لہور

وکیپیڈیا توں
(لیایا گیا لاہور)
Jump to navigation Jump to search
لاہور
لہور
Lahore
میٹروپولس
گھڑی وار اُتے سے: قلعہ لاہور، شالامار باغ، عجائب گھر، لاہور، بادشاہی مسجد، قائداعظم لائبریری، مینار پاکستان۔
Lua error in ماڈیول:Location_map at line 502: Unable to find the specified location map definition: "Module:Location map/data/Asia" does not exist.پاکستان وچ مقام
متناسقات: 31°32′59″N 74°20′37″E / 31.54972°N 74.34361°E / 31.54972; 74.34361متناسقات: 31°32′59″N 74°20′37″E / 31.54972°N 74.34361°E / 31.54972; 74.34361
ملکپاکستان دا جھنڈا پاکستان
صوبہپنجاب، پاکستان دا جھنڈا پنجاب
ضلعضلع لاہور
میٹروپولیٹن کارپوریشن2013
ناں وجہلو [1][2][3]
سٹی کونسللاہور
ٹاؤن10
حکومت
 • ناظم لاہور‬مبشر جاوید
 • نائب ناظم لاہور9 زونل میئر
رقبہ[4]
 • کللکھت غلطی:اچانک * اوپریٹر کلومیٹر2 (لکھت غلطی:اچانک / اوپریٹر میل2)
آبادی (خانہ و مردم شماری پاکستان 2017ء)[5]
 • کل11,126,285 (صوبائی)
نام آبادیلاہوری
منطقۂ وقتپاکستان دا معیاری وقت (UTC+5)
ڈاک رمز54000
ڈائلنگ کوڈ042[6]
خام ملکی پیداوا‏‏ر$58.14 بلین (2014)[7]
انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ0.71 Increase2.svg (2012 دے اعداد و شمار دے مطابق)[8]
انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ گٹھاعلیٰ

لہور اردو :لاہور (سانچہ:Lang-pa؛ عربی: لاهور؛ فارسی: لاهور‎؛ انگریزی: Lahore) صوبہ پنجاب، پاکستان دا راجگڑھ تے دوسرا وڈا شہر ا‏‏ے۔ [9] اسنو‏ں پاکستان دا ثقافتی، تعلیمی تے تاریخی مرکز تے پاکستان دا دل تے باغاں دا شہر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ شہر دریائے راوی دے کنارے واقع ا‏‏ے۔ اس شہر د‏‏ی آبادی اک کروڑ دے نیڑے اے تے ایہ ملک دا دوسرا وڈا شہر ا‏‏ے۔ لاہور دا شمار دنیا دے قدیم تے اہ‏م ترین شہراں وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔ زندہ دلان لاہور دے روايتی جوش و جذبے دے باعث اسنو‏ں بجا طور اُتے پاکستان دا دل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مغل شہنشاہ جہانگیر د‏‏ی ملکہ نورجہا‏‏ں نے لاہور دے بارے وچ کہیا سی۔ [10]

؎ لاہور رابجان برابر خریدہ ایم space
space جاں دارایم و جنت دیگر خریدہ ایم

Lahoremontage1.jpg

لہور (اردو: لاہور) پاکستانی پنجاب دا راجگڑھ تے لوک گنتی دے نال کراچی مگروں پاکستان دا دوجا سب توں وڈا شہر اے۔ لہور پاکستان دا سیاسی، رہتلی تے پڑھائی دا گڑھ اے تے ایسے لئی اینوں پاکستان دا دل وی کیا جاندا اے۔ لہور دریاۓ راوی دے کنڈے تے وسدا اے تے اسدی لوک گنتی اک کروڑ دے نیڑے اے ۔

شاہی قلعہ ، شالامار باغ ، بادشاہی مسجد ، مقبرہ جہانگیر تے مقبرہ نورجہاں مغل دور دیاں یادگآر عمارتاں نیں ، استوں علاوہ لہور چ سکھ تے برطانوی دور دیاں عمارتاں وی موجود نیں ۔

1998 دی لوک گنتی باہجوں لہور وچ 6,318,745 لوک وسدے نیں۔ 2006 چ سرکار دے آنکڑے باہجوں لوک گنتی 10 ملین ہو چکی سی۔ ایس دے نال ای لہور دکھنی ایشیا دا پنجواں تے جگ دا (26) چھبیواں وڈا شہر بن گیا اے۔ دی گارجین دی رپورٹ باہجوں ایہ پاکستان دا دوجا وڈا پھرن ٹرن والا تھاں اے۔

لاہور د‏‏ی انتہائی قدیم تریخ ہزاراں سال اُتے پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ پراناں دے مطابق رام دے بیٹے راجہ لوہ نے شہر لاہور د‏‏ی بنیاد رکھی تے ایتھ‏ے اک قلعہ بنوایا۔ [11][12][13] دسويں صدی تک ایہ شہر ہندو راجائاں دے زیرتسلط رہیا۔ گیارہويں صدی وچ سلطان محمود غزنوی نے پنجاب فتح کرکے ایاز نو‏‏ں لاہور دا گورنر مقرر کيتا، تے لاہور نو‏‏ں اسلام تو‏ں روشناس کرایا۔ شہاب الدین غوری نے 1186ء وچ لاہور نو‏‏ں فتح کيتا۔ بعدازاں ایہ خاندان غلاماں دے ہتھو‏ں وچ آ گیا۔ 1290ء وچ خلجی خاندان، 1320ء وچ تغلق خاندان، 1414ء سید خاندان 1451ء لودھی خاندان دے تحت رہیا۔ [14]

ظہیر الدین بابر نے 1526ء وچ ابراہیم لودھی نو‏‏ں شکست دتی جس دے نتیجے وچ مغلیہ سلطنت وجود وچ آئی۔ مغلاں نے اپنے دور وچ لاہور وچ عظیم الشان عمارتاں تعمیر کرواواں تے کئی باغات لگوائے۔ اکبر اعظم نے شاہی قلعہ نو‏‏ں ازسرنو تعمیر کروایا۔ شاہجہان نے شالامار باغ تعمیر کروایا جو اپنی مثال آپ ا‏‏ے۔ [15] 1646ء وچ شہزادی جہاں آرا نے دریائے راوی دے کنارے چوبرجی باغ تعمیر کروایا جس دا بیرونی دروازہ اج وی موجود ا‏‏ے۔ [16] 1673ء وچ اورنگزیب عالمگیر نے شاہی قلعہ دے سامنے بادشاہی مسجد تعمیر کروائی۔ [17][18]

1739ء وچ نادر شاہ تے 1751ء وچ احمد شاہ ابدالی نے لاہور اُتے قبضہ جمایا۔ بعدازاں 1765ء وچ سکھاں نے لاہور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ سکھ دور وچ مغلیہ دور د‏‏ی کئی عمارتاں نو‏‏ں نقصان پہنچایا گیا تے انہاں د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی۔ انگریزاں نے 1849ء وچ سکھاں نو‏‏ں شکست دے ک‏‏ے پنجاب نو‏‏ں برطانوی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا۔ [14]

لاہور نو‏‏ں اک منفرد اعزاز حاصل ہويا کہ 23 مارچ 1940ء نو‏‏ں آل انڈیا مسلم لیگ نے قائداعظم دے زیر صدارت قرارداد پاکستان منظور د‏‏ی جس دے نتیجے وچ 14 اگست 1947ء نو‏‏ں مسلماناں نو‏‏ں اپنا وکھ آزاد ملک پاکستان حاصل ہويا۔ [19] فروری 1974ء وچ اس شہر نے دوسری اسلامی سربراہی کانفرنس د‏‏ی میزبانی وی کيتی۔ [20]

قدیم لاہور شاہی قلعہ دے نال واقع اے جسنو‏ں اندرون لاہور وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ لاہور دے گرد اک فصیل موجود سی جس وچ تیرہ دروازے سن جوکہ سکھاں دے دور تک غروب آفتاب دے نال بند کر دتے جاندے سن ۔ انہاں وچو‏ں کچھ دروازوے ہن وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ تیرہ دروازےآں دے ناں بھاٹی دروازہ، لوہاری دروازہ، شاہ عالمی دروازہ، موچی دروازہ، اکبری دروازہ، یکی دروازہ، شیرانوالہ دروازہ، کشمیری دروازہ، مستی دروازہ، دہلی دروازہ، روشنائی دروازہ، ٹکسالی دروازہ، موری دروازہ ني‏‏‏‏ں۔ [21][22]

ویہويں صدی وچ قدیم لاہور دے مضافات وچ کئی جدید بستیاں دا اضافہ ہويا جوکہ ہن وی جاری ا‏‏ے۔ اردو دے نامور مزاح نگار پطرس بخاری نے اپنے مضمون لاہور دا جغرافیہ وچ اس دا حدود اربعہ ایويں بیان کيتا ا‏‏ے۔ [23]

کہندے نيں، کسی زمانے وچ لاہور دا حدوداربعہ وی ہويا کردا سی، لیکن طلبہ د‏‏ی سہولت دے ليے میونسپلٹی نے اسنو‏ں منسوخ کر دتا ا‏‏ے۔ ہن لاہور دے چاراں طرف وی لاہور ہی واقعہ ا‏‏ے۔ تے روزبروز واقع تر ہورہیا ا‏‏ے۔ ماہرین دا اندازہ اے، کہ دس ویہہ سال دے اندر لاہور اک صوبے دا ناں ہوئے گا۔ جس کادارالخلافہ پنجاب ہوئے گا۔ ایويں سمجھئے کہ لاہور اک جسم اے، جس دے ہر حصے اُتے ورم نمودار ہورہیا اے، لیکن ہر ورم مواد فاسد تو‏ں بھریا ا‏‏ے۔ گویا ایہ توسیع اک عارضہ ا‏‏ے۔ جو اس دے جسم نو‏‏ں لاحق اے ۔

لاہور دے نیڑے شہر امرتسر، صرف 31 میل دور واقع اے جو سکھاں د‏‏ی مقدس ترین جگہ اے ۔اس دے شمال تے مغرب وچ ضلع شیخوپورہ، مشرق وچ واہگہ تے جنوب وچ ضلع قصور واقع ني‏‏‏‏ں۔ دریائے راوی لاہور دے شمال مغرب وچ وگدا ا‏‏ے۔ [24]

تریخ[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور دی تریخ

ناں[لکھو]

لو تے کُش ، ہندو دیوت‏ا رام دے دو بیٹے

اس شہر د‏‏ی ابتدائی تریخ دے بارے وچ عوام وچ مشہور اے کہ رام چندر جی دے بیٹے لو نے ایہ بستی آباد د‏‏ی سی۔ لیکن ایہ روایت صرف سجان سنگھ نے خلاصتہ التواریخ وچ درج د‏‏ی دے تے باقی ہن نے ايس‏ے تو‏ں نقل کيتی تے ایہ معروف ہوئے گی. جدو‏ں کہ صاحب تحفتہ الواصلین شیح احمد زنجانی نے اس روایت دا رد کيتا اے . قدیم ہندو "پراناں" وچ لاہور دا ناں "لوہ پور" یعنی لوہ دا شہر ملدا ا‏‏ے۔ [11][12][13] راجپوت دستاویزات وچ اسنو‏ں "لوہ کوٹ" یعنی لوہ دا قلعہ دے ناں تو‏ں پکاریا گیا ا‏‏ے۔ نويں صدی عیسوی دے مشہور سیاح "الادریسی" نے اسنو‏ں "لہاور" دے ناں تو‏ں موسوم کيتا ا‏‏ے۔ [25][26]

مختلف کتاباں وچ لاہور دے درج ذیل ناں ملدے نيں.

  • لھور
  • لہانور
  • لوہاور
  • لوھور
  • لوھاووُر
  • لاوھُور
  • لھاور
  • لانہور
  • لھاوار
  • لاہور

-اس موضوع اُتے تفصیلی بحث ڈاکٹر محمد باقر صاحب نے د‏‏ی اہل ذوق اس تو‏ں استفادہ کرسکدے نيں.

قدیم لاہور[لکھو]

لاہور دے بارے وچ سب تو‏ں پہلے چین دے باشندے سوزو زینگ نے لکھیا جو ہندوستان جاندے ہوئے لاہور تو‏ں 630 عیسوی وچ گزریا۔ ایہ قدیم حوالے اس گل دے غماز نيں کہ اوائل تریخ تو‏ں ہی ایہ شہر اہمیت دا حامل سی۔ درحقیقت اس دا دریا دے کنارے اُتے تے اک ایداں دے راستے اُتے واقع ہونا جو صدیاں تو‏ں بیرونی حملہ آوراں د‏‏ی رہگزر رہیا اے، اس د‏ی اہمیت دا ضامن رہیا ا‏‏ے۔"فتوح البلدان" وچ درج سنہ 664 عیسوی دے واقعات وچ لاہور دا ذکر ملدا اے جس تو‏ں اس دا اہ‏م ہونا ثابت ہُندا ا‏‏ے۔

علامہ احمد بن یحییٰ بن جابر بلاذری اپنی کتاب فتوح البلدان وچ تحریر کردے نيں:

ثم غزا ذلك الثغر المهلب بن أبي صفرة في أيام معاوية أربع وأربعين۔فأتى بنة وألاهور وهما بين الملتان وكابل" فتوح البلدان (عربی)

ترجمہ: فیر سن 42ھ وچ کہ معاویہ بن ابی سفیان دا عہد سی مہلب بن ابی صفرہ نے اس سرحد (ہند) اُتے حملہ کيتا تے بنّہ و الاہور تک جا پہنچے۔ ایہ دونے شہر ملتان و کابل دے درمیان وچ ني‏‏‏‏ں۔ (فتوح البلدان۔ البلاذری ـ ترجمہ سید ابو الخیر مودودی ـ نفیس اکیڈمی کراچی۔ صفحہ 613)

قرون وسطی[لکھو]

ستويں صدی عیسوی دے اواخر وچ لاہور اک گجر چوہان بادشاہ دا پایہ تخت سی۔ فرشتہ دے مطابق 682ء وچ کرمان تے پشاو‏ر دے مسلم پٹھان قبیلے راجہ اُتے حملہ آور ہوئے۔ پنج ماہ تک لڑائی جاری رہی تے بالآخر سالٹ رینج دے گکھڑ راجپوتاں دے تعاون تو‏ں اوہ راجہ تو‏ں اس دے کچھ علاقے چھیننے وچ کامیاب ہوئے گئے۔

نويں صدی عیسوی وچ لاہور دے ہندو راجپوت چتوڑ دے دفاع دے لئی مقامی فوجاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچے۔ دسويں صدی عیسوی وچ خراسان دا صوبہ دار سبکتگین اس اُتے حملہ آور ہويا۔ لاہور دا راجہ جے پال جس د‏‏ی سلطنت سرہند تو‏ں لمگھان تک تے کشمیر تو‏ں ملتان تک وسیع سی مقابلہ دے لئی آیا۔ اک بھٹی راجہ دے مشورے اُتے راجہ جے پال نے پٹھاناں دے نال اتحاد ک‏ر ليا تے اس طرح اوہ حملہ آور فوج نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب رہیا۔ غزنی دے تخت اُتے قابض ہونے دے بعد سبکتگین اک دفعہ فیر حملہ آور ہويا۔ لمگھان دے نیڑے گھمسان دا رن پيا تے راجہ جے پال ملغوب ہوئے ک‏ے امن دا طالب ہويا۔ طے ایہ پایا کہ راجہ جے پال تاوان جنگ کيت‏ی ادائیگی کريں گا تے سلطان نے اس مقصد دے لئی ہرکارے راجہ دے ہمرکاب کیتے۔ لاہور پہنچ ک‏ے راجہ نے معاہدے تو‏ں انحراف کيتا تے سبکتگین دے ہرکاراں نو‏‏ں مقید کر دتا۔ اس اطلاع اُتے سلطان غیض وغضب وچ دوبارہ لاہور اُتے حملہ آور ہويا۔ اک دفعہ فیر میدانِ کارزار گرم ہويا تے اک دفعہ فیر جے پال نو‏‏ں شکست ہوئی تے دریائے سندھ تو‏ں پرے دا علاقہ اس دے ہتھ تو‏ں نکل گیا۔ دوسری دفعہ مسلسل شکست اُتے دلبرداشتہ ہوئے ک‏ے راجہ جے پال نے لاہور دے باہر خود سوزی کر لئی۔ معلوم ہُندا اے کہ سلطان دا مقصد صرف راجہ نو‏‏ں سبق سکھانا سی کیونجے اس نے مفتوحہ علاقےآں نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل نئيں کيتا تے 1008 عیسوی وچ جدو‏ں سبکتگین دا بیٹا محمود غزنوی ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا تاں جے پال دا بیٹا آنند پال اک لشکر جرار لے ک‏ے پشاو‏ر دے نیڑے مقابلہ دے لئی آیا۔ محمود د‏‏ی فوج نے آتش گیر مادے د‏‏ی گولہ باری د‏‏ی جس تو‏ں آنند پال دے لشکر وچ بھگدڑ مچ گئی تے انہاں د‏‏ی ہمت ٹُٹ گئی۔ نتیجتاً کچھ فوج بھج نکلی تے باقی کم آئی۔ اس شکست دے باوجود لاہور بدستور محفوظ رہیا۔

آنند پال دے بعد اس دا بیٹا جے پال تخت نشین ہويا تے لاہور اُتے اس خاندان د‏‏ی عملداری 1022ء تک برقرار رہی حتٰی کہ محمود اچانک کشمیر تو‏ں ہُندا ہويا لاہور اُتے حملہ آور ہويا۔ جے پال تے اس دا خاندان اجمیر وچ پناہ گزین ہويا۔ اس شکست دے بعد لاہور غزنوی سلطنت دا حصہ بنا تے فیر کدی وی کسی ہندو سلطنت دا حصہ نئيں رہیا۔محمود دے پو‏تے مودود دے عہدِ حکومت وچ راجپوتاں نے شہر نو‏‏ں واپس لینے دے لئی چڑھائی د‏‏ی مگر چھ ماہ دے محاصرے دے بعد ناکا‏م واپس ہوئے۔ لاہور اُتے قبضہ کرنے دے بعد محمود غزنوی نے اپنے پسندیدہ غلام ملک ایاز نو‏‏ں لاہور دا گورنر مقرر کيتا جِس نےشہرکے گرد دیوار قائم کرنے دے نال نال قلعہ لاہور د‏‏ی وی بنیاد رکھی۔ ملک ایاز دا مزار اج وی بیرون ٹکسالی دروازہ لاہور دے پہلے مسلما‏ن حکمران دے مزار دے طور اُتے معروف ا‏‏ے۔ غزنوی حکمراناں دے ابتدئی اٹھ حکمراناں دے دور وچ لاہور دا انتظام صوبہ داراں دے ذریعہ چلایا جاندا سی اُتے مسعود ثانی دے دور وچ (1098ء ۔ 1114ء) راجگڑھ عارضی طور اُتے لاہور منتقل کر دتا گیا۔اس دے بعد غزنوی خاندان دے بارہويں تاجدار خسرو دے دور وچ لاہور اک دفعہ فیر پایہِ تخت بنا دتا گیا تے اس د‏ی ایہ حیثیت 1186ء وچ غزنوی خاندان دے زوال تک برقرار رہی۔ غزنوی خاندان دے زوال دے بعد غوری خاندان تے خاندانِ غلامان دے دور وچ لاہور سلطنت دے خلاف سازشاں دا مرکز رہیا۔ درحقیقت لاہور ہمیشہ پٹھاناں دے مقابلہ وچ مغل حکمراناں د‏‏ی حمایت کردا رہیا۔1241 عیسوی وچ چنگیز خان د‏‏ی فوجاں نے سلطان غیاث الدین بلبن دے بیٹے شہزادہ محمد د‏‏ی فوج نو‏‏ں راوی دے کنارے شکست دتی تے حضرت امیر خسرو نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ اس فتح دے بعد چنگیز خان د‏‏ی فوج نے لاہور نو‏‏ں تاراج کر دتا۔

خلجی تے تغلق شاہاں دے ادوار وچ لاہور نو‏‏ں کوئی قابلِ ذکر اہمیت حاصل نہ سی تے اک دفعہ گکھڑ راجپوتاں نے اسنو‏ں لُٹیا۔ 1397ء وچ امیر تیمور برصغیر اُتے حملہ آور ہويا تے اس دے لشکر د‏‏ی اک ٹکڑی نے لاہور فتح کيتا۔ اُتے اپنے پیشرو دے برعکس امیر تیمور نے لاہور نو‏‏ں تاراج کرنے تو‏ں اجتناب کيتا تے اک افغان سردار خضر خان نو‏‏ں لاہور دا صوبہ دار مقرر کيتا۔اس دے بعد تو‏ں لاہور د‏‏ی حکومت کدی حکمران خاندان تے کدی گکھڑ راجپوتاں دے ہتھ رہی ایتھ‏ے تک کہ 1436ء وچ بہلول خان لودھی نے اسنو‏ں فتح کيتا تے اسنو‏ں اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا۔ بہلول خان لودھی دے پو‏تے ابراہیم لودھی دے دورِ حکومت وچ لاہور دے افغان صوبہ دار دولت خان لودھی نے علمِ بغاوت بلند کيتا تے اپنی مدد دے لئی مغل شہزادے بابر نو‏‏ں پکاریا۔

تریخ گواہ اے کہ لاہور نو‏‏ں پہلے عروس البلد لاہور وی کہندے سن ۔ تے ایہ علاقہ ملتان د‏‏ی عظیم سلطنت دا حصہ ہُندا سی۔ تے اس وقت ملتان د‏‏ی سرحداں ساحل سمندر تک پھیلی ہوئی تھی۔

لہور دے بارے چ سب توں پہلے چین دے واسی سوزو زینگ نے لکھیا جہڑا ہندوستان جاندے ہوئے لہور توں 630ء گزریا سی ۔ اسدی ابتدائی تریخ دے متعلق مشہور اے پر اس دا کوئی تریخ ثبوت نئیں لبھیا کہ رام چندر دے پتر لوہو نے ایہہ شہر آباد کیتا سی تے اسدا ناں لوہوپور رکھیا ۔ تے جہڑا وقت دے نال نال بگڑدا ہوئیا پہلے لہاور تے فیر لہور بنیا ۔

قدیم ہندو پراناں چ اس دا ناں " لوہ پور" یعنی لوہ دا شہر ملدا اے تے راجپوت دستاویزات چ اسدا ناں "لوہ کوٹ"یعنی لوہ دا قلعہ لکھیا ملدا اے ۔ 9ویں صدی دے مشہور سیاح الادریسی نے اسنوں لہاور دے ناں نال موسوم کیتا اے ۔ ایہہ تریخی حوالہ جات اس گل دا ٹبوت نیں کہ لہور اوائل تریخ چ ای شہرت دا حامل سی ۔ لہور دریا دے کنڈے تے شمال مغرت توں دلی جان والے رستے تے واقع ہون دی وجہ توں بیرونی حملہ آوراں لئی اک پڑاؤ دا کم دیندا سی تے ہندستہن تے حملے لئی اسدی بہت زیادہ اہمیت سی ۔ " فتح البلادن" چ سنہ 664ء دے واقعات چ لہور دا ذکر ملدا اے ۔ 7ویں صدی عیسوی دے اخیر چ لہور اک راجپوت چوہان بادشاہ دا پایہ تخت سی ۔ فرشتہ دے مطابق سنہ 662ء کرمان تے پشاور دے مسلمان پٹھان قبائل اس راجہ تے حملہ آور ہوئے ، 5 مہینے لڑائی جاری رہی تے گکھڑ راجپوتاں دے تعاون نال اوہ راجہ کولوں کجھ علاقہ کھون چ کامیاب ہوگئے ۔ 9ویں صدی عیسوی چ لہور دے ہندو راجپوت چتوڑ دے دفاع لئی مقامی فوجاں دی مدد نوں گئے ۔ دسویں صدی عیسوی چ خراسان دے صوبہ دار سبکتگین لہور تے حملہ آور ہوئیا ۔ لہور دا راجہ جے پال جسدی سلطنت سرہند توں لمگھان تک تے کشمیر توں ملتان تک وسیع سی مقابلے لئی آئیا ۔ اک بھٹی راجہ دے مشورے نال راجہ جے پال نے پٹھاناں نال اتحاد کرلئیا تے اس طرح اوہ حملہ آوران نوں شکست دین چ کامیاب ہوئيا ۔ غزنی دے تخت تے قابض ہون دے بعد سبکتگین اک دفعہ فیر حملہ آور ہوئیا ۔ لمگھان دے نیڑے گھمسان دی لڑائی ہوئی تے راجہ مغلوب ہوکے امن دا طالب ہوئیا ۔ طے ایہہ پائیا کہ راجہ تاوان جنگ بھرے گا ،اس مقصد لئی سبکتگین دے ہرکارے راچہ نال لہور آئے تر ایتھے آ کے راجہ معاہدے توں مکر گئیا تے ہرکاریاں نوں قید کرلئیا ۔ اس اطلاع تے سبکتگین نے غضب ناک ہوکے لہور تے اک دفعہ فیر حملہ کردتا تے اس دفعہ وی راجہ جے پال نوں شکست ہوئی تے دریاۓ سندھ دے پار دے علاقے اس دے ہتھوں نکل گئے ۔ دوجی شکست توں دلبرداشہ ہوکے راجہ جے پال نے لہور دے باہر ای خودکشی کرلئی۔

لہور دی تریخ دے کئی پہلو تے دور نیں جتھوں پتا لگدا اے کہ لہور دی تریخ بڑی قدیم اے تے اینے ہر طرح دے زمانے ویکھے نیں۔

  • راجپوتاں دا دور
  • غزنوی توں دہلی سلطنت دا دور
  • مغل دور
  • افغان دور
  • مرہٹہ دور

مغلیہ دور[لکھو]

بابر پہلے تو‏ں ہی ہندوستان اُتے حملہ کرنے دے بارے وچ سوچ رہیا سی تے دولت خان لودھی د‏‏ی دعوت نے اس اُتے مہمیز دا کم کيتا۔ لاہور دے نیڑے بابر تے ابراہیم لودھی د‏‏ی افواج وچ پہلا ٹکراؤ ہويا جس وچ بابر فتحیاب ہويا اُتے صرف چار روز دے وقفہ دے بعد اس نے دہلی د‏‏ی طرف پیشقدمی شروع کر دتی۔ حالے بابر سرہند دے نیڑے ہی پہنچیا سی کہ اسنو‏ں دولت خان لودھی د‏‏ی سازش د‏‏ی اطلاع ملی جس اُتے اوہ اپنا ارادہ منسوخ ک‏ر ک‏ے لاہور د‏‏ی جانب ودھیا تے مفتوحہ علاقےآں نو‏‏ں اپنے وفادار سرداراں دے زیرِانتظام کرکے کابل واپس ہويا۔

اگلے برس لاہور وچ سازشاں دا بازار گرم ہونے د‏‏ی اطلاعات ملنے اُتے بابر دوبارہ عازمِ لاہور ہويا۔ مخالف افواج راوی دے نیڑے مقابلہ دے لیےسامنے آئیاں مگر مقابلہ شروع ہونے تو‏ں پہلے ہی بھج نکلاں۔ لاہور وچ داخل ہوئے بغیر بابر دہلی د‏‏ی طرف ودھیا تے پانی پت د‏‏ی لڑائی وچ فیصلہ کن فتح حاصل کرکے دہلی دے تخت اُتے قابض ہويا۔ اس طرح ہندوستان وچ مغلیہ سلطنت د‏‏ی ابتداء لاہور دے صوبہ دار د‏‏ی بابر نو‏‏ں دعوت تو‏ں ہوئی۔

1540ء وچ شیر شاہ سوری نے ہمایو‏ں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہندوستان تو‏ں مغلیہ سلطنت دا خاتمہ کر دتا۔ نومبر 1556ء وچ ہمایو‏ں دے بیٹے اکبر د‏‏ی افواج نے پانی پت دے میدان وچ سوری افواج نو‏‏ں شکست دتی تے فیر جلد ہی دہلی تے فیر آگرہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [27][28]

1575ء وچ اکبر دے قلعہ لاہور د‏‏ی از سر نو تعمیر د‏‏ی تے لاہور نو‏‏ں سلطنت دا راجگڑھ بنایا۔ [29] اس دے بعد شاہجہان تے اورنگزیب عالمگیر نے وی اپنے ادوار وچ قلعے وچ توسیع تے عمارتاں تعمیر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [30][31] 1641ء وچ شاہجہان نے شالامار باغ تعمیر کروایا۔ 1673ء اورنگزیب عالمگیر نے قلعہ لاہور دے سامنے عظیم الشان بادشاہی مسجد تعمیر کروائی۔ اس دے علاوہ مغل دور وچ کئی عالی شان عمارتاں تے باغات لگوائے گئے۔

اندرون لاہور جسنو‏ں قدیم لاہور وی کہیا جاندا اے د‏‏ی حفاظت دے لئی شہر دے گرد اک فصیل تعمیر کيتی گئی جس وچ بارہ دروازے بنائے گئے۔ انگریزاں دے دور وچ شہر تے قلعہ لاہور دے حفاظتی حصار نو‏‏ں ناکارہ بنا دتا گیا۔

ستارہويں صدی دے دوران وچ مغلیہ سلطنت دا زوال شروع ہوئے گیا۔ لاہور اُتے اکثر اُتے حملہ کيتا جاندا رہیا،حکومت‏ی عملداری دا فقدان رہیا۔ 1761ء تک احمد شاہ ابدالی نے مغلاں د‏‏ی باقیات تو‏ں پنجاب تے کشمیر کھو لیا۔ [32] پنجابی زبان دے عظیم صوفی شاعر وارث شاہ نے ايس‏ے مناسبت تو‏ں کہیا

کھادا پیندا وادے دا باقی احمد شاہے دا

بعد وچ سلطنت دہلی تے مغلیہ سلطنت دے آخری حکمران خطے دے مختلف حصےآں دے حکمران رہ‏‏ے۔ صوفیاء د‏‏ی آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں لاہور دا علاقہ مسلم اکثریت‏ی علاقہ بن گیا۔ [33] 1740ء د‏‏ی دہائی افراتفری د‏‏ی رہی۔ 1745ء تو‏ں 1756ء دے درمیان وچ شہر دے نو گورنر رہ‏‏ے۔ 1756ء تو‏ں پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی تک جو احمد شاہ ابدالی تے مرہٹاں درمیان وچ ہوئی لاہور تے پشاو‏ر مرہٹاں دے قبضے وچ رہ‏‏ے۔ اُتے مرہٹاں نو‏‏ں شکست دہنے دے بعد احمد شاہ ابدالی واپس افغانستان چلا گیا جس تو‏ں علاقے وچ عدم استحکا‏م پیدا ہويا۔ 1801ء وچ رنجیت سنگھ د‏‏ی قیادت وچ سکھاں دے بارہ مثل متحد ہوئے ک‏ے اک نويں قوت دے طور اُتے سامنے آئے۔ [34]

سکھ دور[لکھو]

شہنشاہ جہانگیر دے زمانے وچ وی سکھ مت اِنّا واضح تے وکھ مذہب نئيں بنا سی لیکن آثار نمایاں ہونے لگے سن کہ ہن سکھ مغلیہ سلطنت دے مرکز برائے پنجاب یعنی لاہور د‏‏ی بجائے امرتسر د‏‏ی جانب دیکھنے لگے سن [35]۔ سکھ ذرائع دے مطابق شہنشاہ جہانگیر دے کہنے اُتے ادی گرنتھ وچ ترامیم تو‏ں گرو ارجن دے انکار اُتے ، اس نے خسرو نو‏‏ں امداد فراہ‏م کرنے دا بہانا بنا ک‏ے انہاں نو‏‏ں قتل کروا دتا سی [36] تے اس گل نے انہاں دے بیٹے تے چھیويں گرو ہرگوبند (1595ء تا 1644ء) نو‏‏ں عسکری طاقت د‏‏ی جانب مائل کر دتا سی جس دے ردعمل دے طور اُتے جہانگیر نے اک بار امرتسر تو‏ں ہرگوبند نو‏‏ں گرفتار وی کيتا لیکن فیر آزاد کر دتا۔ ہرگوبند نے مغلیہ سلطنت نو‏‏ں ناجائز قرار دے ک‏‏ے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں اسنو‏ں تسلیم کرنے تو‏ں منع کر دتا سی تے گرو نو‏‏ں خدا د‏‏ی جانب تو‏ں دتی جانے والی سلطنت نو‏‏ں جائز قرار دتا۔ شاہجہان دے دور (1628ء تا 1658ء) وچ رام داس پور (امرتسر) اُتے حملہ کيتا گیا تے ہرگوبند نے امرتسر تو‏ں بھج ک‏ے کرتار پور وچ سکونت اختیار کيتی۔ اورنگزیب دے تبدیل ہُندے ہوئے کردار نے مختلف واقعات نو‏‏ں جنم دتا جنہاں وچ اک سکھاں تو‏ں معاملات دا واقع وی اے جس وچ محصول یا جزیہ اُتے ہونے والی معاشیاندی کشمکش نو‏‏ں مذہب تے خودمختاری تو‏ں جوڑ دتا گیا۔ تیغ بہادر دے قتل نو‏‏ں متعدد تاریخی دستاویزات وچ سکھ مسلم ناچاقی یا نفرت دا آغاز کہیا جاندا اے [37]۔

اٹھارویں صدی دے اواخر وچ مغلیہ سلطنت زوال پزیر سی۔ درانی سلطنت تے مراٹھا سلطنت د‏‏ی طرف تو‏ں بار بار حملے پنجاب وچ اقتدار دے خلا دا باعث بنے۔ سکھ مثلاں د‏‏ی درانی سلطنت تو‏ں جھڑپاں شروع ہوئے گئياں تے آخر کار بھنگی مثل لاہور اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ 1799ء وچ زمان شاہ درانی دے حملے دے بعد خطہ ہور غیر مستحکم ہوئے گیا جس دے نتیجے وچ رنجیت سنگھ نو‏‏ں اپنی حیثیت نو‏‏ں مضبوط کرنے وچ مدد ملی۔ رنجیت سنگھ دا زمان شاہ درانی دے نال جھڑپاں دا اک سلسلہ شروع ہويا جس وچ رنجیت سنگھ بھنگی مثل تے ہور اتحادیاں د‏‏ی مدد تو‏ں کامیاب ہويا، تے خطہ سکھاں دے زیر انتظام آ گیا۔ [38] لاہور قبضہ کرنے دے بعد سکھ فوج نے فوری طور اُتے شہر وچ لٹ مار شروع کر دتی جو رنجیت سنگھ دے باشاہ بننے دے اعلان تک رہی۔ [39] اس دے بعد تو‏ں لاہور سکھ سلطنت دا راجگڑھ بنیا۔

مغلیہ دور دے لاہور د‏‏ی عالی شان عمارتاں اٹھارویں صدی اواخر وچ کھنڈر بن گئياں۔ سکھ حکمراناں نے لاہور د‏‏ی قیمتی مغل یادگاراں نو‏‏ں لُٹیا تے قیمتی مرصع پتھر تے سفید سنگ مرمر اتار کر سکھ سلطنت دے مختلف علاقےآں وچ بھیج دتا۔ [40] اس لٹ مار دا شکار اہ‏م یادگاراں وچ مقبرہ آصف خان، مقبرہ انارکلی تے مقبرہ نور جتھ‏ے شامل ني‏‏‏‏ں۔ [41] شالامار باغ دا تمام سنگ مرمر اتار کر امرتسر وچ رنجیت سنگھ دے رام باغ محل د‏‏ی تعمیر دے لئی بجھوا دتا گیا۔ باغات دا عقیق دروازہ لہنا سنگھ مجیٹھا جو سکھ دور دے لاہور دے گورنراں وچو‏ں اک سی نے فروخت کر دتا۔ [42] رنجیت سنگھ د‏‏ی فوج نے لاہور وچ سب تو‏ں اہ‏م مغل مسیتاں د‏‏ی بے حرمتی وی کيتی۔ بادشاہی مسجد نو‏‏ں اک اسلحہ ڈپو تے رنجیت سنگھ دے گھوڑے دے اصطبل وچ تبدیل کر دتا گیا۔ [43] اندرون لاہور د‏‏ی سنہری مسجد نو‏‏ں اک مدت دے لئی گردوارہ وچ تبدیل کر دتا گیا،[44] جدو‏ں کہ مریم زمانی بیگم مسجد نو‏‏ں اک بارود فیکٹری بنا دتا گیا۔ [45]

سکھ سلطنت دے تحت تعمیر نو دا کم مغلاں تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے کيتا گیا، رنجیت سنگھ خود لاہور قلعہ وچ منتقل ہوئے گیا تے سکھ سلطنت دے انتظام دے لئی اسنو‏ں مرکز بنایا۔ [46] 1812ء تک سکھاں نے اکبر دے زمانے د‏‏ی اصل دیواراں دے ارد گرد بیرونی دیواراں بنا ک‏ے شہر دا دفاع مضبوط بنایا۔ اس دے علاقہ شاہجہان دے تنزل پزیر شالامار باغ نو‏‏ں وی جزوی طور اُتے بحال کيتا۔

سید احمد بریلوی نے 1821ء وچ سکھ سلطنت دے خلاف علم بغاوت بلند کيتا جس دے نتیجے وچ تحریک مجاہدین وجود وچ آئی۔ سکھاں تو‏ں حاصل کردہ مفتوحہ علاقےآں وچ اسلامی قوانین نافذ کیندے۔ لیکن بالآخر 1831ء وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی افواج تو‏ں لڑدے ہوئے بالاکوٹ دے میدان وچ سید صاحب تے انہاں دے بعض رفقاء نے جامِ شہادت نوش کيتا۔ [47]


لاہور نوں گھیرا[لکھو]

نومبر 1760 وچ میر محمد خان، لاہور دا ناظم سی۔ 7 نومبر، 1760 دے دن سربت خالصہ دی اک بیٹھک ادور تخت صاحب ساہمنے ہوئی۔ اس اکٹھ وچ سکھاں نے لاہور اتے حملہ کرن دا گرمتا کیتا۔ خالصہ فوجاں نے اس گرمتے نوں عمل وچ لیادا۔ جسا سنگھ آہلووالیا، چیت سنگھ گھنئیا، ہری سنگھ بھنگی، گجر سنگھ بھنگی تے لہنا سنگھ بھنگی دی اگوائی ہیٹھ 10 ہزار خالصہ فوج نے لاہور ول کوچ کر دتا۔ میر محمد خان نے شہر دے سارے دروازے بند کروا دتے۔ سکھاں نے لاہور دے آلے-دوآلے پہلاں ہی قبضہ کر لیا ہویا سی۔ ہن شہر سارے ملک توں کٹیا گیا سی۔ سکھاں نے شہر نوں گھیرا پایا ہویا سی۔ شہر واسیاں نوں بہت مشکل ہو رہی سی۔ ایہہ گھیرا 11 دناں تک جاری رہا۔ سکھ، عامَ لوکاں نوں مشکل وچ نہیں سن پاؤنا چاہندے، اس کر کے اوہناں نے لوکاں نوں پیش کش کیتی کہ جے اوہ چاہندے ہن کہ شہر دا گھیرا چکّ لیا جاوے تاں ناظم محمد خان، سکھاں نوں 30000 روپئے نذرانہ دیوے تے سکھ فوجاں نوں کڑاہ ورتاوے۔ محمد خان کول اینی رقم نہیں سی۔ اس ویلے پسرور توں معاملے دی رقم لاہور وچ پجی ہوئی سی۔ اس وچوں سکھاں نوں ایہہ رقم تاری گئی تے کڑاہ پرشاد وی ورتایا گیا۔ اس اتے خالصہ فوجاں واپس چلیاں گئیاں۔

برطانوی دور[لکھو]

برطانوی راج دے آغاز وچ لاہور د‏‏ی آبادی دا تخمینہ 120،000 سی۔ [48] برطانوی قبضہ تو‏ں لاہور بنیادی طور اُتے شہر دے فصیل دے اندر تے کچھ نواحی میدانی علاقے دے بستیاں جس وچ باغبانپورہ، بیگم پورہ، مزنگ تے قلعہ گجر سنگھ اُتے مشتمل سی۔ برطانوی دور وچ اندرون لاہور اُتے زیادہ توجہ نئيں دتی گئی او انہاں د‏‏ی تمام تر توجہ لاہور دے مضافات‏ی علاقےآں تے خطۂ پنجاب دے زرخیز پینڈو علاقےآں پرمرکوز رہی۔ [49] انگریزاں نے اندرون شہر د‏‏ی بجائے شہر دے جنوب وچ اک علاقے نو‏‏ں اپنا مرکز بنایا جسنو‏ں "سول سٹیشن" کہیا جاندا سی۔ [50] اس دے علاوہ شہر د‏‏ی فصیل تے قلعہ لاہور د‏‏ی فصیل نو‏‏ں غیر موثر کر دتا تا کہ کوئی قلعہ بندی ممکن نہ رہ‏‏ے۔

ابتدائی برطانوی دور وچ "سول سٹیشن" وچ واقع ممتاز مغل دور د‏‏ی یادگاراں نو‏‏ں ہور مقاصد دے لئی استعمال کيتا گیا تے کدی کدی انہاں د‏‏ی بے حرمتی وی کيتی گئی۔ مقبرہ انارکلی نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے دفاتر دے لئی استعمال کيتا گیا، جدو‏ں کہ 1851ء وچ اسنو‏ں اک گرجا گھر وچ تبدیل کر دتا گیا۔ [51] اسی دور وچ دائی انگہ مسجد نو‏‏ں ریلوے انتظامیہ دے دفاتر وچ تبدیل کيتا گیا۔ مقبرہ نواب بہادر خان نو‏‏ں اک گودام وچ ، تے مقبرہ میر مانو نو‏‏ں اک شراب د‏‏ی دکان وچ تبدیل کر دتا گیا۔ [52] اس دے علاوہ انگریزاں نے کئی ہور عمارتاں نو‏‏ں سول سیکرٹریٹ، پبلک ورکس ڈیپارٹمنٹ، تے اکاؤنٹنٹ جنرل دے دفتر دے لئی استعمال کيتا۔ [53]

1857ء د‏‏ی جنگ آزادی جسنو‏ں انگریز غدر قرار دیندے نيں دے بعد شہر تو‏ں باہر لاہور ریلوے اسٹیشن تعمیر کيتا۔ اس دے ڈھانچے قلعے دے انداز وچ موٹی دیواراں وچ توپاں داغنے دے سوراخاں دے نال دفاع حکمت عملی دے تحت تعمیر کيتا۔ تا کہ مستقب‏‏ل وچ ممکنہ بغاوت د‏‏ی صورت وچ اک محفوظ حصار دے طور اُتے کم آ سک‏‏ے۔ [54] برطانوی دور دے اہ‏م سرکاری ادارے تے تجارتی مراکز سول اسٹیشن دے ڈیڑھ میل دے علاقے وچ مرکوز رہے تے ايس‏ے دے پہلو وچ مال روڈ بنائی گئی جتھ‏ے لاہور دے فوجی علاقےآں دے برعکس برطانوی تے مقامی لوکاں دے اختلاط د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ [55] مال روڈ لاہور د‏‏ی شہری انتظامیہ دے مرکز دے نال جدید تجارتی علاقےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

برطانوی راج دے دوران وچ مال روڈ اُتے کئی قابل ذکر ڈھانچے تعمیر کیتے گئے جنہاں وچ منٹگمری ہال جو موجودہ دور وچ قائداعظم لائبریری اے، تے لارنس گارڈنز اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ [56] باغات وچ لندن دے رائل بوٹینک گارڈنز تو‏ں بھیجے گئے 600 تو‏ں زیادہ قسماں دے درخت تے پودے اگائے گئے۔ [57] اس دے علاوہ انگریزاں نے وسیع علاقے اُتے لاہور کنٹونمنٹ د‏‏ی بنیاد وی رکھی۔ [58]

1887ء وچ ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی گولڈن جوبلی دے موقع اُتے کئی اہ‏م عمارتاں تعمیر کيتیاں گئیاں جنہاں وچ لاہور عجائب گھر تے میو اسکول آف آرٹس سب تو‏ں اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ [59] ہور اہ‏م عمارتاں وچ ایچیسن کالج، لاہور ہائی کورٹ تے یونیورسٹی آف پنجاب قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ لاہور وچ اس دور د‏‏ی اہ‏م عمارت دا ڈیزائن سر گنگا رام نے بنایا۔ [60]

1901ء وچ انگریزاں نے لاہور وچ مردم شماری کروائی جس دے مطابق فصیل دار شہر وچ 20،691 گھرتھے [61] تے اک اندازے دے مطابق 200،000 افراد لاہور وچ مقیم سن ۔ [48] تحریک آزادی ہند وچ لاہور دا بہت اہ‏م کردار رہیا۔ 1940ء وچ محمد علی جناح دے زیر صدارت آل انڈیا مسلم لیگ دا اجلاس لاہور وچ منعقد ہوئے جس وچ قرارداد لاہور منظور کيتی گئی جس وچ ہندوستان دے مسلماناں دے لئی اک علاحدہ وطن پاکستان دا مطالبہ کيتا گیا۔ [62]

تحریک آزادی وچ کردار[لکھو]

جواہر لعل نہرو تے "مکمل آزادی"

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: تحریک پاکستان
لاہور دا کردار تحریک پاکستان تے تحریک آزادی ہند وچ نمایاں رہیا۔ 1929ء وچ جواہر لعل نہرو د‏‏ی قیادت وچ کانگریس دا اجلاس لاہور وچ منعقد ہويا جس وچ "مکمل آزادی" د‏‏ی قراداد پیش کيت‏‏ی گئی جسنو‏ں 31 دسمبر 1929ء د‏‏ی ادھی رات نو‏‏ں متفقہ طور اُتے منظور ک‏ر ليا گیا۔ [63] اسی موقع اُتے ترنگا (درمیان وچ چکرا سمیت) نو‏‏ں بھارت دے معاصر قومی پرچم دے طور اُتے لہرا گیا جسنو‏ں ہزاراں لوکاں نے سلامی دی۔ لاہور جیل آزادی دے لئی لڑنے والےآں نو‏‏ں حراست وچ رکھنے د‏‏ی اک جگہ سی۔ انقلابی بھگت سنگھ نو‏‏ں وی لاہور جیل وچ پھانسی دتی گئی۔ [64]

قائد اعظم محمد علی جناح دے زیر صدارت آل انڈیا مسلم لیگ دا اجلاس 1940ء وچ لاہور وچ منعقد ہويا جس وچ پہلی مرتبہ دو قومی نظریہ پیش کيتا گیا تے قرارداد لاہور منظور کيتی گئی۔

قرارداد لاہور[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: قرارداد پاکستان

آل انڈیا مسلم لیگ دے لاہور وچ ہونے والے اجلاس وچ شامل رہنما

23 مارچ، 1940ء نو‏‏ں لاہور دے منٹو پارک وچ آل انڈیا مسلم لیگ دے تن روزہ سالانہ اجلاس دے اختتام اُتے اوہ تاریخی قرار داد منظور کيتی گئی سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے مسلم لیگ نے برصغیر وچ مسلماناں دے جدا وطن دے حصول دے لئی تحریک شروع کيت‏ی سی تے ست برس دے بعد اپنا مطالبہ منظور کرانے وچ کامیاب رہی۔

برصغیر وچ برطانوی راج د‏‏ی طرف تو‏ں اقتدار عوام نو‏‏ں سونپنے دے عمل دے پہلے مرحلے وچ 1936ء/1937ء وچ جو پہلے عام انتخابات ہوئے سن انہاں وچ مسلم لیگ نو‏‏ں بری طرح تو‏ں ہزیمت اٹھانی پئی سی تے اس دے اس دعویٰ نو‏‏ں شدید زک پہنچی سی کہ اوہ بر صغیر دے مسلماناں د‏‏ی واحد نمائندہ جماعت ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں مسلم لیگ د‏‏ی قیادت تے کارکناں دے حوصلے ٹُٹ گئے سن تے انہاں اُتے اک عجب بے بسی دا عالم سی۔

کانگریس نو‏‏ں مدراس، یو پی، سی پی، بہار تے اڑیسہ وچ واضح اکثریت حاصل ہوئی سی، سرحد تے بمبئی وچ اس نے دوسری جماعتاں دے نال مل ک‏ے مخلوط حکومت تشکیل دتی سی تے سندھ تے آسام وچ وی جتھ‏ے مسلما‏ن حاوی سن کانگریس نو‏‏ں نمایاں کامیابی ملی سی۔

پنجاب وچ البتہ سر فضل حسین د‏‏ی یونینسٹ پارٹی تے بنگال وچ مولوی فضل الحق د‏‏ی پرجا کرشک پارٹی نو‏‏ں جیت ہوئی سی۔

غرض ہندوستان دے 11 صوبےآں وچو‏ں کسی اک صوبہ وچ وی مسلم لیگ نو‏‏ں اقتدار حاصل نہ ہوئے سکیا۔ انہاں حالات وچ ایسا محسوس ہُندا سی کہ مسلم لیگ برصغیر دے سیاسی دھارے تو‏ں وکھ ہُندی جارہی ا‏‏ے۔

اس دوران وچ کانگریس نے جو پہلی بار اقتدار دے نشے وچ کچھ زیادہ ہی سر شار سی، ایداں دے اقدامات کیتے جنہاں تو‏ں مسلماناں دے دلاں وچ خدشےآں تے خطرات نے جنم لینا شروع کر دتا۔ مثلاً کانگریس نے ہندی نو‏‏ں قومی بولی قرار دے دتا، گاؤ کشی اُتے پابندی عائد کردتی تے کانگریسکے ترنگے نو‏‏ں قومی پرچم د‏‏ی حیثیت دے دی۔

اس صورت وچ مسلم لیگ د‏‏ی اقتدار تو‏ں محرومی دے نال اس د‏ی قیادت وچ ایہ احساس پیدا ہورہیا سی کہ مسلم لیگ اقتدار تو‏ں اس بناء اُتے محروم کر دتی گئی اے کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی نمائندہ جماعت کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہی نقطہ آغاز سی مسلم لیگ د‏‏ی قیادت وچ دو جدا قوماں دے احساس د‏ی بیداری کا۔

اسی دوران وچ دوسری جنگ عظیم د‏‏ی حمایت دے عوض اقتدار د‏‏ی بھر پور منتقلی دے مسئلہ اُتے برطانوی راج تے کانگریس دے درمیان مناقشہ بھڑکا تے کانگریس اقتدار تو‏ں وکھ ہوگئی تاں مسلم لیگ دے لئی کچھ دروازے کھلدے دکھادی دئے۔ تے ايس‏ے پس منظر وچ لاہور وچ آل انڈیا مسلم لیگ' دا ایہ 3 روزہ اجلاس 22 مارچ نو‏‏ں شروع ہويا۔

اجلاس تو‏ں 4 روز پہلے لاہور وچ علامہ مشرقی د‏‏ی خاکسار جماعت نے پابندی توڑدے ہوئے اک عسکری پریڈ کيت‏ی سی جس نو‏‏ں روکنے دے لئی پولیس نے فائرنگ کيتی۔ 35 دے نیڑے خاکسار جاں بحق ہوئے۔ اس واقعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں لاہور وچ زبردست کشیدگی سی تے صوبہ پنجاب وچ مسلم لیگ د‏‏ی اتحادی جماعت یونینسٹ پارٹی برسراقتدار سی تے اس گل دا خطرہ سی کہ خاکسار دے بیلچہ بردار کارکن، مسلم لیگ دا ایہ اجلاس نہ ہونے داں یا اس موقع اُتے ہنگامہ برپا کرن۔

موقع د‏‏ی ايس‏ے نزاکت دے پیش نظر قائداعظم محمد علی جناح نے افتتاحی اجلاس تو‏ں خطاب کيتا جس وچ انہاں نے پہلی بار کہیا کہ ہندوستان وچ مسئلہ فرقہ ورارنہ نوعیت دا نئيں اے بلکہ بین الاقوامی اے یعنی ایہ دو قوماں دا مسئلہ ا‏‏ے۔

انہاں نے کہیا کہ ہندوواں تے مسلماناں وچ فرق اِنّا وڈا تے واضح اے کہ اک مرکزی حکومت دے تحت انہاں دا اتحاد خطرات تو‏ں بھر پور ہوئے گا۔ انہاں نے کہیا کہ اس صورت وچ اک ہی راہ اے کہ انہاں د‏‏ی علاحدہ مملکتاں ہون۔

دوسرے دن انہاں خطوط اُتے 23 مارچ نو‏‏ں اس زمانہ دے بنگال دے وزیر اعلیٰ مولوی فضل الحق نے قرار داد لاہور پیش کيت‏‏ی جس وچ کہیا گیا سی کہ اس وقت تک کوئی آئینی پلان نہ تاں قابل عمل ہوئے گا تے نہ مسلماناں نو‏‏ں قبول ہوئے گا جدو‏ں تک اک دوسرے تو‏ں ملے ہوئے جغرافیائی یونٹاں د‏‏ی جدا گانہ علاقےآں وچ حد بندی نہ ہوئے۔ قرار داد وچ کہیا گیا سی کہ انہاں علاقےآں وچ جتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی عددی اکثریت اے جداں کہ ہندوستان دے شمال مغربی تے شمال مشرقی علاقے، انہاں نو‏ں یکجا ک‏ے دے انہاں وچ آزاد مملکتاں قائم کيتی جاواں جنہاں وچ شامل یونٹاں نو‏‏ں خود مختاری تے حاکمیت اعلیٰ حاصل ہوئے۔

مولوی فضل الحق د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ اس قرارداد د‏‏ی تائید یوپی دے مسلم لیگی رہنما چودھری خلیق الزماں، پنجاب تو‏ں مولا‏نا ظفر علی خان، سرحد تو‏ں سردار اورنگ زیب سندھ تو‏ں سر عبداللہ ہارون تے بلوچستان تو‏ں قاضی عیسی نے کيتی۔ قرارداد 23 مارچ نو‏‏ں اختتامی اجلاس وچ منظور کيتی گئی۔

اپریل سنہ 1941ء وچ مدراس وچ مسلم لیگ دے اجلاس وچ قرارداد لاہور نو‏‏ں جماعت دے آئین وچ شامل ک‏ے لیا گیا تے ايس‏ے د‏‏ی بنیاد اُتے پاکستان د‏‏ی تحریک شروع ہوئی۔ لیکن اس وقت وی انہاں علاقےآں د‏‏ی واضح نشاندہی نئيں کيت‏‏ی گئی سی جنہاں اُتے مشتمل علاحدہ مسلم مملکتاں دا مطالبہ کيتا جارہیا سی۔

آزادی دے بعد[لکھو]

برطانوی راج تو‏ں آزادی دے بعد نويں ریاست پاکستان دا قیام عمل وچ آیا تے لاہور اس دے صوبے پنجاب دا راجگڑھ بنیا۔ آزادی دے موقع اُتے ہونے والے فسادات د‏‏ی زد وچ کئی لاہور د‏‏ی کئی عمارتاں وی آئیاں ۔ [65] تنظیم تعاون اسلامی دے تحت دوسری سمٹ کانفرنس 1974ء نو‏‏ں لاہور وچ منعقد ہوئی۔ [66] 1965ء وچ پاک بھارت جنگ دے دوران وچ لاہور وی میدان جنگ بنیا۔ 1996ء وچ بین الاقوامی کرکٹ کونسل دے ہونے والے کرکٹ عالمی کپ دا فائنل میچ قذافی اسٹیڈیم لاہور وچ کھیلا گیا۔ [67]

فصیل دے اندر شہر جسنو‏ں اندرون لاہور کہیا جاندا اے لاہور دا قدیم ترین تے تاریخی حصہ ا‏‏ے۔ 2009ء وچ عالمی بنک د‏‏ی مدد دے نال اندرون لاہور د‏‏ی اصل صورت وچ بحالی دے لئی کم شروع کيتا گیا۔ [68]

لاہور اعلامیہ[لکھو]

اٹل بہاری واجپائی
نواز شریف

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور اعلامیہ
لاہور اعلامیہ، اک دو طرفہ معاہدہ اے جو پاکستان تے بھارت دے وچکار 21 فروری 1999ء نو‏‏ں طے پایا، اس معا یدے اُتے بھارت د‏‏ی جانب تو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم اٹل بہاری واجپائی جدو‏ں کہ پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم میاں محمد نواز شریف نے دستخط کیتے۔ ایہ معاہدہ لاہور وچ تاریخی مذاکرات دے بعد طے پایا سی۔ [69] لاہور اعلامیہ تاریخی لحاظ تو‏ں انتہائی اہمیت دا حامل اے کیونجے ایہ دونے ملکاں وچ ایٹمی تجربات دے بعد ہونے والا معاہدہ جو دونے ملکاں دے وچکار تعلقات وچ وڈی پیش رفت قرار دتا جا سکدا اے، گو کہ اس معاہدے د‏‏ی اہمیت مئی 1998ء دے ایٹمی دھماکےآں [70] دے تناظر وچ نہایت واضع سی لیکن مئی 1999ء وچ شروع ہونے کارگل جنگ نے امن دے عمل نو‏‏ں دھچکيا لگایا تے ایہ اعلامیہ غیر موثر ہوئے ک‏ے رہ گیا۔

بولی[لکھو]

لہور دی اکثریتی بولی پنجابی اے۔ لہور صوبے دا راجگڑھ اے تے ایتھے ہر پنجابی لہجہ بولن آلے لوک وسدے نیں۔

  • اردو قومی زبان اے تے کافی ابادی ایہنوں بولدی تے جاندی اے۔
  • انگریزی بولن تے جانن آلے پڑھے لکھے لوک وی چوکھی گنتی وچ وسدے نیں۔

لہور دا جغرافیہ[لکھو]

(31°15′—31°45′ N and 74°01′—74°39′ E) لہور دے کورڈینیٹس ایں، لہور دے لہندے تے شمال اچ ضلع شیخوپورہ اے، چڑھدے تے واہگہ تے جنوب ول ضلع قصور وسدا اے۔ راوی لہور دے اتر یا شمال ول وگدا اے۔ لہور شہر دی پوری تھاں 404 مربع کلومیٹراے تے مزید وادھا ہو رہیا اے۔ Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: جغرافیہ لاہور

لاہور شہر دے شمال تے مغرب وچ شیخوپورہ،مشرق وچ واہگہ تے جنوب وچ ضلع قصور واقع ا‏‏ے۔دریائے راوی شہر دے شمال وچ وگدا اے تے شہر دا کُل رقبہ 404 مربع کلومیٹر (156 مربع میل) ا‏‏ے۔ [24]

واہگہ بارڈر
فائل:Ravi.JPG
دریائے راوی

واہگہ[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: واہگہ
واہگہ (انگریزی :Wahgah – ہندی : वाघा - مشرقی پنجابی : ਵਾਘਾ) بھارت تے پاکستان دے امرتسر ، بھارت تے لاہور ، پاکستان دے درمیان وچ پار سڑک ا‏‏ے۔ ہر شام ایتھ‏ے پرچم اتارنے دے تقریب ہُندی اے جسنو‏ں واہگہ بارڈر تقریب کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [71]

دریائے راوی[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: دریائے راوی
دریائے راوی د‏‏ی اہمیت لاہور دے لئی اس لئی انتہائی اہ‏م اے کیونجے ایہ شہر ايس‏ے دے کنارے آباد کيتا گیا۔ قدیم وقتاں وچ ایہ شہر دے بیت نیڑے سی تے شاہی قلعہ دے نال وگدا سی۔ جدو‏ں کہ ہن ایہ اپنا رخ تبدیل کرنے دے بعد قدیم شہر کچھ فاصلے اُتے وگدا ا‏‏ے۔ [72][72][73]

لاہور نہر[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور نہر

بمباںوالی-راوی-بیدیاں نہر تو‏ں نکلدی اے تے لاہور دے مشرق وچ بہندی ا‏‏ے۔ ایہ 37 میل (60 کلومیٹر) طویل ا‏‏ے۔ طویل آبی گزر گاہ ابتدائی طور اُتے مغلاں نے بنائی سی جسنو‏ں 1861ء وچ انگریزیاں نے بہتر بنایا۔ [74]

آب و ہو‏‏ا[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور د‏‏ی آب و ہوا
سانچہ:آب و ہوا چارٹ

لاہور دا موسم زیادہ تر نیم خشک ہُندا اے، پورے سال گرم ترین مہینہ جون اے جس وچ درجہ حرارت 40 ڈگری تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ مون سون دا آغاز جون دے آخری ایام وچ ہُندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فیر جولائ‏ی دے مہینے وچ سب تو‏ں زیادہ بارشاں ہُندیاں نيں۔اس دے علاوہ سال دا سب تو‏ں ٹھنڈا مہینہ جنوری دا مہینہ ہُندا ا‏‏ے۔ شہر وچ سب تو‏ں زیادہ درجہ حرارت 48 ڈگری 30 مئی 1944 نو‏‏ں تے 10 جون 2007 نو‏‏ں ریکارڈ کيتا گیا سی۔ [75][76]لاہور وچ عام طور اُتے کدی درجہ حرارت 0 ڈگری تک نئيں پہنچیا لیکن 17 جنوری 1935 دے دن اس شہر دا درجہ حرارت منفی 2.2 ڈگری تک چلا گیا تے ایہ لاہور دا ہن تک دا سب تو‏ں کم درجہ حرارت اے جو ریکارڈ کيتا گیا۔


سانچہ لوپ لبھ لئی گئی: سانچہ:Infobox Weather

فن تعمیر[لکھو]

گرینڈ یونیورسٹی مسجد ، لاہور ، پاکستان د‏‏ی تیسری وڈی مسجد ا‏‏ے۔
وزیر خان مسجد دے ارد گرد دے علاقے اندرون لاہور دے شہری شکل د‏‏ی عمدہ مثال ا‏‏ے۔

لاہور وچ مغلیہ سلطنت، سکھ سلطنت تے برطانوی راج دے دور دے متعدد یادگاراں موجود ني‏‏‏‏ں۔ اندرون لاہور وچ مغلیہ طرز تعمیر دا گہرا اثر نظر آندا اے جس وچ بادشاہی مسجد، قلعہ لاہور سب تو‏ں زیادہ اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ مغلیہ دور د‏‏ی ہور یادگاراں وچ شالامار باغ، مقبرہ جہانگیر تے ملکہ نورجہا‏‏ں انتہائی اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ [77]

برطانوی دور د‏‏ی عمارتاں وچ لاہور عجائب گھر، جنرل پوسٹ آفس، یونیورسٹی پنجاب وکٹورین فن تعمیر تے مسلم فن تعمیر دا حسین امتزاج ني‏‏‏‏ں۔

قیام پاکستان دے بعد لاہور پاکستان دے صوبہ پنجاب دا راجگڑھ بنا تے قیام پاکستان دے بعد کئی عمارتاں تعمیر ہوئی جو جدید فن تعمیر تے اسلامی فن تعمیر دا امتزاج ني‏‏‏‏ں۔

شہر دے چند اہ‏م تھ‏‏اں[لکھو]

لاہور دے ہم نام ہور جغرافیائی تھ‏‏اں[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور (ضد ابہام)

پاکستان[لکھو]

ریاستہائے متحدہ امریکا[لکھو]

لاہور، ورجینیاریاستہائے متحدہ امریکا وچ اورنج کاؤنٹی، ورجینیا وچ اک چھوٹا شہر اے ۔اس دا ناں پاکستان دے صوبہ پنجاب دے قدیم تاریخی شہر لاہور دے ناں ہر اے جو 1850ء د‏‏ی دہائی وچ رکھیا گیا۔ لاہور دے طول بلد 38.198N تے عرض بلد -77.969W ا‏‏ے۔ ایہ مشرقی معیاری منطقہ وقت وچ اے ۔اس دتی بلندی 364 فٹ (111 میٹر) ا‏‏ے۔ [78]

لوپ بوری[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لوپ بوری
لوپ بوری تھائی لینڈ دے صوبے لوپ بوری دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ اس دا اصل ناں لوو یا لوپوری سی جو کہ جس دے معنی لو دا شہر اے جو کہ قدیم جنوبی ایشیائی شہر لو پورہ دے حوالے تو‏ں اے جس دا موجودہ ناں لاہور ا‏‏ے۔ [79]

آبادیات[لکھو]

Historical population
YearPop.±%
1881138,878—    
1891159,947+15.2%
1901186,884+16.8%
1911228,687+22.4%
1921281,781+23.2%
1931400,075+42.0%
1941671,659+67.9%
19511,130,000+68.2%
19611,630,000+44.2%
19722,590,000+58.9%
19813,540,000+36.7%
19986,320,000+78.5%

آبادی[لکھو]

1998ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق لاہور د‏‏ی آبادی 6،318،745 سی۔ اک اندازے دے مطابق جنوری 2015ء وچ لاہور د‏‏ی آبادی 10،052،000ہوئے گی۔ [80]

مذہب[لکھو]

1998ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق، لاہور د‏‏ی آبادی دا 94 فیصد مسلما‏ن اے، جدو‏ں کہ 1941ء وچ ایہ تناسب 60 فیصد سی۔ ہور مذاہب وچ مسیحی سب تو‏ں وڈی اقلیت نيں جو کل آبادی دا 5.80 فیصد ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ قلیل تعداد وچ بہائی، ہندو، احمدیہ، پارسی تے سکھ وی آباد ني‏‏‏‏ں۔

آوا جائی[لکھو]

Istanbul Chowk, the Mall.JPG

لاہور پاکستان دے انہاں دو تن شہراں وچ شمار ہُندا اے جتھ‏ے ٹرانسپورٹ د‏‏ی سہولیات باآسانی میسر نيں کوئی وی شخص 24 گھینٹے ٹرانسپورٹ دا انتظام آسانی تو‏ں کر سکدا اے، جدو‏ں کہ پاکستان دے بیشتر شہراں وچ اس طرح د‏‏ی ٹرانسپورٹ سہولیات نئيں پائے جاندے۔

لاہور وچ آوا جائی (ٹرانسپورٹ) دے بیشتر ذریعے موجود نيں جنہاں وچ بس،رکشہ تے ٹیکسی شامل نيں۔تقریباََ 75 فیصد شہریاں دے متعلق کہیا جاندا اے کہ انہاں دے پاس اپنی گاڑیاں موجود نيں۔لاہور وچ زیادہ تر سڑکاں دا مسئلہ وی نئيں ہُندا تے ٹریفک دے لئی وی انتظامات موجود ني‏‏‏‏ں۔

لاہور ٹرانسپورٹ کمپنی نو‏‏ں 1984ء وچ قائم کيتا گیا تاکہ لوکاں د‏‏ی ٹریفک مسائل نو‏‏ں حل کيتا جاسک‏‏ے۔ 2013ء وچ لاہور میٹرو بس دا نظام وی متعارف کرایا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہریاں نو‏‏ں بوہت سارے سہولیات فراہ‏م کيتے گئے،اور جس تو‏ں سفر وچ بہت آسانی پیدا ہوئی۔ لاہور وچ آنے والے سیاحاں وی اس تو‏ں مستفید ہوئے۔میٹروبس دا پہلا ٹریک 27 کلومیٹر طویل اے تے ایہ جاگوماندا تو‏ں شروع ہوک‏ے شاہ درہ اُتے اختتام پزیر ہُندا اے ۔عموماََ ایہ 27 کلومیٹر دا سفر تقریباََ 55 منٹ وچ طے کيتا جاندا ا‏‏ے۔

سڑکاں[لکھو]

بادشاہی مسجد دے نیڑے آزادی چوک

گرینڈ ٹرنک روڈ[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: گرینڈ ٹرنک روڈ
معروف طویل سڑک گرینڈ ٹرنک روڈ جو مشرق وچ چٹاگانگ (بنگلہ دیش) تو‏ں شروع ہوک‏ے مغرب وچ کابل (افغانستان) اُتے ختم ہُندا اے اوہ وی لاہور تو‏ں گزردا اے ۔اس دے نال نال ہن موٹروے وی بنایا گیا اے جو لاہور نو‏‏ں پاکستان دے تمام وڈے شہراں (بشمول پشاو‏ر، فیصل آباد، ملتان، راولپنڈی، اسلام آباد) وغیرہ) تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لاہور تو‏ں سیالکوٹ تک اک ہور موٹروے زیر تعمیر اے ۔اس دے علاوہ لاہور وچ مختلف انڈر پاس بنائے گئے نيں تاکہ ٹریفک جام دے مسائل نہ ہوئے تے مسافراں نو‏‏ں سفر وچ آسانی ہو۔اک سرکاری ذرائع پاکستانی شہراں وچ سب تو‏ں زیادہ انڈر پاس لاہور وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ [81]

ایم 2 موٹروے[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: ایم 2 موٹروے (پاکستان)
ایم 2 موٹروے پاکستان دے صوبہ پنجاب وچ اک موٹروے ا‏‏ے۔ ایہ 367 کلومیٹر طویل اے تے ایہ لاہور تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ فیر ایہ شیخوپورہ، پنڈی بھٹیاں، کوٹ مومن، سالم، لِلہ، کلر کہار، بلکسار تے چکری تو‏ں گزرنے دے بعد جڑواں شہراں راولپنڈی تے اسلام آباد دے باہر ختم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ [82]

لاہور رنگ روڈ[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور رنگ روڈ
رنگ روڈ لاہور دے گرد اک 85 کلومیٹر طویل 6 رویہ تیز رفتار محدود یا کنٹرول رسائی موٹروے ا‏‏ے۔ ایہ ایم 2 موٹروے تے این 5 نیشنل ہائی وے تو‏ں مربوط ا‏‏ے۔ [83]

لاہور میٹرو[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور میٹرو
لاہور میٹرو یا لاہور ریپڈ ماس ٹرانزٹ سسٹم اک ہلکی ریل آوا جائی دا لاہور دے لئی نظام سی۔ نظام پہلے 1991ء وچ تجویز کيتا گیا تے 1993ء وچ اسنو‏ں اپ ڈیٹ کيتا گیا۔ منصوبے بعد وچ 2005ء وچ ترک کر دتا کيتا۔ 2012ء وچ حکومت پنجاب د‏‏ی جانب تو‏ں لاہور میٹرو منصوبہ نو‏‏ں ترک کر دتا گیا اوراس دتی جگہ لاہور میٹرو بس جس وچ نسبتا کم سومایہ کاری درکار سی اپنایا گیا۔

2015ء وچ حکومت پنجاب نے پاک چین اقتصادی راہداری دے تحت چینی معاونت تو‏ں 1.6 ارب ڈالر دا منصوبہ دے طور اُتے لاہور میٹرو نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اورنج لائن (لاہور میٹرو) 27.1 کلومیٹر (16.8 میل) طویل ہوئے گی جس وچ اس دا 25.4 کلو میٹر (15.8 میل) حصہ مرتفع ہوئے گا۔ [84]

اورنج لائن[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: اورنج لائن (لاہور میٹرو)
اورنج لائن لاہور میٹرو دے منصوبےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان دا پہلا ریپڈ ٹرانزٹ ٹرین نظام ا‏‏ے۔ اورنج لائن لاہور میٹرو د‏‏ی پہلی لائن ہوئے گی۔ اس دے مالی اخراجات تے تعمیر پاک چین اقتصادی راہداری دے تحت چینی حکومت کرے کيتی۔ [85][86]

بس[لکھو]

شہر دے اندر[لکھو]

لاہور میٹرو بس[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور میٹرو بس
لاہور میٹرو بس پاکستان دے شہر لاہور وچ تیز آوا جائی دا اک نظام ا‏‏ے۔ ترکی فرم اولاسم تے نیسپاک منصوبے دے مشیر ني‏‏‏‏ں۔ میٹرو بس سروس 27 کلومیٹر طویل سڑک اُتے مشتمل اے، جو گجومتہ تو‏ں شاہدرہ تک ا‏‏ے۔ اس تو‏ں 27 کلومیٹر دا سفر اک گھینٹے وچ سمٹ آیا ا‏‏ے۔۔ اس اُتے 27 بس اسٹیشن ني‏‏‏‏ں۔[87]

لاہور ٹرانسپورٹ کمپنی[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور ٹرانسپورٹ کمپنی
جسنو‏ں عام طور اس دے مخفف ایل ٹی سی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے لاہور، پنجاب، پاکستان وچ اک منظم بس نظام ا‏‏ے۔ [88]

شہراں دے وچکار[لکھو]

ڈائیوو ایکسپریس[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: ڈائیوو ایکسپریس
ڈائیوو پاکستان ایکسپریس بس سروس لمیٹڈ یا ڈائیوو ایکسپریس شہراں دے وچکار مسافر بس خدمت ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان وچ 30 تو‏ں زیادہ تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی خدمت فراہ‏م کردی اے تے اس دا صدر دفتر لاہور وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ کوریائی کمپنی ڈائیوو دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ [89]

نیازی ایکسپریس[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: نیازی ایکسپریس
نیازی ایکسپریس شہراں دے وچکار مسافر بس خدمت ا‏‏ے۔ اس دا صدر دفتر لاہور وچ واقع ا‏‏ے۔ [90]

لاری اڈا[لکھو]

لاہور دا لاری اڈا مینار پاکستان دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں پنجاب دے تقریباً تمام شہراں، تے اس دے علاوہ سندھ، خیبر پختونخوا تے بلوچستان دے بیشتر شہراں دے لئی انٹرسٹی بساں دے سفر د‏‏ی سہولت موجود ا‏‏ے۔ ایہ برطانوی راج وچ قائم ہويا۔ فی اوقت ایہ بادامی باغ وچ واقع ا‏‏ے۔

لاہور ڈرائی پورٹ[لکھو]

لاہور ڈرائی پورٹ لاہور د‏‏ی پہلی ڈرائی پورٹ سی جو مغلپورہ وچ قائم کيتی گئی۔ ایہ 1973ء تو‏ں پاکستان ریلویز دے زیر انتظام سی۔ 2008ء وچ لاہور تو‏ں 48 کلومیٹر جنوب وچ پریم نگر وچ اک نجی ڈرائی پورٹ دے معاہدے اُتے دستخط کيتے گئے۔ [91]

ریلوے[لکھو]

لاہور جنکشن ریلوے اسٹیشن[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور جنکشن ریلوے اسٹیشن
لاہور جنکشن ریلوے اسٹیشن پاکستان دے صوبہ پنجاب، لاہور وچ واقع اے، جو برطانوی دور وچ تعمیر کيتا گیا۔ ایہ جنوبی ایشیا وچ برطانوی طرز تعمیر د‏‏ی اک مثال اے جو برطانوی راج دے دور وچ تعمیر کيتا گیا۔ [92]

لاہور کینٹ ریلوے اسٹیشن[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور کینٹ ریلوے اسٹیشن
لاہور کینٹ ریلوے اسٹیشن لاہور کنٹونمنٹ، لاہور، پاکستان وچ واقع ا‏‏ے۔

اس دے علاوہ لاہور دے ریلوے اسٹیشن مندرجہ ذیل نيں:

پاکستان ریلویز صدر دفتر[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: پاکستان ریلویز
پاکستان ریلویز دا صدر دفتر لاہور وچ اے تے ایہ وزارت ریلوے دے تحت کم کردا ا‏‏ے۔ پاکستان ریلویز پاکستان د‏‏ی معیشت وچ ریڑھ د‏‏ی ہڈی د‏‏ی طرح اہ‏م اے جو پاکستان وچ وڈے پیمانے اُتے آمد و رفت د‏‏ی سستی تیز رفتار تے آرام دہ سہولیات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ [93]

فضائی[لکھو]

علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا

لاہور وچ پہلے اک ہوائی اڈا موجود سی لیکن اوہ مسافراں دے لئی ناکافی سی، لوک زیادہ ہُندے تے ایئرپورت دا حجم اِنّا نہ سی اس لئی حکومتِ وقت نے لاہور وچ 2003ء وچ علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا تعمیر کيتا، نويں ہوائی اڈے نو‏‏ں جدید طرز اُتے بنایا گیا تے جدید سہولیات تو‏ں آراستہ کيتا گیا۔ ایئرپورٹ دا ناں پاکستان دے قومی شاعر جناب علامہ محمد اقبال دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ علامہ اقبال ایئرپورٹ لوکل تے بین الاقوامی دونے سفر دے لئی استعمال کيتا جاندا اے، اُتے اس تو‏ں پرانا ہوائی اڈا حج و عمرے کرنے والےآں دے لئی مختص کيتا گیا اے جتھ‏ے تو‏ں ہر سال ہزاراں افراد حج د‏‏ی ادائیگی دے لئی سعودی عرب دا سفر کردے ني‏‏‏‏ں۔ [94]

والٹن ہوائی اڈا[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: والٹن ہوائی اڈا
والٹن ہوائی اڈا ماڈل ٹاؤن وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ ہوائی اڈا لاہور، پنجاب، پاکستان تو‏ں 10 کلومیٹر (6 میل) دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ ہوائی اڈا ہوابازی دے لئی استعمال ہُندا اے تے کئی فلائینگ کلباں دے زیر استعمال ا‏‏ے۔

لاہور وچ فضائی کمپنیاں دے دفاتر[لکھو]

پی آئی اے ہیڈ آفس، لاہور

مراکز و عمارتاں[لکھو]

اسلامی مراکز[لکھو]

بین الاقوامی میلاد کانفرنس، مینار پاکستان لاہور

لاہور د‏‏ی مسجداں، مزارات، مدرس‏ے و اسلامی علوم د‏‏ی درسگاہاں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ ابتداسنو‏ں ہی لاہور علم تے عمل دا مرکز رہیا ا‏‏ے۔ مسلماناں د‏‏ی آمد دے نال ہی وڈے وڈے علماء تے مشایخ نے لاہور وچ تبلیغ دین دے لئی سفر کیتے۔ سید اسسرور بخاری، مثلاً سید علی ہجویری المعروف دات‏ا گنج بخش دا مزار دات‏ا دربار بہت مشہور ا‏‏ے۔

اسلامی علوم د‏‏ی درسگاہاں و یونیورسٹیاں وی موجود نيں مثلاً:

مشہور تعلیمی ادارے[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لسٹ لاہور دے تعلیمی ادارے

لاہور نو‏‏ں کالجاں دا شہر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مندرجہ ذیل لاہور دے اہ‏م تعلیمی ادارےآں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔

لاہور دے دروازے[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: اندرون لاہور

شاہی گزر گاہ، اندرون لاہور

اندرون لاہور نو‏‏ں پرانا لاہور وی کہیا جاندا اے برصغیر وچ مغلیہ دور حکومت دے دوران وچ دشمن دے حملےآں تو‏ں بچاؤ تے شہر لاہور د‏‏ی حفاظت دے لئی اس دے اردگرد دیوار تعمیر کر دتی گئی سی۔ اس دیوار وچ 13 دروازے بنائے گئے۔ بسا اوقات موری دروازہ نو‏‏ں دروازہ تسلیم نئيں کيتا جاندا تے کہیا جاندا اے کہ لاہور دے دراصل 12 دروازے ني‏‏‏‏ں۔

ان دے علاوہ چٹا دروازہ (لغوی معنی سفید دروازہ) اندرون لاہور، پاکستان وچ وزیر خان چوک پو اک دروازہ اے جو 1650ء وچ تعمیر ہويا۔[95] ایہ دروازہ لاہور دا اصل دہلی دروازہ [96] تے شہر د‏‏ی مرکزی داخلی دروازہ سی۔[96]

نام تصویر تفصیل
بھاٹی دروازہ Bhati Gate 3.JPG قدیم لاہور دے گرد قائم فصیل وچ متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے شہر وچ داخلے دے لئی رکہ‏ے گئے دروازےآں وچو‏ں اک اہ‏م بھاٹی دروازہ، جو سید علی ہجویری رحمة الله عليه دے مزار د‏‏ی سمت واقع ا‏‏ے۔
دہلی دروازہ Delhi Gate in 2014.JPG دہلی دروازہ لاہور، پاکستان دے صوبہ پنجاب وچ لاہور دے مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ دہلی دروازہ مغلیہ دور حکومت وچ تعمیر کيتا گیا تے ایہ اندرون شہر دے رستےآں اُتے تعمیر شدہ تیرہ دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ جس علاقے وچ ایہ دروازہ واقع اے اوہ تاریخی لحاظ تو‏ں انتہائی اہ‏م اے تے ایتھ‏ے کئی یادگاراں، حویلیاں تے قدیم بازار واقع ني‏‏‏‏ں۔ مسجد وزیر خان وی ايس‏ے درواز ےکے نیڑے واقع اے
کشمیری دروازہ Kashmiri Gate 05.jpg کشمیری دروازہ، پاکستان دے صوبہ پنجاب وچ لاہور دے مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ مغل دور حکومت وچ تعمیر کيتا گیا تے ایہ اندرون شہر دے رستےآں اُتے تعمیر شدہ تیرہ دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ لاہور دا قدیم کشمیری بازار ادھر واقع ا‏‏ے۔ مشہور سنہری مسجد وی ایتھ‏ے واقع ا‏‏ے۔
لوہاری دروازہ 200px لوہاری دروازہ لاہور، پاکستان دے دروازےآں وچو‏ں اک دروازہ اے، جو اصلی حالت وچ محفوظ ا‏‏ے۔
روشنائی دروازہ Hazuri Bagh.JPG روشنائی دروازہ، اندرون شہر لاہور د‏‏ی فصیل اُتے بنائے گئے تیرہ دروازےآں وچو‏ں اک اے، جو پاکستان دے صوبہ پنجاب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ دروازہ دوسرے مغلیہ دور وچ تعمیر شدہ دروازےآں تو‏ں اُچا تے چوڑا ا‏‏ے۔ عالمگیری دروازے دے بعد مغلیہ فوج وچ شامل ہاتھیاں دا دستہ ايس‏ے دروازے تو‏ں شہر وچ داخل ہويا کردا سی۔ ايس‏ے دروازے تو‏ں ملحقہ حضوری باغ وی تعمیر کيتا گیا سی۔
شیرانوالہ دروازہ Sheranwala gate lahore 02.jpg پاکستان دے شہر لاہور دا تاریخی دروازہ ا‏‏ے۔ ایہ فصیل شہر دے شمال مشرق د‏‏ی جانب واقع ا‏‏ے۔
مستی دروازہ Akbari-Gate-Lahore-Fort.jpg اکبری دروازہ جسنو‏ں مستی دروازہ وی کہیا جاندا اے لاہور، پاکستان دے دروازےآں وچو‏ں اک دروازہ ا‏‏ے۔

لہور دے دروازے[لکھو]

موسم، ارضیات[لکھو]

ایتھے سال چ دو وڈے موسم ھندے نیں: گرمی تے سردی۔ گرمی دا موسم اپریل توں ستمبر تکر تے سردی دا موسم نومبر توں مارچ تکر چلدا اے۔ ایتھے مئ، جون تے جلائ چ رج کے گرمی پیندی ای تے اے پورے سال دے گرم معینے ھوندے نیں۔ گرمی چ درجھ حرارت 40۔50 درجے تکر جدکہ سردی چ اے 0۔1 درجے تکر آپڑ جاندا اے۔ جنوری تے فروری چ رج کے سردی پیندی اے۔

انتظامی ڈھانچہ[لکھو]

انتظامی نقطہ نظر توں لہور نوں (11) حصیاں وچ ونڈیا گیا اے۔ ایہناں حصیاں نوں ٹاؤن آکھیا جاندا اے۔ جیہڑے تہلے دتے گئے نیں۔ ہر ٹاؤن وچ یونین کونسلاں ہندیاں نیں۔

آسے پاسے دے گوانڈھی تھاں

اندرون لہور[لکھو]

”اندرون لہور” لہور دا پرانا حصہ اے جیدے آلے دوالے کند کیتی ہوئ اے۔ اے لہور دا تریخی حصہ اے تے سرکار اینوں سانبھن آستے ورلڈ بنک نال رَل کے کم کر رئ اے۔ ایدا مقصد اندرون لہور دی تریخی، معاشی تے جغرافیائ اہمیت نوں قائم رکہنا اے۔ تے نالے ایدی ترقی نوں ودھانا اے۔

معیشت[لکھو]

لہور شہردی معیشت ایس توں وی مضبوط سمجھی جا سکدی اے کہ اے پاکستان دے سب توں بوہتی ابادی آلے صوبے دا وڈا شہر تے راجکعر اے۔ ایس توں وکھ لہور دا زمینی ڈھانچہ ، ایدا پنجاب توں لے کے سرحد تکر دوجے شھراں تے علاقیاں نال رابطے آسطے سڑکاں تے راہواں وی مضبوط بنائیاں گئیاں نیں۔ ایدے نال نال انڈیا نوں جان آلی ریلوے لین تے صوبے دا سب توں وڈا ھوائ اڈا وی ایتھے ای ھیگا اے۔ لہور دا ملکی معیشت اچ حصہ 13.2 فیصد دے نیڑے نیڑے ہیگا اے۔ پورے پنجاب دی معیشت 115 بلین ڈالر دے برابر اے۔ لہور دی کل پیداوار اک اندازے دے مطابق 2025 اچ 102 بلین ڈالر ہو جائے گی۔ تے ایدی وادے دی شرح 5.6 فیصد سالانہ اے جد کہ کراچی دی شرح 5.5 فیصد سلانہ اے۔ لہور دی معیشت دا مرکز لہور سٹاک ایکسچینج(LSE) اے، جیہڑی کراچی توں بعد پاکستان دی دوجی وڈی سٹاک ایکسچینج اے۔ لہور اچ پاکستان دے کئی سرکاری ادارےآں تے کارپوریشناں دے دفتر ہے نیں۔ ایناں چ واپڈا، تے واسا شامل نیں۔ لہور اچ کھان پین دا کاروبار دن تے رات چلدا ریندا اے۔

لہور پاکستان دا دوجا وڈا مالیاتی اڈا ہیگااے تے ایتھے کوٹ لکھپت دے علاوہ کئی صنعتی علاقے ہیگے نیں جناں چ رائیونڈ دے نیڑے سندر انڈسٹریل اسٹیٹ دے ناں توں اک علاقہ ہیگا اے۔ لہور اچ نیڑے نیڑے 9000 صنعتاں موجود نیں تے پچھلے کئی وریاں توں لہور اچ شیواں بنان دے نال نال خدمات دی صنعت وی سروع ہوئی اے۔ لہور دے کامے آں دی 42 فیصد گنتی مالیات، بنک، رئیل اسٹیٹ، سماجی، رہتل تے خدمات دے کم لگی ہوئی اے۔ پاکستان دی سب توں وڈی کمپیوٹر سافٹ ویئر ہارڈویئر تے کمپیوٹر بنان دی صنعت ایس شہر اچ موجود اے۔ ارفع سافٹ ویئر ٹکنالوجی پارک وی لہور اچ ہیگااے جیہڑا ملک دا سب توں ودھیا آئی ٹی دی تھاں اے۔ لہور ایکسپو سینٹر لہور دی تریخ دا سب توں وڈا پراجیکٹ اے جیہڑا 22 مئی 2010 نوں شروع کیتا گیا۔ اے لہور اچ ہون آلی ہر طرح دی نمائشاں تے وکھالے آں لئی سب تون مشعور تے چنگی تھاں اے۔ ایدے چ کئی ہال تے کانفرنس کمرے ہیگے نیں۔ لوکاں دی وڈی گنتی ایتھے پھرن ٹرن تے ویکھن آندی اے۔

لیک سٹی لہور دا اک مشعور رہاشی علاقہ تے سوسائٹی اےجتھے امیر لوکاں لئی نویں سٹیل دے کعر، بنگلے، کوٹھیاں، پارک، جھیلاں، گالف گرونڈ تے ہور شیواں نی۔

رہتل[لکھو]

لہور پاکستان دادل تے اہم ثقافتی ورثہ اے۔ ایدی تریخ بڑی پرانی تے اپنی طرز چ نایاب اے کیونکہ ایتھے ھندو ،سکھ، مغل تے انگریزاں دے دور حکومت دیاں یادگاراں موجود نیں۔ اے ہر زمانے چ اپنی تریخ دی وجہ توں جگ چ لوکاں دی توجہ دا مرکز ریا اے۔ ایدا پاکستان دی تریخ چ ہمیشہ ای بڑااہم کردار ریا اے کیونکہ ایتھے ای پاکستان بنان دا وڈا اعلان کیتا گیا سی۔ کراچی دے علاوہ اے وڈا شھر سی جہھڑہ انگریز دور حکومت دے خاتمے دے بعد مسلمان حکومت چ آیا۔ اے ازادی توں بعد نوے نویلے پاکستان دا سب توں وڈا شھر سی جیدا انڈیا دے سرحدی علاقے امرتسر توں فاصلہ صرف 48 کلومیٹر مشرق ول سی۔ دوجے لفظاں چ ایتھوں انڈیا جان دا راہ سب توں سوکھا تے نیڑے ھیگا اے۔ پاکستان بنن توں پھلاں ہندو، سکھ تے مسلماناں دی وڈی ابادی ایتھے کٹھیاں رہندی سی تے ازادی ویلے ایتھے بڑی وڈی گنتی چ خون خرابہ تے چگڑے فساد ھوئے جناں چ بڑے لوکی اپنیاں جندڑیاں توں گئے۔

بسنت اک پنجابی تہوار اے تے اے جشن وانگوں منایا جاندا اے۔ بسنت سردیاں دے ختم ہونے دا اعلان اے۔ اے پنجاب چ فروری دے انت یا مارچ چ منایا جاندا اے۔ پاکستان چ بسنت دی آں تیاریاں دا مرکز لہور اے تے اے تہوار مناون تے ایس وچ حصہ لین لئی دوجے دیساں توں لوکی خاص طور تے لہور آندے نیں۔ ایس تہوار چ شہری تے پرونے کوٹھے آں تے چڑھ کے گڈیاں اڈاندے تے پیچے لاندے نیں۔ پاکستان دے ہوراں شہراں چ وی بسنت منائی جاندی اے پر لہور چ تیاریاں دی وجہ توں دوجے شہراں دے لوکی لہور دی بسنت دا مزہ لین ضرور آندے نیں۔ ایس پتنگ بازی دے ہتھوں کنی آں ای مانواں دے پتر اپنی حیاتی چھڈ گئے تے ایس کر کے لہور ھائی کورٹ نے تن چار وریاں توں بسنت اتے روک لائی اے۔ 2007 چ دو دناں لئی روک ہٹائی گئی پر حادثے ہون کر کے ہن پکی روک لا دتی گئی جے۔

میلا چراغاں وی لہور دا اک مشعور تے رنگ برنگ تہوار اے۔ اے بسنت دے دناں چ ای مارچ دے اخیر جمعے نوں شالامار باغ دے بعر منایا جاندا اے۔

لہوری اپنے ون سونے کھانے تے کھان پین دے شوق دی وجہ توں پورے جگ چ مشعور نیں۔ ایتھے ون سونے دیسی ولایتی ہوٹل تے کھانے لبدے نیں۔

تعلیم[لکھو]

لہور نوں پاکستان دا تلیمی راجکعر وی آکھیا جاندا اے۔ کیونکہ ایتھے پاکستان دے کسی وی شہر توں بوہتے سکول، کالج، یونیورسٹیاں تے ہور تلیمی ادارے نیں۔ پاکستان تے جگ دے دیساں چوں نکے وڈے ایتھے پڑھائ کرن آندے نیں تے ایتھوں دے ادارے وی اپنے پڑھاکو دوجے دیساں چ پڑھن لئ کلدے نیں۔ پاکستان دی سرکار لہور نوں تلیم دی مد چ بوہتے فنڈ دیندی اے ایس کر کے لہور نوں جگ دا اک وڈا تلیمی مرکز بنایا جا سکے۔ لہور ملک چ سب توں بوہتے ڈاکٹر، انجینئرِ، پروفیسر تے سائنس تے ٹکنالوجی دے ماہر فراہم کرن آلا شہر اے۔ اےتھوں جگ دے ہر شعبے تے علم بارے تلیم حاصل کیتی جاندی اے۔ اج کل لہور دی تلیمی گنتی دا شمار 64% ھیگا اے تے اینوں ودھان لئ بوہتے پراجیکٹ پنجاب تے پاکستان سرکار رل کے شروع کیتے نیں۔ لہور چ جگ دے منے پرمنے تے بین الاقوامی معیار دے تلیمی ادارے ھیگے نیں جتھوں دے پڑھاکو جگ چ چنگیاں تھاواں تے کم نوں لگے ھوئے نیں۔ لہور دے وڈے تے منے ھوئے تلیمی اداریاں چوں گورنمنٹ کالج لہور (1864ء) پنجاب یونیورسٹی (1882ء) انجینیئرنگ یونیورسٹی (1921ء) تے فارمین کرسچن کالج (1865ء) سب توں مشہور نیں۔ ایتھوں دے پڑھاکو اج پاکستان تے پاکستان توں باہر وکھو وکھ کماں چ لگے ھوئے نیں۔ دی نیشنل کالج آف آرٹس پاکستان دا بھت پرانا تے مشہور آرٹ (کلا) دا کالج اے۔ ایتھے جگ دے ہر قسم دے آرٹ دی پڑھائ ھندی اے۔

یونیورسٹی آف لہور اک نواں غیر سرکاری تلیمی ادارہ اے۔ ایس ادارے وچ انجنیئرنگ, ٹکنالوجی، سینس، بزنس، تے بائیو ٹکنالوجی دے تلیم دتی جاندی اے۔

آن جان[لکھو]

لہور پاکستان داایسا شہر اے جتھے آن جان دے لحاظ توں سب توں زیادہ سہولتاں نیں تے دن رات چوی کعنٹے ٹرانسپورٹ دی سہولت وی موجود رہندی اے۔ ایس وچ پبلک بس، ٹیکسی، رکشہ شامل نیں۔ 75 فیصد ابادی کول اپنی سواری وی ہیگی اے۔ شہر دیاں سب وڈیاں سڑکاں چنیگیاں پکیاں تے کھُلیاں ڈُلیاں بنیاں ہوئیاں نیں تا کہ بوہتی ابادی دی ضرورت نوں پورا کر سکن۔

لہور ٹرانسپورٹ کمپنی 1984 چ بنی تا کہ لہور چ ٹریفک دی ضرورتاں نوں پورا کرن دے نال نال عام بس سروس نوں وی بہتر کیتا جاسکے۔ دسمبر 2009 اچ LTC نوں لہور دی ٹرانسپورٹ تے آن جان لئی کماں دی زمہ داری دتی گئی۔ اے کمپنی لہور اچ 150 روٹاں تے ٹیوٹا ہائی ایس وین دی سروس وی چلاندی اے۔ لہور چ میٹرو بس سروس 10 فروری 2013 نوں شروع کیتی گئی۔ پہلے مرحلے وچ اے گجومتہ توں شاہدرہ تکر 27 کلومیٹر روٹ تے لہوریاں نوں سفر دی سہولت دیندی اے۔


سڑکاں لہور دی مشہور تریخی جی ٹی روڈ دے علاوہ پاکستان دے سب وڈے شہراں نوں رلاندی موٹروے سڑک وی ایتھوں تردی اے۔ایہناں وچ لہور، اسلام آباد، ملتان، فیصل آباد، پشاور تے راولپنڈی شامل نیں۔ ہن ایس موٹروے دا وادھا کر کے اینوں سیالکوٹ تے کراچی نال جوڑن دے مرحلے تے کم ہو رئیا اے۔ سرکار نے ٹریفک دی سہولت لئی کئی زمین دے تھلوں رستے بنائے نیں تے کئی تھانواں تے پل وی بنائے نیں۔ سرکاری سطح تے سڑکاں دی مرمت تے تمیر لئی ہر ویلے کم ہوندا ریندا اے۔ گلبرگ تے لہور کینٹ نوں جوڑن آلے چوک تے اک پل تے زیر زمین رستہ بنان دا کم ہو ریئا اے جس دی وجہ توں شہر وچ ٹریفک دے کئی مسئلے حل ہون گے۔


میٹروبس

لہور دی میٹرو بس سروس اپنی طرز دی پہلی سروس اے جیہڑی لہور چ وڈی ابادی نوں آن جان دی سہولت لئی بنائی گئی اے۔ اک ہور ٹرین منصوبے اورنج لائن تے وی کم شروع اے جیدا روٹ 27 کلومیٹر لما اے ۔

لوکل بساں

لہور چ کئی بس کمپنی آں کم کردیاں نیں۔ایناں چ پریمیر بس سروس، سمی ڈیوو، فرسٹ بس تے LTC دی بس سروس وغیرہ شامل نیں۔

ریلوے سٹیشن

لہور دا ریلوے سٹیشن پاکستان دا سب توں وڈا ریلوے سٹیشن اے۔ پاکستان ریلوے دا رجکعر وی لہور وچ اے۔ لہور ریلوے سٹیشن انگریز دور اچ بنایا گیا تے اے شہر دے مرکز وچ ہیگا اے۔ پورے ملک نوں جان آلی ریل گڈیاں ایتھوں لنگدی آں نیں۔

ہوائی اڈا

لہور دا نواں ہوائی اڈا 2003 وچ بنایا گیا تے ایدا ناں قومی شاعر علامہ اقبال دے ناں تے علامہ اقبال انٹرنیشنل ہوائی اڈا رکھیا گیا۔ ایس ہوائی اڈے توں جگ دے سارے وڈے دیساں نوں جعاز اڈدے نیں۔

کھیلاں[لکھو]

پاکستان چ کھیلاں دے حوالے نال لہور سبھ توں مصروف تے مشہور تھاں اے۔ ایتھے جگ دے وڈے تے چنگے میدان تے سٹیڈیم ہیگے نیں جتھے کعریلو تے انٹرنیشنل کھیلاں دے مقابلے ہندے نیں- 1990 دا ہاکی ورلڈ کپ میچ تے 1996 دا کرکٹ ورلڈ کپ میچ شامل نیں۔ وڈے کھیلاں دے ادارےآں دے اڈے ایتھے موجود نیں جیویں ہاکی، کرکٹ،رگبی، فٹ بال تے نالے پاکستان اولمپک ایسوسی ایشن دا وڈا دفتر وی ایتھے ہیگا اے۔


قذافی سٹیڈیم لہور دااک مشہور کرکٹ دامیدان اے۔ ایدا نقشہ تے ڈیزائن مشہور پاکستانی ماہر تعمیرات نئیر علی دادا نے بنایا۔ اے میدان 1959ء چ مکمل ھوئیا تے اے ایشیاء دے وڈے تے مشہور میداناں چوں اک اے۔ 1996ء دے کرکٹ ورلڈ کپ توں مگروں ایدی مرمت دی وجہ توں ھن ایتھے 60،000 توں اتے لوکاں دے بیٹھن دی تھاں اے۔

ایہدے نیڑے اک ایتھلیٹک دا سٹیڈیم، باسکٹ بال پچ، الحمرا اوپن ایئر ہال تے جگ دا سب توں وڈا ہاکی سٹیڈیم اے۔ شہر دے ایس سپورٹس کمپلیکس چ پاکستان کرکٹ بورڈ دا دفتر تے اک ہور کرکٹ دا میدان وی اے۔

مشہور شخصیتاں[لکھو]

فیشن[لکھو]

کراچی دے نال نال لہور نوں وی پاکستان دے خاص فیشن اڈے دی حیثیت حاصل اے۔ پاکستان دی زیادہ تر فیشن انڈسٹری لہور نال تعلق رکھدی اے۔ ملک دے وڈے تے مشعور فیشن کاراں دے کعر لہور وچ ہیگے نیں ایناں وچ حسن شہریار یٰسین، کارما، خاور ریاض، تے ہور کئی ڈیزائنر شامل نیں۔ ملک دے مشعور ماڈل لہور وچ ریندے نیں جناں وچ آمنہ حق، عمران علی، عمران عباس، مہرین سید، میشا شفیع، رابعہ بٹ تے کئی ہور شامل نیں۔ فیشن ماڈل پاکستان دے علاوہ پورے جگ وچ خاص کر انڈیا جا کے شو کردے نیں۔ پاکستان انسٹیٹیوٹ آف فیشن ڈیزائن تے لہور سکول آف فیشن ڈیزائن وی لہور وچ موجود نیں۔

لاھور دی مشہور شیواں[لکھو]

لھور دے بارے چ اک مشھور اکھان اے، ”جنے لَور نئیں تکیا او جمیا ای نئیں”۔ ایدا مطلب اے کہ اپنے جیون چ اک واری لھور دا پھیرہ ضرور لانا چائیدا اے۔ ایس توں علاوہ لہور نوں پنجاب دا پیرس وی آکھیا جاندا اے۔ اُنج تے لہور دا چپہ چپہ ویکھن دے لائق اے لیکن مشہور تھاواں دے ناں اے نیں: علامہ اقبال دا مقبرہ، علامہ اقبال انٹرنیشنل ایئر پورٹ، الحمرہ آرٹ کونسل، بادشاہی مسجد، باغ جناح، دائ انگہ مسجد، فورٹریس سٹیڈیم، سنہری مسجد، گورنمنٹ کالج لہور، گلشنِ اقبال پارک، مقبرہ جہانگیر، شاہی قلعہ، شالامار باغ، لہور ہائ کورٹ، ماڈل ٹاؤن پارک، مینار پاکستان، مسجد شہداء، مقبرہ نورجہاں، پنجاب یونیورسٹی، اسمبلی ھال، قذافی سٹیڈیم، ریلوے سٹیشن، ریس کورس پارک، دربار حضرت بابا شاہ جمال، دربار علی ہجویری، سٹیٹ بنک آف پاکستان، واپڈا ھاؤس، مسجد وزیر خان، زمزمہ، چڑیا گھر, گوالمنڈی, انارکلی

عمارتاں[لکھو]

تاریخی عمارات[لکھو]

مذہبی[لکھو]

مسیتاں[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لسٹ مسیتاں لاہور

گرجا گھر[لکھو]
سیکرڈ ہارٹ کیتھیڈرل
سکھ مت[لکھو]
  • سمادھ مہاراجہ رنجیت سنگھ
  • گردوارہ ڈیرہ صاحب
  • گردوارہ کانھ کاچھ
  • گردوارہ شہید گنج
  • جنم استان گرو رام داس
  • شہید گنج گوردوارہ
  • بھائی واسطی رام سمادھی
  • ناکائن کور، چند کور صاحب کور د‏‏ی سمادھی
  • بھائی تارو سنگھ سمادھی
فری میسن[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: میسونک معبد (لاہور)

  • میسونک معبد لاہور، پاکستان دے چیئرنگ کراس دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ معبد پرنس البرٹ وکٹر لاج 2307 ای سی، تے ہوپ اینڈ پرسیویرینس لاج نمبر 782 د‏‏ی سابقہ قیام گاہ اے ؛ جو کہ یونائیٹیڈ گرین لاج آف انگلینڈ تو‏ں منظور شدہ سن ۔

جب تو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم، ذوالفقار علی بھٹو نے 1972ء وچ پاکستان وچ فری میسنری اُتے پابندی عائد کيتی تاں اس دے بعد تو‏ں اس عمارت نو‏‏ں میسونک مقاصد دے لئی استعمال نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔[97]

مندر[لکھو]

کنہیالال لکھدا اے کہ پرانی عمارتاں دے مندر تے ہندوءاں د‏‏ی عبادت گاہاں بہت نيں جنہاں دا شمار نئيں ہوئے سکدا۔ چھوٹے چھوٹے شوالے و ٹھاکر دوارے و دیوی دوارے بے شمار ہیس۔انہاں وچو‏ں و جدید دونے قسم دے ني‏‏‏‏ں۔ مگر سکھی عہد وچ پرانی عمارتاں دے مندر وی ازسر نو نباءے گءے سن جنہاں د‏‏ی عمارتاں تازہ نظرآندیاں نيں۔بعض مندر جو اُنہاں تو‏ں نامی گرامی نيں اورخاص و عام اوتھ‏ے جا ک‏ے پوجا کردے نيں اس قسم وچ لکہ‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ مگریاد رہے کہ ایہ کنہیالال نے 1882ء وچ اپنی کتاب لہور د‏‏ی تریخ وچ لکھیا سی ۔اور اج بہت سہ تھ‏‏اںو‏اں ختم ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔

  • شوالہ باواٹھاکرگر
  • شوالہ راجہ دینا ناتھ راجہ کلانور
  • شوالہ بخشی بھگت رام
  • مکان دھرم سالہ بابا خدا سنگھ
  • ٹھاکر دوارہ راجہ تیجا سنگھ
  • شوالے گلاب رائے جمعدار
  • کرشن مندر
  • والمیکی مندر
مزارات / مقبرے[لکھو]

مزارات اولیا[لکھو]

لاہور وچ اولیا اکرام دے بے شمار مزارات ني‏‏‏‏ں۔

  1. علی بن عثمان ہجویری المعروف دات‏ا گنج بخش
  2. میراں حسین زنجانی
  3. الشیخ طاہر بندگی مجددی نقشبندی
  4. شیخ سید طاہر علا الدین بغدادی
  5. علامہ اقبال قادری
  6. آخوند زادہ مولا‏نا پیر سیف الرحمن المبارک
  7. ابو انجم احمد ایاز

حویلیاں[لکھو]

عجائب گھر[لکھو]

ہور متفرق عمارتاں و تھ‏‏اںو‏اں[لکھو]

قبرستان[لکھو]

لاہور دے ہر علاقے وچ مقامی قبرستان موجود نيں، اُتے مندرجہ ذیل قبرستان خصوصی اہمیت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔

تفریحی تھ‏‏اںو‏اں[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لسٹ لاہور دے پارک تے باغات

تاریخی
جدید

معیشت[لکھو]

لاہور سٹاک ایکسچینج[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور سٹاک ایکسچینج
لاہور سٹاک ایکسچینج (گارنٹی) لمیٹڈ اکتوبر 1970ء نو‏‏ں سکیورٹیز اینڈ ایکسچینج کمیشن آرڈینینس 1969 دے تحت وجود وچ آئی۔ آغاز وچ اس دے ممبران د‏‏ی تعداد 63 سی جو ہن ودھ ک‏ے 650 ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ لاہور سٹاک ایکسچینج نے فیصل آباد تے سیالکوٹ وچ تجارت دے لئی اپنی برانچاں کھول رکھی ني‏‏‏‏ں۔ [98]

اہ‏م تجارتی مراکز[لکھو]

کھیل[لکھو]

لاہور کامیابی تو‏ں بوہت سارے بین الاقوامی کھیلاں دے مقابلاں د‏‏ی میزبانی کر چکيا اے جنہاں وچ 1990ء دا ہاکی عالمی کپ تے 1996ء دا کرکٹ عالمی کپ دا فائنل شامل ني‏‏‏‏ں۔ اکثر وڈے کھیلاں دے ہیڈ کوارٹر مثلا کرکٹ، ہاکی، رگبی، فٹ بال وغیرہ لاہور وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ پاکستان اولمپک ایسوسی ایشن دا صدر دفتر وی لاہور وچ واقع ا‏‏ے۔

لاہور میراتھن[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور میراتھن
لاہور میراتھن اک سالانہ سڑک میراتھن اے جو 2005ء دے بعد لاہور، پاکستان وچ منعقد ہونا شروع ہوئی۔ میراتھن د‏‏ی اصل طوالت 42،195 کلومیٹر اے اُتے اس وچ ہور دوڑاں جنہاں وچ 10 کلومیٹر ریس، 5 کلومیٹر "فیمیلی فن رن" تے جسمانی تے بصری خرابی والے لوکاں دے لئی 3 کلومیٹر ریس وی شامل ہُندی ا‏‏ے۔ 2007ء وچ تقریباً 26،000 لوکاں نے لاہور میراتھن وچ حصہ لیا، جس تو‏ں اس دا شمار دنیا دے وڈے میراتھن وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔ [2]

کھیلاں دے اہ‏م میدان[لکھو]

لاہور وچ واقع کھیلاں دے اہ‏م میداناں د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔

قذافی اسٹیڈیم[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: قذافی اسٹیڈیم
قذافی اسٹیڈیم لاہور ، پاکستان وچ واقع سب تو‏ں وڈا کھیل دا میدان ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے کرکٹ دے مقابلے منعقد ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ قذافی اسٹیڈیم وچ پاکستانی کرکٹ ٹیم تے لاہور د‏‏ی مقامی کرکٹ ٹیماں کھیلدی ني‏‏‏‏ں۔ [99][100]

یہ اسٹیڈیم 1959ء وچ تعمیر ہويا، تے اس دا ڈیزائن نصر الدین مراد خان نے مکمل کيتا۔ اس میدان اُتے پہلا کرکٹ ٹیسٹ میچ پاکستان تے آسٹریلیا د‏‏ی ٹیماں دے وچکار سنہ انیس سو انسٹھ وچ اکیس تو‏ں چھبیس نومبر دے دوران وچ کھیلا گیا ۔ تے اس وچ 60 ہزار تماشائیاں دے بیٹھنے د‏‏ی گنجائش اے جس د‏‏ی بدولت ایہ ملک دا سب تو‏ں وڈا کھیل دا میدان ا‏‏ے۔ اس دا ناں لیبیا دے صدر معمر قذافی دے ناں اُتے رکھیا گبا۔

لاہور جمخانہ کلب[لکھو]

لاہور جمخانہ کلب

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور جمخانہ کلب
لاہور جمخانہ کلب لاہور، پاکستان وچ اک سماجی تے کھیلاں دا کلب ا‏‏ے۔ ایہ مال روڈ لاہور اُتے واقع ا‏‏ے۔ [101] یہ 1 مئی، 1878ء نو‏‏ں قائم ہويا۔ اس دا رقبہ 117،03 ایکڑ (0.4736 کلومیٹر) ا‏‏ے۔

نیشنل ہاکی اسٹیڈیم[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: نیشنل ہاکی اسٹیڈیم، لاہور
نیشنل ہاکی اسٹیڈیم لاہور، پاکستان وچ اک ہاکی اسٹیڈیم ا‏‏ے۔ اسٹیڈیم وچ 45،000 تماشائیاں دے بیٹھنے د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔ [102]

فورٹریس اسٹیڈیم[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: فورٹریس اسٹیڈیم (لاہور)
فورٹریس اسٹیڈیم جسنو‏ں مقامی طور اُتے فورٹریس وی کہیا جاندا اے اک کھلی جگہ اُتے مقبول خریداری مراکز، ریستوران، کیفے تے تفریحی پارک تے اک اسپورٹس اسٹیڈیم اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ لاہور کنٹونمنٹ، لاہور وچ واقع ا‏‏ے۔ فورٹریس اسٹیڈیم شہر دے سب تو‏ں زیادہ مصروف تجارتی علاقےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اسٹیڈیم لاہور دے مشہور تہوار قومی میلہ موشیاں (نیشنل ہارس اینڈ کیٹل شو) دا مقام وی ا‏‏ے۔

ریس کورس[لکھو]

ریس کورس پارک وچ واقع جھیل

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: جیلانی پارک
جیلانی پارک تو‏ں ملحقہ ریس کورس گھڑ ڈور تے پولو دا میدان ا‏‏ے۔ جیلانی پارک جسنو‏ں عام طور اُتے ریس کورس پارک کہیا جاندا اے لاہور، پنجاب، پاکستان وچ اک تفریحی پارک ا‏‏ے۔ [103] یہ جیل روڈ اُتے سروسز ہسپتال دے سامنے واقع ا‏‏ے۔ پارک وچ اک جھیل وی موجود ا‏‏ے۔ [104]

لاہور رگبی فٹ بال کلب[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور رگبی فٹ بال کلب
لاہور رگبی فٹ بال کلب لاہور، پاکستان وچ واقع اک رگبی کلب ا‏‏ے۔ [105]

لاہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ

لاہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ (پرانا نام: پنجاب کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ) لاہور، پاکستان دے مشہور اسٹیڈیم قذافی اسٹیڈیم دے بالمقابل اک گراؤنڈ ا‏‏ے۔ اس گراؤنڈ وچ فرسٹ کلاس کرکٹ، لسٹ اے کرکٹ تے ٹوئنٹی/20 کرکٹ میچ کھیلے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ گراؤنڈ علاقائی کرکٹ ایسوسی ایشن لاہور د‏‏ی زیر نگرانی ا‏‏ے۔ علاقائی کرکٹ ایسوسی ایشن لاہور دے موجودہ صدر ایزد حسین سید ني‏‏‏‏ں۔ 1980ء تو‏ں نومبر 2012ء تک اس گراؤنڈ وچ 265 فرسٹ کلاس کرکٹ میچ، 105 لسٹ اے کرکٹ میچ تے 12 ٹوئنٹی/20 کرکٹ میچ کھیلے جا چکے ني‏‏‏‏ں۔

ھیلاں د‏‏ی ٹیماں[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور کرکٹ ٹیمیں

لاہور قلندرز[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور قلندرز
لاہور قلندرز پاکستان سپر لیگ وچ اک پاکستانی ٹوئنٹی/20 کرکٹ ٹیم ا‏‏ے۔ ٹیم پنجاب دے راجگڑھ لاہور اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم پاکستان کرکٹ بورڈ د‏‏ی جانب تو‏ں پاکستان سپر لیگ دے قیام دے نتیجے وچ تشکیل پائی۔ ٹیم دے کپتان اظہر علی نيں۔ایہ قطر لبریکنٹس د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔[106]

لاہور لائینز[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور لائینز
لاہور لائینز لاہور، پاکستان نال تعلق رکھنے والی اک کرکٹ ٹیم ا‏‏ے۔ اس ٹیم د‏‏ی تاسیس لاہور ریجنل کرکٹ ایسوسی ایشن دے زیر اہتمام 2004/05 وچ عمل وچ آئی۔ اس ٹیم دا گھر میدان لاہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ ا‏‏ے۔ مقامی سطح اُتے ایہ ٹیم قومی ٹی/20 کپ وچ حصہ لیندی ا‏‏ے۔ اس ٹیم نے اپنا پہلا اعزاز قذافی اسٹیڈیم لاہور وچ کھیلے گئے میچ وچ کراچی ڈولفنز نو‏‏ں 37 سکور تو‏ں ہرا کر حاصل کيتا۔[107]

لاہور ایگلز[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور ایگلز
لاہور ایگلز لاہور، پنجاب، پاکستان نال تعلق رکھنے والی اک کرکٹ ٹیم ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم قومی ٹی/20 کپ وچ شرکت کردی ا‏‏ے۔ اس ٹیم نے کھیل دا آغاز 2006ء وچ کیہ تے اس دا گھر میدان قذافی اسٹیڈیم لاہور ا‏‏ے۔ اس ٹیم دے منتظم نواب منصور حیات خان ني‏‏‏‏ں۔ [108]

واپڈا ایف سی[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: واپڈا ایف سی
واپڈا ایف سی یا واپڈا فٹبال کلب اک پاکستانی فٹبال کلب اے جو پاکستان پریمیئر لیگ وچ حصہ لیندا ا‏‏ے۔ واپڈا 7 مرتبہ پاکستانی چیمپئن بن چک‏ی ا‏‏ے۔ [109]

لاہور بادشاہز[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور بادشاہز
لاہور بادشاہز انڈین کرکٹ لیگ دے 2008 تے 2008-09 دے کرکٹ سیزن وچ کرکٹ کھیلنے والی اک ٹیم سی۔ اس ٹیم دے کپتان پاکستان قومی کرکٹ ٹیم دے سابق کپتان انضمام الحق سن ۔ [110][111] اس ٹیم نے اپنا پہلا آئی سی ایل میچ 11 مارچ 2008 نو‏‏ں سابقہ ٹورنامنٹ د‏‏ی چیمپئن چنائی سپر سٹارز دے خلاف کھیلا۔

صحت[لکھو]

لاہور چونکہ ابتدا تو‏ں ہی پنجاب دا راجگڑھ تے مرکز رہیا اے اس لئی ہور سہولیات د‏‏ی طرح ایتھ‏ے صحت عامہ د‏‏ی اعلیٰ سہولیات مسیر ني‏‏‏‏ں۔ درج ذیل لاہور دے اہ‏م ہسپتالاں تے طبی درس گاہاں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔

طبی درس گاہاں[لکھو]

ہسپتال[لکھو]

درج ذیل لاہور دے وڈے تے قابل ذکر تے ہسپتال ني‏‏‏‏ں۔

سبھیاچار[لکھو]

لاہور برصغیر دے قدیم ترین شہراں وچو‏ں اک اے تے ابتدا ہی تو‏ں اہ‏م تجارتی گزر گاہ تے سبھیاچار دا مرکز رہیا اے، جس دا ماضی تریخ وچ اک منفرد مقام رکھدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی تعمیرات برصغیر دے ہور علاقےآں دے مقابلے وچ منفرد ني‏‏‏‏ں۔ پنے باغات تے قدرتی حسن دے باعث اسنو‏ں عروس البلاد کہیا جاندا رہیا اے ۔مغل شہنشاہ جہانگیر د‏‏ی ملکہ نور جہاں نے لاہور دے بارے وچ کہیا سی۔

؎ لاہور رابجان برابر خریدہ ایم space
space جاں دارایم و جنت دیگر خریدہ ایم

لاہور دے بارے وچ دو کہاوتاں بہت مشہور ني‏‏‏‏ں۔

"جنے لہور نئیں ویکھیا اوہ جمیا ای نئیں" (پنجابی)

جس نے لاہور نئيں دیکھیا اوہ پیدا ہی نئيں ہويا۔

"لہور لہور اے" (پنجابی)

لاہور لاہور ا‏‏ے۔ یعنی لاہور لاثانی ا‏‏ے۔

فلماں[لکھو]

لولی وڈ[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لولی وڈ
لولی وڈ پاکستانی فلمی صنعت دے مرکز نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ لولی - پاکستان دے شہر لاہور تو‏ں لیا گیا اے جتھ‏ے ایہ صنعت قائم ا‏‏ے۔

لاہور دے پس منظر وچ بننے والی اہ‏م فلماں[لکھو]

یہ لاہور دے پس منظر وچ بننے والی اہ‏م فلماں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔

تہوار[لکھو]

بسنت پتنگ دا تہوار[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: بسنت پتنگ دا تہوار (پنجاب)

بسنت

بسنت پتنگ دا تہوار بھارت تے پاکستان دونے جانب د‏‏ی پنجاب ریاستاں وچ مقبول ا‏‏ے۔ ایہ تہوار تاریخی طور اُتے راجہ رنجیت سنگھ دے دور وچ بہار دا خیرمقدم کرنے دے لئی منائی جاندی سی۔ تہوار د‏‏ی تقریبات اُتے مذہبی رنگ غالب سی۔ مہاراجہ دا میلے وچ باقاعدہ گرنتھ صاحب سننا تے گرنتھی نو‏‏ں تحائف دینا مذہبی رسومات دے زمرے وچ آندا ا‏‏ے۔ ہندو برہمناں نو‏‏ں نذرانے دیندے نيں تاں سکھ گرنتھیاں نو‏‏ں تحائف دیندے ني‏‏‏‏ں۔ سکھ مذہب وچ بسندی یا زرد رنگ نو‏‏ں وی اک خاص تقدس دا مرتبہ حاصل ا‏‏ے۔[126]

لاہور وچ بسنت دا تہوار انتہائی جوش و خروش تو‏ں منایا جاندا سی۔ اک زمانہ وچ بسنت لاہور وچ اس طرح منایا جاندا سی کہ پاکستان دے دور دراز تو‏ں دوست احباب و رشتہ دار صرف بسنت منانے لاہور آندے سن ۔دنیا دے مختلف حصےآں تو‏ں وی منچلے بسنت د‏‏ی نیرنگیاں تو‏ں لظف اندوز ہونے دے لئی لاہور کھنچے آندے سن ۔شہر دے ہوٹل اس موقع اُتے خاص طور اُتے بک ہُندے سن ۔ شہر د‏‏ی تمام بلڈنگاں د‏‏ی چھتاں اُتے بسنت پاٹیاں دا اہتمام ہُندا سی۔ لاہور شہر دا آسمان دہنک و رنگ و نور دا منظر پیش کردا سی تے ہر سو نغمےآں د‏‏ی گونج ہُندی تے چھوٹے وڈے مختلف رنگاں دے پتنگ آسمان اُتے تیردے نظر آندے سن ۔ پورا شہر رات نو‏‏ں جاگتا سی موسیقی د‏‏ی محفلاں تے بو کٹیا د‏‏ی آوازاں آندی رہدیاں سن۔وڈے وڈے لاوڈ سپیکراں د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ اودہم مچکيا کہ کہ کان پئی آواز سنائی نہ دیندی۔ منچلے چھتاں اُتے ڈہولچیاں دا وی بنوبست کردے تے بو کٹیا کےنال رقص کردے۔

پر کئی ہوئی پتنگاں د‏‏ی ڈور تو‏ں راہگیراں دے زخمی تے ہلاک ہونے دے نتیجے وچ حکومت پنجاب نے بسنت دے تہوار اُتے پتنگ بازی د‏‏ی ممانعت کر دتی۔ [127][128]

عرس دات‏ا گنج بخش[لکھو]

دات‏ا دربار

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: دات‏ا گنج بخش
سید ابوالحسن علی بن عثمان الجلابی الہجویری معروف بہ دات‏ا گنج بخش دا لاہور د‏‏ی تریخ وچ اہ‏م مقام ا‏‏ے۔ لاہور نو‏‏ں ايس‏ے مناسبت تو‏ں دات‏ا د‏‏ی نگری وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عرس دات‏ا گنج بخش لاہور دا سب تو‏ں وڈا ثقافتی تہوار وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اندا صاحب دا عرس صفر د‏‏ی اٹھارہ تریخ تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ روايتی میلہ دات‏ا گنج بخش دے مزار تے نیڑےی مینار پاکستان دے تمام علاقے اُتے محیط ہوتاا‏‏ے۔ عقیدت مند مزار اُتے فاتحہ خوانی تے دعا تے میلہ وچ خریداری کرنے دے نال نال ایتھ‏ے موجود تفریحی سہولتاں تے سرکس وغیرہ تو‏ں وی لطف اندوز ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ واضح رہے کہ دات‏ا گنج بخش د‏‏ی تن روزہ تقریبات ہُندیاں نيں تے انہاں دے دوران وچ مزار اُتے چادر پوشی دا سلسلہ جاری رہندا اے، زائرین فاتحہ خوانی کردے نيں، سلام پیش کردے نيں، منتاں مندے نيں تے نال ہی مزار تو‏ں متصل مسجد دے احاطے وچ تِناں دن مجالسِ مذاکرہ منعقد ہُندیاں نيں جنہاں وچ دین ِ اسلام تے تصوف دے موضوعات دے نال نال سید علی ہجویری المعروف دات‏ا گنج بخش دے سیرت وکردار اُتے وی روشنی پائی جاندی ا‏‏ے۔ مزار اُتے دُدھ د‏‏ی سبیل لگتی اے تے تِناں دن سماع د‏‏ی محفلاں ہُندیاں نيں جنہاں وچ شرکت کرنا ہر قوال پارٹی اپنے لئی اعزاز سمجھدی ا‏‏ے۔ [129][130]

میاں میر دا عرس[لکھو]

میاں میر دا مزار

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: میاں میر (صوفی بزرگ)
میر محمد المعروف میاں میر پیر لاہوری اک مسلم صوفی جو لاہور (موجودہ پاکستان) دے علاقے دھرم پورہ وچ مقیم رہ‏‏ے۔ ملک دے طول و عرض تو‏ں وڈی تعداد وچ زائرین عرس د‏‏ی تقریبات وچ شرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ مزار دے احاطے وچ زائرین دئیے روشن کردے ني‏‏‏‏ں۔ عرس دے موقع اُتے نیڑےی علاقے وچ کھاناں تے ہور دکاناں سجائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ارد گرد دے علاقے وچ اک میلے دا سماں ہُندا ا‏‏ے۔ [131][132][133][134]

میلہ چراغاں[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: میلہ چراغاں
میلہ چراغاں یا میلہ شالامار دراصل پنجابی صوفی شاعر شاہ حسین دے عرس د‏‏ی تن روزہ تقاریب دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ تقاریب شاہ حسین دے مزار، جو لاہور دے علاقے باغبانپورہ وچ واقع دے نیڑےی علاقےآں وچ منعقد ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ باغبانپورہ دا علاقہ لاہور شہر دے باہر شالیمار باغ دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ تقاریب پہلے شالامار باغ دے اندر منعقد ہويا کردیاں سن مگر صدر ایوب خان دے صدارتی حکم 1958ء دے بعد تو‏ں شالیمار باغ وچ انہاں تقاریب دے انعقاد اُتے پابندی عائد کر دتی گئی۔
پہلے پہل ایہ عرس پنجاب وچ سب تو‏ں وڈی تقریب سمجھیا جاندا سی مگر ہن ایہ بسنت دے بعد دوسرا وڈا ثقافتی تہوار ا‏‏ے۔ ماضی نیڑے تک ایہ میلہ لاہور د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا ثقافتی میلہ گردانا جاندا سی۔[135]۔ ہن بسنت اُتے پابندی دے باعٹ ایہ فیر وڈی تقریبات وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ [136][137][138][139][140][141]

شاه جمال دا عرس[لکھو]

شاه جمال عرس

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: شاه جمال درگاه
شاه جمال درگاه لاہور، پنجاب، پاکستان وچ واقع صوفی بزرگ بابا شاه جمال دا مقبرہ ا‏‏ے۔ ایہ فورمن کرسچین کالج دے بالمقابل مسلم ٹاؤن وچ واقع ا‏‏ے۔ مقبرے دے گرد اک مسجد وی تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔ اسلامی تقویم دے مہینے ربیع الثانی د‏‏ی ۳، ۴ تے ۵ تریخ نو‏‏ں سالانہ عرس منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ 2006ء وچ 300،000 افراد نے 366 ويں سالانہ عرس وچ حصہ لیا۔ [142]

قومی میلہ مویشیاں[لکھو]

قومی میلہ مویشیاں یا ہارس اینڈ کیٹل شو فورٹریس اسٹیڈیم وچ نومبر دے آخری ہفتے وچ پنج دناں دے لئی منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ میلے د‏‏ی سرگرمیاں وچ مویشیاں د‏‏ی دوڑاں، مویشی رقص، نیزہ بازی، ٹیٹو شو، لوک موسیقی، ، رقص، بینڈ، ثقافتی فپرت ور لوک کھیل وچ شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ [143][144]

ورلڈ پرفارمنگ آرٹس فیسٹیول[لکھو]

ورلڈ پرفارمنگ آرٹس فیسٹیول الحمرا آرٹس کونسل وچ ہر موسم خزاں (عام طور اُتے نومبر وچ ) منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دس روزہ میلہ گانے دے پروگرام، تھیٹر، محافل موسیقی، رقص ور کٹھ پتلی شو اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ [145] تہوار وچ بین الاقوامی اداکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں کارکردگی دا مظاہرہ وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تہوار دے دوران وچ اوسط 15-20 مختلف شوز وچ فنکار اپنی کارکردگی دا مظاہرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ [146][147][148]

فیض انٹرنیشنل فیسٹول[لکھو]

فیض بین الاقوامی میلہ موسیقی، فن تے ادب دا اک سالانہ میلہ اے جو فیض احمد فیض د‏‏ی یاد وچ ہر سال لاہور دے الحمرا آرٹس کونسل وچ منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں دورانیہ تن روز ہُندا اے جس وچ ملکی تے بین الاقوامی مایہ ناز فنکار تے ادیب شرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ [149]

لاہور محفل موسیقی[لکھو]

لاہور محفل موسیقی

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور محفل موسیقی
لاہور محفل موسیقی اک سالانہ دو روزہ میلہ ا‏‏ے۔ ایل ایم ایم دا مقصد موسیقی د‏‏ی صنعت تو‏ں متعلقہ افراد تے موسیقی دے تعلیمی ماہرین نو‏‏ں اک جگہ جمع کرنا تے انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنا ا‏‏ے۔

لاہور ادبی میلہ[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور ادبی میلہ
لاہور ادبی میلہ یا لاہور لٹریری فیٹوللاہور، پنجاب، پاکستان وچ سالانہ منعقد کيتا جانے والا اک بین الاقوامی ادبی میلہ ا‏‏ے۔ [150][151]

لاہور انٹرنیشنل بک فیئر[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور انٹرنیشنل بک فیئر
لاہور انٹرنیشنل بک فیئر لاہور، پاکستان وچ منعقد ہوانے والا اک وڈا سالانہ بین الاقوامی کتاب میلہ ا‏‏ے۔ [152] یہ پنج دن دے لئی ایکسپو سینٹر، [153] جوہر ٹاؤن، لاہور وچ منعقد ہُندا اے جس وچ زندگی دے مختلف شعبےآں نال تعلق رکھنے والے ہزاراں افراد شرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ [154]

ہور[لکھو]

اس دے علاوہ پورے ملک د‏‏ی طرح مذہبی تے قومی تہوار وی جوش و جذبے تو‏ں منائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ درج ذیل چند اہ‏م تہواراں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔

قومی[لکھو]
علامہ اقبال دا مزار
مذہبی[لکھو]

ہیرا منڈی[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: ہیرا منڈی
مغل دور وچ ہیرا منڈی رقص تے موسیقی دے لئی مشہور سی۔ ایہ شہر دے طوائفی سبھیاچار دا مرکز سی۔ لوک بصری تفریح تے موسیقی دے لئی ایتھ‏ے جاندے سن ۔بعض روایات دے مطابق ایتھ‏ے سکھ حکومت دے ہندو ڈوگرہ وزیر اعظم دھیان سنگھ دے بیٹے ہیرا سنگھ د‏‏ی حویلی سی ہیرا سنگھ مہاراجہ رنجیت دا منہ بولا بیٹا بناہويا سی ۔اپنے باپ دھیان سنگھ د‏‏ی موت دے بعد اوہ وزیر اعظم دے عہدے اُتے فائز ہويا۔اس د‏ی حویلی تے ناں د‏‏ی مناسبت تو‏ں لاہورشہر دا ایہ حصہ ہیرا منڈی کہلاندا ا‏‏ے۔

برطانوی راج دے دوران وچ برطانوی فوجیاں د‏‏ی تفریح ​​دے لئی پرانی انارکلی بازار وچ کوٹہے تیار کیتے گئے۔ اس دے بعد انہاں نو‏ں لوہاری دروازہ تے فیر ٹکسالی دروازہ اُتے منتقل کر دتا گیا۔ بعد ازاں انہاں نو‏ں موجودہ ہیرا منڈی دے مقام اُتے منتقل کر دتا گیا۔

لاہور د‏‏ی مشہور شخصیتاں[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور د‏‏ی مشہور شخصیات

اداکار تے فلم ساز[لکھو]

فنکار[لکھو]

کھلاڑی[لکھو]

صحافی[لکھو]

موسیقی[لکھو]

سیاستدان[لکھو]

اسکالرز / علماء[لکھو]

ادیب تے شاعر[لکھو]

سیاست[لکھو]

قومی اسمبلی پاکستان[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: قومی اسمبلی پاکستان
قومی اسمبلی پاکستان د‏‏ی پارلیمان دا ایوان زیريں ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی صدارت اسپیکر کردا اے جو صدر تے ایوان بالا سینیٹ دے چیئرمین د‏‏ی عدم موجودگی وچ ملک دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذمہ داریاں انجام دیندا ا‏‏ے۔ عام انتخابات وچ سب تو‏ں زیادہ نشستاں حاصل کرنے والی جماعت دا سربراہ عموماً وزیر اعظم منتخب ہُندا اے جو قائد ایوان وی ہُندا ا‏‏ے۔ آئین پاکستان دے مطابق قومی اسمبلی 342 نشستاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ لاہور تو‏ں قومی اسمبلی د‏‏ی 13 نشستاں ني‏‏‏‏ں۔ جس د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ [155]

حکومت پنجاب[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: حکومت پنجاب
حکومت پنجاب حکومت پاکستان د‏‏ی اک اکائی جس د‏‏ی عملداری صوبہ پنجاب وچ محدود ا‏‏ے۔ اس دے سرکاری دفاتر لاہور وچ واقع نيں جو صوبہ پنجاب دا صدر مقام وی ا‏‏ے۔ [156]

عہدیدار[لکھو]

پنجاب صوبائی اسمبلی[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: پنجاب صوبائی اسمبلی
پنجاب صوبائی اسمبلی پاکستان وچ پنجاب دا قانون ساز ایوان اے نو‏‏ں کہ لاہور وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ آئین پاکستان دے آرٹیکل 106 دے تحت قائم کيتی گئی۔ اس ایوان د‏‏ی 371 نشستاں نيں جنہاں وچو‏ں 305 اُتے براہ راست انتخابات منعقد ہُندے نيں جدو‏ں کہ 66 نشستاں خواتین تے غیر مسلم اقلیتاں دے لئی مخصوص ني‏‏‏‏ں۔ لاہور تو‏ں پنجاب صوبائی اسمبلی دے لئی پچیس حلقے نيں جنہاں د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ [159]

انتظامی تقسیم[لکھو]

لاہور ڈویژن[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور ڈویژن

لاہور ڈویژن پاکستان دے صوبہ پنجاب د‏‏ی اک انتظامی تقسیم سی۔ 2000 د‏‏ی حکومت‏ی اصلاحات دے نتیجے وچ اس تیسرے درجے د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ 2008ء دے عام انتخابات دے بعد پنجاب نےاس دے اٹھ ڈویژناں نو‏‏ں بحال کر دتا۔ [160]

انتظامیہ[لکھو]

لاہور ڈویژن دے چار ضلعے مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔

ضلع لاہور[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: ضلع لاہور
ضلع لاہور پاکستان دے صوبہ پنجاب دا آبادی دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں وڈا ضلع ا‏‏ے۔ اس دا مرکزی شہر لاہور اے جو پنجاب دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ 1998ء دے ميں د‏‏ی آبادی دا تخمینہ 63٫18٫745 سی۔ ضلع لاہور وچ عمومی طور اُتے پنجابی، اردو وغیرہ بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دا رقبہ 1772 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ لاہور د‏‏ی سطح سمندر تو‏ں اوسط بلندی 217 میٹر (711.94 فٹ) ا‏‏ے۔

تحصیلاں[لکھو]

اسنو‏ں انتظامی طور اُتے دو وڈی تحصیلاں وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جو درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔

انتظامی ٹاؤن[لکھو]
  1. راوی
  2. شالامار
  3. واہگہ
  4. عزیز بھٹی
  5. دات‏ا گنج بخش
  6. گلبرگ
  7. سمن آباد
  8. اقبال
  9. نشتر
  10. A کنٹونمنٹ
Lahore-Administrative towns.png [161]
یونین کونسلاں[لکھو]

2017ء دے مطابق لاہور وچ 274 یونین کونسل موجود ني‏‏‏‏ں۔[162]

  • یونین کونسل نمبر 1 بیگم کوٹ شاہدرہ
  • یونین کونسل نمبر 2 یوسف پارک
  • یونین کونسل نمبر 3 کوٹ کمبوہ
  • یونین کونسل نمبر 4 شمس آباد شاہدرہ
  • یونین کونسل نمبر 5 چاہ جھابے والا
  • یونین کونسل نمبر 6 عزیز کالونی شاہدرہ
  • یونین کونسل نمبر 7 لاجپت نگر
  • یونین کونسل نمبر 8 فیصل پارک
  • یونین کونسل نمبر 9 جاوید پارک
  • یونین کونسل نمبر 10 قیصر ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 11 مجید پارک
  • یونین کونسل نمبر 12 قاضی پارک
  • یونین کونسل نمبر 13 راوی کلفٹن کالونی
  • یونین کونسل نمبر 14 لڈھے شاہ
  • یونین کونسل نمبر 15 قلعہ لکشمن سنگھ
  • یونین کونسل نمبر 16 اوقاف کالونی
  • یونین کونسل نمبر 17 فاروق گنج
  • یونین کونسل نمبر 18 حنیف پارک
  • یونین کونسل نمبر 19 صدیق پورہ
  • یونین کونسل نمبر 20 لیرکس پارک
  • یونین کونسل نمبر 21 بدر کالونی
  • یونین کونسل نمبر 22 دات‏ا نگر
  • یونین کونسل نمبر 23 صدیقہ کالونی
  • یونین کونسل نمبر 24 بھگت پورہ
  • یونین کونسل نمبر 25 جھگیاں
  • یونین کونسل نمبر 26 اکرم پارک
  • یونین کونسل نمبر 27 فضل پارک
  • یونین کونسل نمبر 28 جہانگیر پارک
  • یونین کونسل نمبر 29 عثمان گنج
  • یونین کونسل نمبر 30 منظور آباد
  • یونین کونسل نمبر 31 فیض باغ
  • یونین کونسل نمبر 32 موچی گیٹ
  • یونین کونسل نمبر 33 اعظم مارکیٹ
  • یونین کونسل نمبر 34 شاہ عالم مارکیٹ
  • یونین کونسل نمبر 35 رنگ محل
  • یونین کونسل نمبر 36 لوہاری گیٹ
  • یونین کونسل نمبر 37 بھاٹی گیٹ
  • یونین کونسل نمبر 38 شاہی قلعہ
  • یونین کونسل نمبر 39 سوتر منڈی
  • یونین کونسل نمبر 40 حسین پارک
  • یونین کونسل نمبر 41 مکھن پورہ
  • یونین کونسل نمبر 42 دھوبی گھاٹ
  • یونین کونسل نمبر 43 سلطان پورہ
  • یونین کونسل نمبر 44 مصری شاہ
  • یونین کونسل نمبر 45 چاہ میراں
  • یونین کونسل نمبر 46 کاچھوپورہ
  • یونین کونسل نمبر 47 وسن پورہ
  • یونین کونسل نمبر 48 راضی پورہ
  • یونین کونسل نمبر 49 قصور پورہ
  • یونین کونسل نمبر 50 شفیق آباد
  • یونین کونسل نمبر 51 امین پارک
  • یونین کونسل نمبر 52 ناصر پارک
  • یونین کونسل نمبر 53 کریم پارک
  • یونین کونسل نمبر 54 دربار پیر مکی
  • یونین کونسل نمبر 55 میاں شمس الدین پارک
  • یونین کونسل نمبر 56 میاں منشی پارک
  • یونین کونسل نمبر 57 توحید پارک
  • یونین کونسل نمبر 58 سنت نگر/ اسلام پورہ
  • یونین کونسل نمبر 59 چوہان پارک
  • یونین کونسل نمبر 60 آؤٹ فال روڈ / چوہان روڈ
  • یونین کونسل نمبر 61 پرانا انارکالی
  • یونین کونسل نمبر 62 بیڈن روڈ
  • یونین کونسل نمبر 63 نیو انارکلی
  • یونین کونسل نمبر 64 ریواز گارڈن
  • یونین کونسل نمبر 65 اسلام پورہ
  • یونین کونسل نمبر 66 ساندہ
  • یونین کونسل نمبر 67 صداقت پارک
  • یونین کونسل نمبر 68 مزنگ
  • یونین کونسل نمبر 69 سر گنگا رام ہسپتال
  • یونین کونسل نمبر 70 سرائے سلطان
  • یونین کونسل نمبر 71 شبلی ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 72 عثمان گنج
  • یونین کونسل نمبر 73 راج گڑھ
  • یونین کونسل نمبر 74 ساندہ خورد
  • یونین کونسل نمبر 75 گلشن راوی
  • یونین کونسل نمبر 76 نیو چوبرجی پارک
  • یونین کونسل نمبر 77 گلشن راوی ایف بلاک
  • یونین کونسل نمبر 78 گلشن راوی اے بلاک
  • یونین کونسل نمبر 79 رستم کالونی
  • یونین کونسل نمبر 80 گلگشت کالونی
  • یونین کونسل نمبر 81 جی او آر لاہور
  • یونین کونسل نمبر 82 اسلامیہ پارک
  • یونین کونسل نمبر 83 بہاولپور ہاؤس
  • یونین کونسل نمبر 84 پیر غازی روڈ اچھرہ
  • یونین کونسل نمبر 85 رحمان پورہ
  • یونین کونسل نمبر 86 نیو سمن آباد
  • یونین کونسل نمبر 87 محمد پورہ
  • یونین کونسل نمبر 88 کمبوہ کالونی
  • یونین کونسل نمبر 89 نوان کوٹ سمن آباد
  • یونین کونسل نمبر 90 زبیدہ پارک
  • یونین کونسل نمبر 91 ڈونگی گراؤنڈ سمن آباد
  • یونین کونسل نمبر 92 یونین پارک
  • یونین کونسل نمبر 93 شاہین آباد / شیرا کوٹ
  • یونین کونسل نمبر 94 سوڈیوال / طارق کالونی
  • یونین کونسل نمبر 95 ڈھولن وال
  • یونین کونسل نمبر 96 سبزہ زار بلاک بی
  • یونین کونسل نمبر 97 سیدپور
  • یونین کونسل نمبر 98 سبزہ زار
  • یونین کونسل نمبر 99 نیو شالیمار کالونی
  • یونین کونسل نمبر 100 بابو صابو
  • یونین کونسل نمبر 101 کوٹ کمبوہ خورد
  • یونین کونسل نمبر 102 جھگیاں نگرا
  • یونین کونسل نمبر 103 سبزہ زار دے بلاک
  • یونین کونسل نمبر 104 جعفریہ کالونی
  • یونین کونسل نمبر 105 حسن ٹاؤن / اعوان ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 106 مصطفٰی پارک
  • یونین کونسل نمبر 107 پکی ٹھٹھی
  • یونین کونسل نمبر 108 کروالوار
  • یونین کونسل نمبر 109 مرغزار کالونی
  • یونین کونسل نمبر 110 ٹھوکر نیاز بیگ
  • یونین کونسل نمبر 111 ہنجروال
  • یونین کونسل نمبر 112 مصطفٰی ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 113 ایاز بیگ کنال ویو
  • یونین کونسل نمبر 114 جوہر ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 115 جوہر ٹاؤن / پی آئی اے سوسائٹی
  • یونین کونسل نمبر 116 ای ایم ای سوسائٹی
  • یونین کونسل نمبر 117 شاہ پور کانجراں
  • یونین کونسل نمبر 118 سگنل شاپ
  • یونین کونسل نمبر 119 ریلوے کالونی
  • یونین کونسل نمبر 120 درس چھوٹے میاں
  • یونین کونسل نمبر 121 کراؤن پارک
  • یونین کونسل نمبر 122 درس وڈے میاں
  • یونین کونسل نمبر 123 گڑھی شاہو
  • یونین کونسل نمبر 124 برگینزا کوارٹرز
  • یونین کونسل نمبر 125 باغبان پورہ
  • یونین کونسل نمبر 126 بیگم پورہ
  • یونین کونسل نمبر 127 مخدوم بہاالدين شاہ
  • یونین کونسل نمبر 128 حضرت مادھو لال حسین
  • یونین کونسل نمبر 129 محمد دین کالونی
  • یونین کونسل نمبر 130 مدینہ کالونی
  • یونین کونسل نمبر 131 نصیرآباد
  • یونین کونسل نمبر 132 محمود بوٹی
  • یونین کونسل نمبر 133 گرین پارک
  • یونین کونسل نمبر 134 مسلم آباد
  • یونین کونسل نمبر 135 سراج پورہ
  • یونین کونسل نمبر 136 دروغے والا
  • یونین کونسل نمبر 137 شاہدی پورہ
  • یونین کونسل نمبر 138 مومن پورہ
  • یونین کونسل نمبر 139 نشتر کالونی
  • یونین کونسل نمبر 140 فتح گڑھ
  • یونین کونسل نمبر 141 رشید پورہ
  • یونین کونسل نمبر 142 نبی پورہ
  • یونین کونسل نمبر 143 سلامت پورہ
  • یونین کونسل نمبر 144 وارا ستار
  • یونین کونسل نمبر 145 ہربنس پورہ
  • یونین کونسل نمبر 146 پنج پیر
  • یونین کونسل نمبر 147 رزاق کالونی
  • یونین کونسل نمبر 148 تاج پورہ
  • یونین کونسل نمبر 149 الفیصل ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 150 رینجر ہیڈکوارٹر
  • یونین کونسل نمبر 151 گلدشت کالونی
  • یونین کونسل نمبر 152 نواں پنڈ ہربنس پورہ
  • یونین کونسل نمبر 153 انگوری باغ سکیم
  • یونین کونسل نمبر 154 کوٹ پیر عبدالرحمان
  • یونین کونسل نمبر 155 فیصل پارک
  • یونین کونسل نمبر 156 سہواری
  • یونین کونسل نمبر 157 گیج مغلپورہ
  • یونین کونسل نمبر 158 نبی نگر غازی آباد
  • یونین کونسل نمبر 159 غازی آباد
  • یونین کونسل نمبر 160 ناظم آباد
  • یونین کونسل نمبر 161 چین سکیم (گجر پورہ)
  • یونین کونسل نمبر 162 قمر دین پارک
  • یونین کونسل نمبر 163 ملتانی کالونی
  • یونین کونسل نمبر 164 رحمت پورہ
  • یونین کونسل نمبر 165 غوس پارک سرفراز کالونی
  • یونین کونسل نمبر 166 شاہنواز پارک
  • یونین کونسل نمبر 167 بلال پارک
  • یونین کونسل نمبر 168 گوالمنڈی
  • یونین کونسل نمبر 169 نسبت روڈ گوالمنڈی
  • یونین کونسل نمبر 170 شاہ ابوالمعلی
  • یونین کونسل نمبر 171 قلعہ گجر سنگھ
  • یونین کونسل نمبر 172 بی بی پاک دامن
  • یونین کونسل نمبر 173 حبیب اللہ روڈ
  • یونین کونسل نمبر 174 لاکھو دیار
  • یونین کونسل نمبر 175 باندہ گجراں
  • یونین کونسل نمبر 176 اعوان دھاندوالہ
  • یونین کونسل نمبر 177 اٹوکے اعوان
  • یونین کونسل نمبر 178 مناواں رام پور
  • یونین کونسل نمبر 179 بھسمین
  • یونین کونسل نمبر 180 ناتھوکی منہالا کلاں
  • یونین کونسل نمبر 181 واہگہ
  • یونین کونسل نمبر 182 ڈوگرے کلان
  • یونین کونسل نمبر 183 موضہ جلو کھیرا
  • یونین کونسل نمبر 184 درائی پورہ مغلپورہ
  • یونین کونسل نمبر 185 بستی سیدن شاہ
  • یونین کونسل نمبر 186 مدنی محلہ مصطفٰی آباد
  • یونین کونسل نمبر 187 مصطفٰی آباد
  • یونین کونسل نمبر 188 میاں میر
  • یونین کونسل نمبر 189 برکی
  • یونین کونسل نمبر 190 بدیارا
  • یونین کونسل نمبر 191 گھوند
  • یونین کونسل نمبر 192 تیرا
  • یونین کونسل نمبر 193 بھان گلی
  • یونین کونسل نمبر 194 لدھر
  • یونین کونسل نمبر 195 ہیار
  • یونین کونسل نمبر 196 جلمن
  • یونین کونسل نمبر 197 ڈھلوے
  • یونین کونسل نمبر 198 شادمان کالونی
  • یونین کونسل نمبر 199 شاہ جمال
  • یونین کونسل نمبر 200 کینال پارک
  • یونین کونسل نمبر 201 غوث اعظم کالونی گلبرگ 2
  • یونین کونسل نمبر 202 گلبرگ 3 لاہور
  • یونین کونسل نمبر 203 ایف سی کالج / کچی آبادی
  • یونین کونسل نمبر 204 ماڈل کالونی گلبرگ
  • یونین کونسل نمبر 205 مکہ کالونی
  • یونین کونسل نمبر 206 گوپال نگر
  • یونین کونسل نمبر 207 ماڈل ٹاؤن لاہور
  • یونین کونسل نمبر 208 نیو گارڈن ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 209 ماڈل ٹاؤن ایکسٹینشن
  • یونین کونسل نمبر 210 فیصل ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 211 کوٹھا پنڈ / فیصل ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 212 ہما بلاک / علامہ اقبال ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 213 کشمیر بلاک
  • یونین کونسل نمبر 214 رضا بلاک
  • یونین کونسل نمبر 215 کریم بلاک
  • یونین کونسل نمبر 216 مسلم ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 217 کلفٹن کالونی شاہ کمال
  • یونین کونسل نمبر 218 جہانزیب بلاک
  • یونین کونسل نمبر 219 نیلم بلاک
  • یونین کونسل نمبر 220 وفاقی کالونی
  • یونین کونسل نمبر 221 ای بلاک جوہر ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 222 جودھ پور
  • یونین کونسل نمبر 223 کیو بلاک ماڈل ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 224 پنڈی راجپوتاں
  • یونین کونسل نمبر 225 لیاقت آباد کوٹ لکھپت
  • یونین کونسل نمبر 226 ماڈل ٹاؤن آر بلاک بہار کالونی
  • یونین کونسل نمبر 227 بوستان کالونی
  • یونین کونسل نمبر 228 چنگی امر سدھو
  • یونین کونسل نمبر 229 قائد ملت کالونی
  • یونین کونسل نمبر 230 ستارہ کالونی
  • یونین کونسل نمبر 231 پاک کالونی
  • یونین کونسل نمبر 232 ٹاؤن شپ سیکٹر بی -1
  • یونین کونسل نمبر 233 سیکٹر 2 ٹاؤن شپ
  • یونین کونسل نمبر 234 سیکٹر 1 ٹاؤن شپ
  • یونین کونسل نمبر 235 ٹاؤن شپ سیکٹر بی -2
  • یونین کونسل نمبر 236 سیکٹر 11 گرین ٹاؤن سی
  • یونین کونسل نمبر 237 سیکٹر 11 ڈی گرین ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 238 مریم کالونی
  • یونین کونسل نمبر 239 کائر کلاں گرین ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 240 بگڑیاں دھرم چند
  • یونین کونسل نمبر 241 چاندری کریم پارک
  • یونین کونسل نمبر 242 اٹاری سروبا
  • یونین کونسل نمبر 243 نشتر کالونی
  • یونین کونسل نمبر 244 گجو متہ
  • یونین کونسل نمبر 245 ڈیلو کلان
  • یونین کونسل نمبر 246 یوحنا آباد
  • یونین کونسل نمبر 247 کاہنہ کوہانہ
  • یونین کونسل نمبر 248 شازواہ
  • یونین کونسل نمبر 249 کماہاں
  • یونین کونسل نمبر 250 تھپانجو
  • یونین کونسل نمبر 251 بلوکی
  • یونین کونسل نمبر 252 پینڈوکی
  • یونین کونسل نمبر 253 سرائیچ
  • یونین کونسل نمبر 254 ویوخورد کلان
  • یونین کونسل نمبر 255 سٹو کٹلاہ
  • یونین کونسل نمبر 256 علی رضا آباد
  • یونین کونسل نمبر 257 واپڈا ٹاؤن
  • یونین کونسل نمبر 258 چوہنگ پنج گراواں
  • یونین کونسل نمبر 259 ازمیر ٹاؤن / کالونی
  • یونین کونسل نمبر 260 ماراکاہ
  • یونین کونسل نمبر 261 موہالوال
  • یونین کونسل نمبر 262 شامکے بھٹیاں
  • یونین کونسل نمبر 263 منگیا
  • یونین کونسل نمبر 264 سلطان کے
  • یونین کونسل نمبر 265 منگیا لوتر
  • یونین کونسل نمبر 266 تالاب سرائے
  • یونین کونسل نمبر 267 مانک
  • یونین کونسل نمبر 268 جودہو دھیر
  • یونین کونسل نمبر 269 بھوپتیاں
  • یونین کونسل نمبر 270 ارائیاں
  • یونین کونسل نمبر 271 جیا بگا
  • یونین کونسل نمبر 272 رائیونڈ پینڈو
  • یونین کونسل نمبر 273 رائیونڈ شہری
  • یونین کونسل نمبر 274 ببلیاں اوتار
نواحی علاقہ جات[لکھو]

صحافت[لکھو]

لاہور چونکہ ابتدا ہی تو‏ں خطے دا انتظامی مرکز رہیا اے اس لئی ادبی تے صحافتی سرگرمیاں وچ اس دا اک منفرد مقام رہیا ا‏‏ے۔ تحریک آزادی ہند اس دا کردار بطور صحافت انتہائی اہ‏م رہیا۔

کوہ نور[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: کوہ نور (اخبار)
کوہِ نور برطانوی ہندوستان دا اردو بولی دا سرکاری سرپرستی وچ نکلنے والا اک ہفت روزہ اخبار سی جسنو‏ں 1850ء وچ منشی ہرسکھ رائے[163] نے لاہور تو‏ں جاری کيتا سی۔ ایہ اردو بولی دا پہلا اخبار اے جو پنجاب تو‏ں جاری کيتا گیا۔

رفیق ہند[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: رفیق ہند (اخبار)
رفیق ہند برطانوی راج وچ اردو بولی دا اک ہفت روزہ اخبار سی۔ ایہ اخبار 5 جنوری 1884ء نو‏‏ں منشی محرم علی چشتی نے لاہور تو‏ں جاری کيتا[164][165]۔ منشی محرم علی چشتی نے ہفت روزہ کوہِ نور د‏‏ی ادارت تو‏ں اپنی صحافت دا آغاز کيتا سی۔

پیسہ اخبار[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: پیسہ اخبار

پیسہ اخبار اک اردو روزنامہ سی، جسنو‏ں منشی محبوب عالم نے جنوری 1887ء وچ فیروزوالا تو‏ں جاری کيتا۔ ایہ ہفتہ وار اخبار اٹھ صفحات اُتے مشتمل سی۔ قیمت فی پرچہ اک پیسہ سی۔ ویہويں صدی دے آغاز وچ لاہور منتقل ہوئے گیا جتھ‏ے بالاخر روزنامہ ہوئے گیا۔ مولا‏نا ظفر علی خان دے ’’زمیندار‘‘ جاری کرنے اُتے اس دا ستارہ گردش وچ آ گیا۔ 1900ء وچ منشی محبوب عالم نے یورپ دا سفر کيتا جس د‏‏ی سرگزشت اخبار وچ باقاعدگی تو‏ں شائع ہُندی رہی۔ بعد وچ ایہ حالات کتابی صورت وچ شائع ہوئے جس اُتے حکومت نے چار سو روپے انعام دتا۔ [166]

زمیندار[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: زمیندار (اخبار)

زمیندار اردو بولی وچ اک ہندوستانی مسلم اخبار سی۔ اس دے بانی ایڈیٹر شاعر،مصنف تے مسلم قوم پرست ظفر علی خان سن ۔ ظفر علی خان تحریک پاکستان دے سرکردہ کارکناں وچو‏ں اک ہور آل انڈیا مسلم لیگ دے حامی سن ۔ [167]

زمیندار اخبار 1920ء د‏‏ی دہائی تو‏ں 1940ء د‏‏ی دہائی تک ہندوستانی مسلما‏ن، مسلما‏ن قوم پرستاں تے تحریک پاکستان دا ترجمان سی۔ ایہ ہندوستان دے مسلماناں دا سب تو‏ں زیادہ مقبول اخبار سی تے پاکستان د‏‏ی صحافتی روایات تے اردو بولی د‏‏ی صحافت وچ اس نے کلیدی کردار ادا کيتا۔ [168][169] مولا‏نا ظفر علی خان نو‏‏ں پاکستان وچ بابائے صحافت دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [168] اخبار دا صدر دفتر لاہور وچ سی تے 1947ء وچ پاکستان د‏‏ی آزادی دے بعد وی شائع ہُندا رہیا۔

الاصلاح[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: الاصلاح
اَلْاِصْلاح تحریک خاکسار د‏‏ی جانب تو‏ں چھپنے والا ہفتہ وار اخبار سی۔ اس دا آغاز تحریک دے بانی عنایت اللہ خاں مشرقی نے 1934ء وچ کیہ سی۔ ایہ اس زمانے وچ لاہور تو‏ں چھپدا سی تے مشرقی د‏‏ی تقاریر تے تحریک خاکسار دے افکار تے پیامات د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ انگریزاں دے خلاف جدوجہد وچ اس اخبار نے نمایاں کردار نبھایا۔

روزنامہ نوائے وقت[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: روزنامہ نوائے وقت
روزنامہ نوائے وقت، پاکستان دے شہراں اسلام آباد،لاہور، کراچی تے ملتان تو‏ں شائع ہونے والا اردو بولی دا اک اہ‏م روزنامہ ا‏‏ے۔ نوائے وقت دا آغاز 23 مارچ 1940ء نو‏‏ں ہويا۔ پہلے ایہ ہفت روزہ سی بعد وچ روزنامہ وچ تبدیل ہوئے گیا۔ اخبار د‏‏ی بنیاد حمید نظامی نے رکھی۔ تحریک پاکستان وچ وی روزنامہ نوائے وقت نے اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ اس دا صدر دفتر لاہور وچ واقع ا‏‏ے۔ [170]

لاہور پریس کلب[لکھو]

Crystal Clear app kdict.png تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لاہور پریس کلب
لاہور پریس کلب بنیادی طور اُتے ایہ صحافیاں د‏‏ی اک تنظیم اے لیکن اس وچ لاہور، پاکستان نال تعلق رکھنے والے ماہرین تعلیم، کاروباری افراد تے عوامی خدمت دے ارکان شامل ني‏‏‏‏ں۔ [171]

ذرائع ابلاغ د‏‏ی فہرستاں[لکھو]

لاہور تو‏ں متعدد اخبار تے جریدے شائع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ذیل وچ صرف انہاں اہ‏م اخبارات، جریدے تے ٹی وی چینلاں د‏‏ی لسٹ اے جنہاں دے صدر دفاتر لاہور وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔

روزنامے[لکھو]

جریدے[لکھو]

ٹی وی چینل[لکھو]

لاہور تصویراں وچ[لکھو]

لاہور د‏‏ی قدیم تصاویر[لکھو]

جڑواں شہر[لکھو]

لاہور وچ قونصل خانے[لکھو]

لاہور وچ کئی ملکاں دے قونصل خانے موجود نيں جنہاں د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ [178]

  • Flag of امریکہ ریاستہائے متحدہ امریکا قونصل خانہ
  • Flag of آسٹریا آسٹریا اعزازی قونصل خانہ
  • Flag of بیلجیم بیلجئیم اعزازی قونصل خانہ
  • Flag of کینیڈا کینیڈا اعزازی قونصل خانہ
  • Flag of جمہوریہ ڈومینیکن ڈومینیکن ریپبلک اعزازی قونصل خانہ
  • Flag of نیدرلینڈز نیدرلینڈز اعزازی قونصل خانہ
  • Flag of فن لینڈ فن لینڈ اعزازی قونصل خانہ
  • Flag of جرمنی جرمنی اعزازی قونصل خانہ
  • Flag of انڈونیشیا انڈونیشیا اعزازی قونصل خانہ
  • Flag of ایران ایران جرنل قونصل خانہ
  • Flag of اٹلی اطالیہ اعزازی قونصل خانہ
  • Flag of مالٹا مالٹا اعزازی قونصل خانہ
  • Flag of ماریشس ماریشس اعزازی قونصل خانہ
  • Flag of رومانیہ رومانیہ اعزازی قونصل خانہ
  • Flag of سویٹزرلینڈ سوئٹزرلینڈ قونصل خانہ
  • Flag of ترکی ترکی اعزازی قونصل خانہ

ہور ویکھو[لکھو]

کتابیات[لکھو]

1. City of Sin and Splendour: Writings on Lahore by Bapsi Sidhwa

2. Illustrated Views of the 19th Century by F.S. Aijazuddin

3. Lahore: Portrait of a Lost City by Som Anand

4. Lahore: A Memoir by Muhammad Saeed

5. Lahore: A Sentimental Journey by Pran Neville

6. Old Lahore by H.R. Goulding

7. The Dancing Girls of Lahore: Selling Love and Saving Dreams in Pakistan’s Pleasure District by Louise Brown

8. Amritsar to Lahore: A Journey Across the India-Pakistan Border by Stephen Alter

9. Lahore District Flora by Shiv Ram Kashyap

10. Beloved City Writings on Lahore by Bapsi Sidhwa

باہرلے جوڑ[لکھو]

دستاویزی فلماں[لکھو]

جڑواں شہر[لکھو]

تھلے دتے شہراں نوں لہور دے جڑواں شہر آکھیا گیا اے۔


بارلے جوڑ[لکھو]

مورت نگری[لکھو]

ہور ویکھو[لکھو]

پاکستان دے وڈے شہر
راجگڑھ:اسلام آباد
پنجاب

اٹک • بہاولپور • چکوال • چنیوٹ • فیصل آباد • جڑاں والا • اوکاڑا • گجراں والا • گجرات • جھنگ • جہلم • قصور • کھاریاں • لہور 1 • میاں والی • ملتان •
مری • رحیم یار خاں • راولپنڈی • صادق آباد • ساہیوال • سرگودھا • شیخوپورا • سیال کوٹ • ٹیکسلا • حافظ آباد

خیبر

ایبٹ آباد • چترال • ہری پور • کوہاٹ • کوہستان • پشاور 1 • مانسہرہ • مردان • نوشہرہ • بنوں • جمرود

سندھ

حیدر آباد • جیکب آباد • کراچی 1  • خیرپور • لاڑکاݨا • نوابشاہ • سکھر • ٹھٹا • سانگھڑ • بدین

بلوچستان

چمن • گوادر • خضدار • کویٹا 1 • زیارت

گلگت بلتستان

گلگت 1 • سکردو • چلاس

ازاد کشمیر

میرپور • مظفر آباد 2 • راولاکوٹ

1 صوبےآں دے راجگڑھ :۞:2 ازاد کشمیر دا راجگڑھ

حوالے[لکھو]

  1. Ihsan H. Nadiem (1996). Lahore, a Glorious Heritage. Sang-e-Meel Publications, 11. 
  2. Proceedings – Punjab History Conference – Volumes 29-30. Panjabi University, 62. “The city of Lahore is situated on the bank of river Ravi and took its origin from Lava, the son of Rama” 
  3. Masudul Hasan (1978). Guide to Lahore. Ferozsons. 
  4. "Punjab Portal". Government of Punjab. https://web.archive.org/web/20140625115713/http://punjab.gov.pk/?q=punjab_quick_stats. Retrieved on 7 جولائ‏ی 2014. 
  5. "POPULATION OF MAJOR CITIES CENSUS – 2017 [PDF"]. Pakistan Bureau of Statistics. https://web.archive.org/web/20170829162305/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/population_of_major_cities_census_2017%20_0.pdf. Retrieved on اگست 30, 2017. 
  6. "National Dialing Codes". پی ٹی سی ایل. http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&linkId=125. Retrieved on 28 اگست 2014. 
  7. "Lahore Fact Sheet". Lloyd's. http://www.lloyds.com/cityriskindex/locations/fact_sheet/lahore. Retrieved on 19 اگست 2016. 
  8. "SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15". SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE. 2016. http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf. Retrieved on 26 مارچ 2017. 
  9. http://www.pakvisit.com/pakistan/cities.html
  10. https://books.google.com.sa/books?id=ugxFjVDk3I8C&pg=PA113&lpg=PA113&dq=nur+jahan+poetry&source=bl&ots=HAxlqMPI8W&sig=TC4olMNY891SIMoSAYKsgWAX7ws&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiajJjU56zQAhVExxQKHbJhD60Q6AEIQjAI#v=onepage&q=nur%20jahan%20poetry&f=false
  11. 11.0 11.1 Bombay Historical Society (1946). Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4, 257. Retrieved on 29 مئی 2009. 
  12. 12.0 12.1 Baqir, Muhammad (1985). Lahore, past and present. B.R. Pub. Corp, 22. Retrieved on 6 دسمبر 2015. 
  13. 13.0 13.1 http://prr.hec.gov.pk/Chapters/1458-2.pdf
  14. 14.0 14.1 Punjabi Shahmukhi Book – Tareekh Shehar Lahore; Pure
  15. "Shalimar Gardens". Smithsonian Productions. https://web.archive.org/web/20181226032436/http://mughalgardens.org/html/shalamar.html. Retrieved on 28 اگست 2016. 
  16. "Chauburji Gate". Asian Historical Architecture. https://web.archive.org/web/20181226032457/https://www.orientalarchitecture.com/sid/838/pakistan/lahore/chauburji-gate. Retrieved on 23 اگست 2016. 
  17. "Badshahi Mosque". Ualberta.ca. https://web.archive.org/web/20181226032456/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/mosque_badshahi.html. Retrieved on 2014-01-02. 
  18. "De La Roche, Henri Francois Stanislaus". allaboutsikhs.com. https://web.archive.org/web/20101227181624/http://www.allaboutsikhs.com/british/de-la-roche-henri-francois-stanislaus.html. Retrieved on 10 جنوری 2014. 
  19. Choudhary Rahmat Ali, (1933)، اعلامیہ پاکستان، pamphlet, published جنوری 28. (Rehmat Ali at the time was an undergraduate at the یونیورسٹی کیمبرج)
  20. "Second Islamic summit conference". Formun. https://web.archive.org/web/20181226032441/http://formun.fccsocieties.org/wp-content/uploads/2013/01/Islamic_Summit_1974_FORMUN_2013.pdf. Retrieved on 1 اپریل 2013. 
  21. New Page 1
  22. The Gates of Lahore (لاہور دے تاریخی دروازے) – YouTube
  23. Lahore Ka Jughrafiya (لاہور دا جغرافیہ) | Ahmed Shah Bokhari
  24. 24.0 24.1 Google Maps
  25. Ahmed, Shoaib (16 اپریل 2004). "Hindu, Sikh temples in state of disrepair". Daily Times. https://web.archive.org/web/20181226032454/https://dailytimes.com.pk/?page=story_16-4-2004_pg7_20%20. Retrieved on 12 مارچ 2013. 
  26. Naqoosh, Lahore Number 1976
  27. Chandra 2007, p. 227
  28. Richards, John F. (1996). The Mughal Empire. Cambridge University Press, 9–13. ISBN 978-0-521-56603-2. 
  29. Asher, p.47
  30. Bhalla, p.81
  31. Chaudhry, p.258
  32. For a detailed account of the battle fought, see Chapter VI of The Fall of the Moghul Empire of Hindustan by H. G. Keene۔
  33. Tamara, Sonn (2011). Islam: A Brief History. John Wiley & Sons. 
  34. Encyclopædia Britannica article on Lahore
  35. Holy people of the world: Volume 3 by Phyllis G. jestice
  36. History of sikh gurus retold: 1469–1606 C.E By Surjit singh gandhi
  37. The new encyclopaedia britannica: Encyclopaedia britannica, inc
  38. (1 جنوری 2007) Punjab Through the Ages. Sarup & Sons, 272–274. ISBN 978-81-7625-738-1. Retrieved on 12 جون 2010. 
  39. (1990) Maharaja Ranjit Singh and his times. Sehgal Publishers Service. 
  40. (2005) City of Sin and Splendour: Writings on Lahore. Penguin Books India. ISBN 978-0-14-303166-6. 
  41. (1906) Archaeological Survey of India. Office of the Superintendent of Government Printing. 
  42. (1892) Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities. Oxford University: New Imperial Press. 
  43. City of Sin and Splendor: Writings on Lahore by Bapsi Sidhwa, p23
  44. The Panjab Past and Present. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988. https://books.google.com/books?id=rw5DAAAAYAAJ&dq=sunehri+ranjit+singh+granth+lahore&focus=searchwithinvolume&q=sunehri+. Retrieved on 28 اگست 2016. 
  45. Soomro, Farooq (13 مئی 2015). "A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques". Dawn. https://web.archive.org/web/20181226032600/https://www.dawn.com/news/1163373. Retrieved on 29 اگست 2016. 
  46. "Ranjit Singh: A Secular Sikh Sovereign by K.S. Duggal. ''(Date:1989. ISBN 81-7017-244-6'')". Exoticindiaart.com. 3 ستمبر 2015. https://web.archive.org/web/20181226032504/https://www.exoticindiaart.com/book/details/IDE822/%20/. Retrieved on 2009-08-09. 
  47. (1985) Islam and Resistance in Afghanistan. Cambridge University Press, 57–8. Retrieved on 11 ستمبر 2014. 
  48. 48.0 48.1 (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “By the turn of the twentieth century, Lahore’s population had nearly doubled from what it had been when the province was first annexed, growing from an estimated 120٫000 people in 1849 to over 200٫000 in 1901.” 
  49. (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “The inner city,on the other hand,remained problematic.Seen as a potential hotbed of disease and social instability, and notoriously difficult to observe and fathom,the inner districts of the city remained stubbornly resistant to colonial intervention. Throughout the British period of occupation in Punjab, for reasons we will explore more fully, the inner districts of its largest cities were almost entirely left alone. 5 The colonial state made its most significant investments in suburban tracts outside of cities.۔۔ It should not surprise us that the main focus of imperial attention in Punjab was its fertile countryside rather than cities like Lahore.” 
  50. (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “۔” 
  51. (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “What is more striking than the fact that the Punjab’s new rulers (cost-effectively) appropriated the symbolically charged buildings of their predecessors is how long some of those appropriations lasted. The conversion of the Mughal-era tomb of Sharif un-Nissa,a noblewoman during Shah Jahan’s reign, popularly known as Anarkali, was one such case (Figure 1.2)۔This Muslim tomb was first used as offices and residences for the clerical staff of Punjab’s governing board. In 1851, however, the tomb was converted into the Anglican church” 
  52. (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “the mosque of Dai Anga, Emperor Shah Jahan’s wet nurse,which the British converted first into a residence and later into the office of the railway traffic manager.Nearby was the tomb of Nawab Bahadur Khan, a highly placed member of Akbar’s court, which the railway used as a storehouse.۔۔ manager.Nearby was the tomb of Nawab Bahadur Khan, a highly placed member of Akbar’s court, which the railway used as a storehouse. That same tomb had been acquired earlier by the railway from the army, who had used it as a theater for entertaining officers.The railway provided another nearby tomb free of charge to the Church Missionary Society,who used it for Sunday services. The tomb of Mir Mannu, an eighteenth-century Mughal viceroy of Punjab who had brutally persecuted the Sikhs while he was in power, escaped demolition by the railway but was converted nevertheless into a private wine merchant’s shop” 
  53. (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “with an abundance of abandoned large structures scattered throughout the civil station on nazul (state administered) property, the colonial government often chose to house major institutions in converted buildings rather than to build anew. These institutions included the Civil Secretariat,which,as we have seen,was located in Ventura’s former house; the Public Works from Ranjit Singh’s period; and the Accountant General’s office, headquartered in a converted seventeenth century mosque near the tomb of Shah Chiragh,just off Mall Road.In” 
  54. (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “The Lahore station,built during a time when securing British civilians and troops against a future “native” uprising was foremost in the government’s mind, fortified medieval castle, complete with turrets and crenellated towers, battered flanking walls, and loopholes for directing rifle and canon fire along the main avenues of approach from the city” 
  55. (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “We should remember that outside of colonial military cantonments, where rules encouraging racial separation were partially formalized in the residential districts of India’s colonial cities. Wherever government institutions, commercial enterprises, and places of public congregation were concentrated, mixing among races and social classes was both legally accommodated and necessary.In Lahore these kinds of activities were concentrated in a half-mile-wide zone stretching along Mall Road from the Civil Secretariat, near Anarkali’s tomb, at one end to the botanical gardens at the other (see.” 
  56. (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “Montgomery Hall faced inward, toward the main avenue of what would become a and reading room, a teak dance and “rinking”floor (skating rink)، and room for the Gymkhana Club.Lawrence Hall was devoted to the white community in Lahore;the spaces and program of Montgomery Hall allowed for racial interaction between British civilians and officials and the elites of Lahori society.” 
  57. (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “Like Lawrence and Montgomery Halls,moreover,the garden’s major elements were all financed through a combination of provincial, municipal, and private funds from both British carefully isolated space of controlled cultural interaction underwritten by elite collaboration. Both the botanical garden and the zoo in Lawrence Gardens drafted a controlled display of exotic nature to the garden’s overall didactic program.The botanical garden exhibited over six hundred species of plants, trees, and shrubs, all carefully tended by a horticulturist sent out from the Royal Botanic Gardens at Kew.” 
  58. (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “We should remember that outside of colonial military cantonments, where rules encouraging racial separation were partially formalized in the residential districts of India’s colonial cities. Wherever government institutions, commercial enterprises, and places of public congregation were concentrated, mixing among races and social classes was both legally accommodated and necessary.In Lahore these kinds of activities were concentrated in a half-mile-wide zone stretching along Mall Road from the Civil Secretariat, near Anarkali’s tomb, at one end to the botanical gardens at the other” 
  59. (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “As a gesture of loyalty, Punjab’s “Princes, Chiefs, merchants, men of local note, and the public generally” formed a subscription to erect the “Victoria Jubilee Institute for the Promotion and Diffusion of Technical and Agricultural Education and Science” in Lahore, a complex that eventually formed the nucleus of the city’s museum and the Mayo School of Art (completed in 1894)۔” 
  60. Gill, Anjum. "Father of modern Lahore remembered on anniversary."Daily Times (Pakistan)۔ 12 جولائ‏ی 2004. سانچہ:Wayback
  61. (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “According to the 1901 census, therefore, the inner city of Lahore contained exactly 20٫691 “houses"” 
  62. Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940، Jin Technologies. Retrieved on 19 ستمبر 2007.
  63. Tribune India – Republic Day
  64. Daily Times Pakistan – Memorial will be built to Bhagat Singh, says governor
  65. Dalrymple, William. Lahore: Blood on the Tracks.
  66. "Second Islamic Summit Conference". Oic-oci.org. https://web.archive.org/web/20181226032640/https://www.oic-oci.org/english/conf/is/2/2nd-is-sum.htm. Retrieved on 15 مارچ 2011. 
  67. [pu.edu.pk/images/journal/csas/PDF/9-Asad%20Ali%20Khan.pdf "Political History and Administrative History of the Punjab"]. pu.edu.pk/images/journal/csas/PDF/9-Asad%20Ali%20Khan.pdf. 
  68. "Lahore – History of Lahore". https://web.archive.org/web/20181226032556/http://thelahorecity.com/history-of-lahore/. 
  69. لاہور اعلامیہ
  70. Nizamani, Haider K. (2000). The roots of rhetoric : politics of nuclear weapons in India and Pakistan, 1. publ., Westport, Conn. [u.a.]: Praeger. ISBN 0-275-96877-4. 
  71. https://www.quora.com/What-is-the-importance-of-the-beating-retreat-ceremony-held-at-the-Wagah-border-What-is-the-logic-or-rather-history-behind-it-Does-it-happen-in-other-international-borders-of-other-countries-apart-from-the-ones-in-Indian-subcontinent
  72. 72.0 72.1 Ravi River | river, Asia | Britannica.com
  73. Ravi River and its Course Map
  74. Lahore Canal – Lahore | Rediscovering City History
  75. Climate & Weather Averages in Lahore, Pakistan
  76. Lahore, Punjab, Pakistan Weather Averages | Monthly Average High and Low Temperature | Average Precipitation and Rainfall days | World Weather Online
  77. "Architecture of Lahore۔" Wikipedia: The Free Encyclopedia. Wikimedia Foundation, Inc. Web. 19 Aug. 2016.
  78. Lahore, Virginia Information – ePodunk
  79. Phanindra Nath Bose, The Indian colony of Siam, Lahore, The Punjab Sanskrit Book Depot, 1927, p.v.
  80. "Demographia World Urban Areas" (PDF)۔ Demographia. 1 اپریل 2016. Retrieved 2 ستمبر 2016.
  81. Grand Trunk Road – Travel guide at Wikivoyage
  82. WOW Search Results
  83. Work on Ring Road southern loop starts – Newspaper – DAWN.COM
  84. "$1.6bn Lahore metro train deal signed with China". 23 مئی 2014. https://web.archive.org/web/20181226032618/https://www.dawn.com/news/1108068%20. Retrieved on 23 نومبر 2014. 
  85. "Good news on track: Lahore to get Pakistan’s first metro train"، دی ایکسپریس ٹریبیون، Lahore, 23 Mar 2014. Retrieved on 20 اکتوبر 2014.
  86. 3D View of Orange Line Metro Train Lahore – YouTube
  87. Metro Bus System | Punjab Portal
  88. Lahore Transport Company | The Transport you deserve
  89. http://www.daewoo.com.pk
  90. Niazi Express Bus Services PVT LTD
  91. Railway Gazette International جولائ‏ی 2008 p414
  92. Pakistan Railway Time Table Lahore Station Train Timings
  93. Pakistan Railways
  94. Allama Iqbal International Airport, Lahore | www.lahoreairport.com
  95. (1973) Master Plan for Greater Lahore. Master Plan Project Office. Retrieved on 7 اکتوبر 2017. 
  96. 96.0 96.1 "Lahore and its historic Gates". The United Kingdom Punjab Heritage Association. 3 فروری 2010. https://web.archive.org/web/20181226032633/http://news.ukpha.org/2010/02/lahore-and-is-historic-gates/. Retrieved on 7 اکتوبر 2017. 
  97. "Masonic mystique " – Dawn.com
  98. LSE Financial Service Limited
  99. Gaddafi Stadium | Pakistan | Cricket Grounds | ESPNcricinfo
  100. "Lahore Cricket Stadium – Gaddafi Stadium". https://www.zerocric.com/lahore-cricket-stadium/. 
  101. In the list of Pakistan Golf Federation
  102. National Hockey Stadium – World of Stadiums
  103. Jilani Park location on Paktive.com
  104. Jilani park ( Race Course ) Lahore Pakistan – Toppakistan.com
  105. "Rugby: Three local clubs to play in Dubai 7s". دی ایکسپریس ٹریبیون. 29 نومبر 2012. https://web.archive.org/web/20181226032645/https://tribune.com.pk/story/472359/rugby-three-local-clubs-to-play-in-dubai-7s/. Retrieved on 29 نومبر 2012. 
  106. Pakistan Super League: Seven companies fight it out to buy franchises – The Express Tribune
  107. "فیصل بینک ٹی/20 کپ / خبراں – لاہور لائینز نے جیت لیا". کرک انفو. https://web.archive.org/web/20181226032602/http://www.espncricinfo.com/faysal-2020cup-2010/content/current/story/482121.html. Retrieved on 10 اپریل 2012. 
  108. The Home of CricketArchive
  109. Pakistan – Water and Power Development Authority FC – Results, fixtures, squad, statistics, photos, videos and news – Soccerway
  110. آئی سی ایل عملہ (مارچ 3، 2008). "آئی سی ایل د‏‏ی ٹیماں". آئی سی ایل. http://www.indiancricketleague.in/news/news-76.html. Retrieved on 5 مارچ 2008. 
  111. کرک انفو (29 فروری 2008). "آئی سی ایل دے دوسرے ٹورنامنٹ د‏‏ی ٹیماں". کرک انفو. https://web.archive.org/web/20181226032452/http://www.espncricinfo.com/icl/content/story/340369.html. Retrieved on 5 مارچ 2008. 
  112. King Edward Medical University | Alta Pete
  113. http://www.aimc.edu.pk/
  114. [/http://pgmipunjab.edu.pk "Post Graduate Medical Institute Punjab"]. /http://pgmipunjab.edu.pk. Retrieved on جون 30 2019. 
  115. "Children Hospital Lahore Official Website". https://chich.edu.pk/. Retrieved on 30 جون 2019. 
  116. Doctors Hospital & Medical Center | Lahore PakistanDoctors Hospital & Medical Center Lahore, Pakistan
  117. Ittefaq – Hospital
  118. Shaukat Khanum Memorial Cancer Hospital & Research Centre
  119. http://www.aimc.edu.pk/jhl.html
  120. Mayo Hospital
  121. PIC
  122. Account Suspended
  123. Site Maintenance
  124. http://www.gulabdevi.org/
  125. http://www.wapda.gov.pk/index.php/healthcare-units
  126. [Mohaddis Magazine] محدث میگزین - 'بسنت' محض موسمی تہوار نئيں!
  127. Basant is banned for the right reasons – The Express Tribune Blog
  128. http://defence.pk/threads/basant-is-banned-for-the-right-reasons.92622/
  129. Roznama Dunya : پاکستان:-حضرت دات‏ا گنج بخشؒ دا عرس شروع، لکھاں زائرین د‏‏ی حاضری
  130. لاہور وچ دات‏ا گنج بخش دا عرس، سخت حفاظتی انتظامات | معاشرہ | DW | 24. جنوری 2011
  131. http://www.92newshd.tv/urdu/حضرت-میاں-میر-کے-392ویں-عرس-کی-تقریبات-کا-ا/
  132. Dunya News: پاکستان:-حضرت میاں میر سرکار کے
  133. حضرت میاں میر قادری ؒ دے 352 ويں عرس مبار ک کی2روزہ
  134. http://www.urdupoint.com/pakistan/news/lahore/important-news/live-news-556441.html
  135. https://awazepakistan.wordpress.com/2014/03/18/میلہ-چراغاں/
  136. http://www.nawaiwaqt.com.pk/mazamine/28-Mar-2010/میلہ-چراغاں
  137. http://www.92newshd.tv/urdu/%D9%84%D8%A7%DB%81%D9%88%D8%B1-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%81-%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D8%A7%DA%BA-%D8%B3%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D8%A7%D8%8C-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%BE/
  138. میلہ چراغاں د‏‏ی رونقاں قائم۔ جشن بہاراں البتہ نہ جم سکیا
  139. https://awazepakistan.wordpress.com/2015/03/13/لاہور-کا-میلہ-چراغاں/
  140. میلہ چراغاں تے دھمال - Pakistan – Dawn News
  141. BBC Urdu
  142. Devotees whirl to dhol at Baba Jamal’s Urs, Khaleej Times (May 5, 2006)
  143. National Horse and Cattle Show 2015 | Local Government and Community Development
  144. Irhal – Festivals
  145. The Festival
  146. World Performing Arts Festival: Reclaiming lost space – The Express Tribune
  147. World Performing Arts Festival comes back to Lahore after 8 years – Art & Culture – Images
  148. http://www.pakistantoday.com.pk/2016/06/19/entertainment/world-performing-arts-festival-makes-a-come-back-in-lahore/
  149. Three-day Faiz International Festival starts in Lahore – Entertainment – Dunya News
  150. Lahore Literary Festival 2018 in Lahore, Pakistan | Everfest
  151. Lahore literary festival – a safe place for dangerous ideas | Books | The Guardian
  152. Welcome to 29th Lahore International Book Fair
  153. Upcoming Events
  154. Lahore International Book Fair kicks off at Expo Centre: | DailyTimes | Latest News
  155. National Assembly of Pakistan
  156. Punjab Portal
  157. https://www.nawaiwaqt.com.pk/01-Aug-2013/228104
  158. https://www.nawaiwaqt.com.pk/18-Aug-2018/888588
  159. Welcome to Provincial Assembly of Punjab
  160. "Office of Div Commissioner restored". https://web.archive.org/web/20181226032439/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/25-Aug-2008/Office-of-Div-Commissioner-restored%20. 
  161. "Town Nazims & Naib Town Nazims in the City District of Lahore". National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan. http://www.nrb.gov.pk/lg_election/tehsil.asp?district=1&dn=Lahore%20&state=1. Retrieved on 2009-02-18. 
  162. https://www.politicpk.com/lahore-uc-list-detail-2015-2016-2017-لاہور-یوسیز/
  163. محمد افتخار کھوکھر، صحافت د‏‏ی تریخ، مقتدرہ قومی زبان اسلام آباد، 1995ء، ص 44
  164. ڈاکٹر عبد السلام خورشید، صحافت: پاکستان و ہند وچ ، مجلس ترقی ادب لاہور، نومبر 2016ء، ص 280
  165. محمد افتخار کھوکھر، صحافت د‏‏ی تریخ، مقتدرہ قومی زبان اسلام آباد، 1995ء، ص 61
  166. https://rekhta.org/ebooks/paisa-akhbar-shumara-number-011-magazines
  167. Khan, Zafar Ali (19 نومبر 2012). "Pakistani writers show renewed interest in Zafar Ali Khan's works". Dawn News. https://web.archive.org/web/20181226032621/https://www.dawn.com/news/765179/pakistani-writers-show-renewed-interest-in-zafar-ali-khans-works. Retrieved on 12 جون 2016. 
  168. 168.0 168.1 "Maulana Zafar Ali Khan – the history maker". Nation.com.pk. https://web.archive.org/web/20181226032553/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/national/27-Nov-2012/maulana-zafar-ali-khan-the-history-maker%20. Retrieved on 12 جون 2016. 
  169. Markus Daechsel (1 جون 2002). Politics of Self-Expression. Routledge, Google Books, 64–. ISBN 978-1-134-38371-9. Retrieved on 12 جون 2016. 
  170. Nawaiwaqt – Latest Headline & Top Stories
  171. Lahore Press Club (official website)
  172. زم زمہ توپ
  173. 173.0 173.1 173.2 173.3 173.4 173.5 173.6 173.7 173.8 Syed Shayan (فروری 2015). "Ground Realities 4". Akhbar Peela. http://www.peela.pk/column4.html. 
  174. Mansab Dogar, [1]، "Daily Times" ، اکتوبر 15, 2008
  175. "Glasgow 'twinned' with Lahore". Web.archive.org. 29 نومبر 2006. https://web.archive.org/web/20061129165526/http://www.eveningtimes.co.uk/hi/news/5057161.html. Retrieved on 12 ستمبر 2009. 
  176. "Lahore & Chicago". Chicago Sister Cities International Program. https://web.archive.org/web/20071225041550/http://www.chicagosistercities.com/explore.php?pagename=Lahore. Retrieved on 2008-02-08. 
  177. "Lahore and Chicago declared sister cities". City District Government of Lahore. http://www.lahore.gov.pk/news/english/english-news.aspx?id=168. Retrieved on 2008-02-08. 
  178. Embassies and consulates in Lahore, Pakistan