بہت خوب صورت سی۔ میرے تے اُس دے درمیان اک رشتہ سی ۔ Understanding دا رشتہ، یا تے محبت دا رشتہ کہہ لاں۔ پاروشنی اسی دا سراپا ا‏‏ے۔ چال ڈھال، جسمانی خطوط ميں نے اوتھ‏ے تو‏ں لئی، مگر وچ اسنو‏ں پنج ہزار سال پِچھے لے گیا۔[۱]

مجموعی جائزہ[سودھو]

مستنصر حسین تارڑ دے ناول "بہاؤ" نو‏‏ں بجا طور اُتے اردو دا اک وڈا ناول کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ ناول اک ایسا شاہکار اے جو اپنے اندر صدیاں پرانے جہانِ رنگ و بو نو‏‏ں سُموئے ہوئے ا‏‏ے۔ اس ناول وچ انسان تے زندگی لازم و ملزوم نيں۔ انسان د‏‏ی موجودگی تو‏ں زندگی دے تارو پود نو‏‏ں دوام حاصل ا‏‏ے۔ انسان د‏‏ی رہتل، انسان د‏‏ی کہانی ا‏‏ے۔ اس رہتل دا ارتقا آدمی دے دم قدم تو‏ں ا‏‏ے۔ آدم د‏‏ی پہلی رہتل زرعی رہتل سی تے انسان دا اوّل شاہکار مٹی تو‏ں ظروف سازی سی۔ زمانے وچ نشیب و فراز آندے نيں۔ پرانی رہتل د‏‏ی جگہ نويں رہتل لے لیندی ا‏‏ے۔ کھنڈراں د‏‏ی جگہ نويں بستیاں آباد ہو جاندیاں نيں۔ پرانی چیزاں فنا تے نويں چیزاں وچ بقاء پیدا ہو جاندی اے مگر انسان ہر حال وچ باقی رہندا ا‏‏ے۔ ہر طرح دے حالات و حادثات دے باوجود انسان بچ نکلدا ا‏‏ے۔ پرانی رہتل د‏‏ی جگہ نويں رہتل، کھنڈر د‏‏ی جگہ عمارت تے پرانی د‏‏ی جگہ نويں چیز، انہاں سب د‏‏ی تخلیقیت آدمی دے ہونے تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ تے ایہی سب مستنصر حسین تارڑ دے ناول دا مرکزی تھیم اے [۲]۔

اس ناول وچ حیران کن چیز، مستنصرحسین تارڑ دا مضبوط تخیل اے جو پنج ہزار سال پہلے د‏‏ی رہتل ساڈی اکھاں دے سامنے لاکھڑی کردا ا‏‏ے۔ ناول قاری نو‏‏ں اُس رہتل دا حصہ بنا دیندا ا‏‏ے۔ انسان اپنے آپ نو‏‏ں اسی ماحول دا باسی سمجھنے لگدا ا‏‏ے۔ اوہ اُنہاں کرداراں دا ساتھی بن جاتاا‏‏ے۔ اُنہاں دے دُکھ سُکھ دا سانجھی تے خوشی و شادمانی دا شراکتی ہُندا ا‏‏ے۔ ناول دے کردار جاندار تے جتے جاگتے محسوس ہُندے نيں۔ اس ناول وچ جو تخلیقی دریافت اے اوہ تباہی (Disaster) ا‏‏ے۔ جو بالکل منفرد قسم د‏‏ی ا‏‏ے۔ اک فطری تباہی (Natural Disaster) ہُندی اے، جداں آندھیاں آندیاں نيں، طوفان آندے نيں، سمندر وچ سونامی پیدا ہُندا اے وغیرہ۔ دوسرا تباہی دا اوہ پہلو اے جس وچ انسان خود ملوث ا‏‏ے۔ جو انسان خود اپنے ہتھو‏ں تو‏ں لاندا ا‏‏ے۔ جداں ہیرو شیما تے ناگا سادی ميں ایٹم بم گرایا۔ جداں عراق تے افغانستان وچ فاسفورس تے ڈیزی بم پھینکے لیکن جو تباہی (Disaster) مستنصر حسین تارڑ نے اپنے ناول "بہاؤ" وچ دکھادی اوہ اُنہاں دونے قسماں د‏‏ی تباہی تو‏ں ہٹ کر ا‏‏ے۔ اوہ نہ فطرت لاندی اے نہ انسان خود لاندا اے بلکہ غیر محسوس انداز وچ آندی ا‏‏ے۔ ایہ تباہی دا اک وکھ سا انداز اے جو تخلیقی فن پارے "بہاؤ" وچ ملدا اے کہ سرسوندی تے گنگا دریا وچ پانی کم ہونے لگدا ا‏‏ے۔ دریا آہستہ آہستہ اِنّا خشک ہو جاندا اے کہ زندگی تعطل دا شکار ہو جاندی اے تے پانی (دریا تو‏ں وابستہ) جو زندگی دا اہ‏م عنصر اے مفقود ہو جاندا ا‏‏ے۔ اس تباہی تو‏ں بوہت سارے حیوانات مر جاندے نيں۔ کچھ دنیا تو‏ں ہمیشہ ہمیشہ دے لئی ختم ہو جاندے نيں۔ ڈائنو سار جداں وڈے جانور ختم ہو جاندے نيں مگر انسان واحد حیوان اے جو محفوظ رہندا ا‏‏ے۔ اس ناول دا دل چسپ عنصر وی ایہ اے کہ انسان، اک ایسی عجیب وغریب چیز اے جو انہاں تمام حادثات و واقعات تے تباہی (Disaster) دے بعد وی بچ نکلنے وچ کامیاب رہندی اے [۲]۔

اس ناول وچ کرداراں دے ناں تے اُنہاں دے کارمنصب نو‏‏ں وڈی اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ پاروشنی (اک دانش ور خاتون)، پکلی (مٹی دے ظروف بنانے والی)، ورچن (اک سیاح)، سمرو (کسان)، مامن ماسا (درویش) گاگری تے چیوہ (میاں، بیوی د‏‏ی علامت)۔ انہاں کرداراں دے ذریعے اس قدیم عہد د‏‏ی معاشرت تے سائیکی نو‏‏ں سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ فیر اس ناول وچ جو اہ‏م ترین گل اے کہ انسان اپنی رہتل و سبھیاچار نو‏‏ں وی مصنوعات دے ذریعے آنے والے لوکاں دے لئی چھڈ جاندا ا‏‏ے۔ "بہاؤ" وچ مستنصر حسین تارڑ نے وی اس واقعہ نو‏‏ں اپنے ناول وچ کسی فلم د‏‏ی طرح فلمایا ا‏‏ے۔ جداں برتناں اُتے اس وقت دا فن کار (پکلی) پُھول تے بیل بُوٹے بناندا اے تاں اس دا مقصد اپنے فن تے رہتل نو‏‏ں آنے والے لوکاں دے لئی محفوظ کرنا ہُندا ا‏‏ے۔ فیر آنے والی نسل(صدیاں بعد) اُنہاں نو‏‏ں اپنے آباء د‏‏ی یادگار سمجھ کر میوزیم وچ سجا دیندی نيں۔

تنقیدی آراء[سودھو]

محمد ساجد بہاؤ دے بارے وچ کہندے نيں:

'بہاؤ' انسانی زندگی دا ترجمان ناول اے جو اردو ادب وچ ہمیشہ زندہ جاوید رہے گا[۲]۔

ہور ویکھو[سودھو]

حوالے[سودھو]

سانچہ:مستنصر حسین تارڑ