جیتو دا مورچہ

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

جیتو دا مورچہ: فریدکوٹ ضلعے دے ‘جیتو ’ ناں دے نگر دی سکھ اتہاس وچ بڑی اہم تھاں اے کیونکہ اتھے گرو گوبند سنگھ جی آئے سن۔ آزادی توں پہلاں جیتو ناں دا قصبہ ریاست نابھہ وچ شامل سی۔ ایہہ بٹھنڈہ نگر توں لگبھگ 27 کلومیٹر دی وتھ اتے بٹھنڈہ فریدکوٹ سڑک اتے واقع اے۔ 9 جولائی 1923 نوں نابھہ دے مہاراجہ رپدمن سنگھ نوں، گرودوارہ سدھار لہر دا پکھی ہون کرکے اتے مہاراجہ پٹیالہ نال چلے وواد کارن، گدی چھڈن لئی مجبور کر دتا گیا۔ شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی نے مہاراجے دے حق وچ آواز اٹھائی؛ جلسے ہوئے اتے جلوس کڈھے گئے۔ سرکار نے شرومنی کمیٹی اتے شرومنی اکالی دل دے لگبھگ 60 میمبر 13-14 اکتوبر 1923 دی رات نوں پھڑ لئے۔

ادھر جیتو دے مقامی سنگھاں نے 14 ستمبر 1923 نوں گرودوارہ گنگسر وکھے اکھنڈ پاٹھ رکھ دتا۔ سرکار نے اتھوں گرو گرنتھ صاحب دی بیڑ اتے پاٹھی سنگھ نوں چکوا دتا اتے گردوارے وچ داخل ہون اتے پابندی لگا دتی۔ اکھنڈ پاٹھ وچ وگھن پین اتے گردوارے وچ داخل نا ہو سکن دے خلاف سکھاں نے مورچہ لگا دتا۔ اس مورچے دا مقصدسی کہ اکھنڈ پاٹھ پھر شروع کیتا جائے۔ 25 ستمبر 1923 توں اکھنڈ پاٹھ آرنبھ(شروع) کرن لئی ہر روز اکال تخت توں 25، 25 سنگھاں دے جتھے جانے شروع ہوئے۔ ایہناں سنگھاں نوں پکڑ کے راجستھان وچ جاں دور دراڈے جنگلاں وچ چھڈّ دتا جاندا۔ اس مورچے دا تسلی بخش سٹہ نا نکلدا ویکھ کے پربندھکاں نے 9 فروری 1924 نوں بسنت-پنچمی والے دن 25 دی تھاں 500 سنگھاں دا جتھا جتھیدار اودھم سنگھ گولھوڑ دی جتھیداری ہیٹھ اکال تخت توں توریا جو 21 فروری 1924 نوں جیتو (گرودوارہ ٹبی صاحب) پہنچیا۔ سرکار ولوں جتھے نوں روکن دی کوشش کیتی گئی ، پر جدوں جتھا نا رکیا تاں گولی چلا دتی گئی۔ فلسروپ(نتیجے چ)، شرومنی کمیٹی دے کتھن انوسار(مطابق) اک سو سنگھ اتے ہورناں انوسار پنجاہ سنگھ شہید ہوئے۔ اوہناں سنگھاں دا اکٹھیاں سسکار کر دتا گیا اتے اوہناں دیاں استھیاں نوں اک گھڑے وچ پا کے ‘گرودوارہ انگیٹھا صاحب’ والی تھاں ہیٹھ رکھ دتا گیا۔ زخمیاں دی وی کافی گنتی سی۔ باقی دے سنگھ پھڑ لئے گئے۔ اس گولی-کانڈ پرتِ سارے دیس وچ روس منایا گیا اتے سکھاں دیاں قربانیاں نوں سلاہیا گیا۔ اس توں بعد وی جتھے جاندے رہے۔ اوہناں نوں صرف گرفتار کیتا جاندا۔ ایہناں جتھیاں وچ کینیڈا، ہانگ کانگ، شنگھائی وغیرہ دیساں توں وی آ کے سنگھ شامل ہندے رہے۔ سرکار نے سمجھوتے دا یتن کیتا، پر اکالی دل نے سہیوگ(تعاون)نا دتا۔ آخر 7 جولائی 1925 نوں گرودوارہ ایکٹ پاس ہویا اتے 1 نومبر 1925 نوں لاگوُ کیتا گیا۔ 9 جولائی 1925 نوں جیتو وکھے اکھنڈ پاٹھ دی کھل دے دتی گئی۔ 21 جولائی 1925 نوں اک سو اک اکھنڈ پاٹھاں دی لڑی شروع کیتی گئی جس دا بھوگ 6 اگست 1925 نوں پیا۔ بھوگ اپرنت سارے جتھے جیتو توں چل کے 9 اگست 1925 نوں ترنتارن اکٹھے ہوئے اتے اتھوں مورچے دی کامیابی وجوں جلوس دی شکل وچ دربار صاحب ، امرتسر پہنچے جتھے اوہناں نوں سنمانت کیتا گیا۔ اس دوران گرفتار کیتے سنگھاں نوں رہا کر دتا گیا۔

سکھ اتہاس دا سبتوں لما مورچہ[لکھو]

جیتو دا مورچہ پٹیالہ اتے نابھہ ریاست دے باہری جھگڑے وجوں ہوند وچ آیا، کیونکہ انگریز حکومت پہلاں ہی اس تاک وچ سی کہ نابھہ ریاست دے مہاراج رپودمن سنگھ دے خلاف کوئی کاروائی کرکے اس نوں انگریزی حکومت دا اثر قبول کرن لئی مجبور کیتا جا سکے۔ انگریزی حکومت نے دوواں ریاستاں دے وچ-وچالے پے کے ہشیاری نال دوواں مہاراجیاں پاسوں فیصلہ کرن دے حق حاصل کر لئے۔ حکومت نوں اجیہا حق دینا ہی مہاراجہ نوں مہنگا پیا۔ سرکار نے جھگڑے دی آڑ ہیٹھ 8 جون، 1923 نوں مہاراجہ رپودمن سنگھ نوں نابھہ ریاست دی راجگدی توں لاہ کے اس نوں راج وچوں کڈھ دتا۔ اس حکومت وچ سکھ جگت وچ بے حدّ ستکار ہون کرکے سکھاں دی شرومنی ادارہ شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی ولوں وی اس دا سخت خلاف کیتا گیا اتے مہاراجہ نابھہ متعلق ہمدردی دا متا 9 ستمبر، 1923 نوں 'نابھہ ڈے' مناؤن دا اعلان کر دتا۔ اس دن پنجاب وچ تھاں-تھاں اُتے جلوس کڈھے گئے اتے مہاراجے دی بحالی لئی متے پاس کیتے گئے۔ جیتو وکھے وی اجیہا جلوس کڈھیا گیا۔ جلوس دی احتتام اُتے دیوان سجایا گیا اتے گرودوارہ گنگسر صاحب وکھے اکھنڈ پاٹھ دی لڑی شروع کیتی گئی۔

دوجے پاسے انگریزی حکومت ولوں مہاراجہ رپودمن سنگھ دے حق وچ کوئی وی متا پاس کرن دی سخت مناہی سی اتے جیتو وکھے مہاراجے دے حق وچ اکھنڈ پاٹھاں دی لڑی حکومتی آدیساں دی سدھی ورودھتا سی۔ اس کرکے 14 ستمبر، 1923 نوں جدوں گرودوارہ گنگسر صاحب وکھے دیوان صاحب سجیا ہویا سی اتے گرو گرنتھ صاحب دے اکھنڈ پاٹھ چل راے سن تاں انگریزی حکومت دے ہتھیاربند سپاہیاں نے گرودوارہ گنگسر صاحب وکھے داخل ہو کے اتھے ہی اکتر عقیدت منداں اتے سیواداراں نوں گرفتار کر لیا اتے سری گرو گرنتھ صاحب جی دی تابیا وچ بیٹھے گرنتھی سنگھاں نوں باہر کڈھ لیاندا۔ اس طرحاں چل راے اکھنڈ پاٹھاں نوں کھنڈت کر دتا۔ اکھنڈ پاٹھ دا کھنڈت کیتا جانا سکھ دھرم لئی بہت ہی اسیہہ گھٹنا سی، جس دا وڈے پدھر اُتے خلاف ہون لگا۔ اس گھٹنا نے مہاراجہ نابھہ دے سیاسی سوال نوں سکھ دھرم دا سوال بنا دتا تے جیتو وکھے سکھاں نے ایہہ مورچہ شروع کر دتا۔ اس مورچے دا مکھ نشانہ کھنڈت کیتے گئے اکھنڈ پاٹھاں نوں اکھنڈ روپ وچ مڑ چالو کرنا سی۔

ایہہ سکھ مریادا دی گھور النگھنا سی اتے اس درگھٹنا نے مہاراجہ دے سیاسی سوال نوں مذہبی سوال بنا دتا۔ جیتو مورچے دا مکھ نشانہ کھنڈت اکھنڈ پاٹھ نوں مڑ اکھنڈت روپ وچ چالو کرنا سی۔ سکھاں دی مذہبی جتھیبندی نے اس مورچے دی کمان سمبھالدیاں امرتسر توں روزانہ 25-25 سنگھاں دے جتھے جیتو ول بھیجنے شروع کیتے۔ ہر روز اک جتھا سری ادور تخت صاحب توں چل کے جدوں جیتو پہنچدا تاں حکومت ولوں سنگھاں نوں گرفتار کرکے جنگلاں وچ لجا کے چھڈّ دتا جاندا۔ مورچے دی چرچہ پنجاب توں باہر وی ہون لگی۔ کانگرس ولوں پنڈت جواہر لال نہرو، پرنسپل گڈوانی اتے مسٹر کے۔ سناتم نوں حالت دا جائزا لین لئی جیتو منڈی بھیجیا گیا۔ تناں آگوآں نوں جیتو پجن اُتے ہی گرفتار کر لیا گیا اتے اک رات جیتو قلعے دی اک کوٹھڑی وچ بند کرن اپرنت اگلے دن نابھہ جیل وچ بھیج دتا۔ 29 ستمبر، 1923 نوں شرومنی گرودوارہ کمیٹی ولوں سکھاں دے مذہبی معاملیاں وچ حکومت دی دکھلئندازی نہ سہن کرن دا متا پاس کیتا گیا اتے 25 سنگھاں دے جتھے بھیجن نال کوئی تسلی بخش سٹہ نکلدا نہ ویکھ کے مورچے نوں ہور تیز کرن لئی 500-500 سنگھاں دے جتھے بھیجن دا فیصلہ کیتا گیا۔ پہلے جتھے نوں 21 فروری، 1924 نوں جیتو پجّ کے گرودوارہ پاتشاہی دسویں سری گنگسر صاحب نوں قبضے وچ لین اتے اکھنڈ پاٹھ شروع کرن دا حکم دتا گیا۔

ایہہ وڈا جتھا 9 فروری، 1924 نوں اکال تخت توں چل کے 20 فروری نوں فریدکوٹ ضلعے دے پنڈ برگاڑی وکھے پجیا۔ 21 فروری نوں سویرے کیرتن کرن اپرنت ایہہ جتھا جیتو ول کوچ کرن لگیا۔ جتھے دے نال ہزاراں دی گنتی وچ ہور سنگت وی شردھاوسّ نال چل رہی سی اتے بیبیاں سمیت وڈی گنتی وچ درشک وی سن۔ کانگرسی نیتا ڈاکٹر کچلو، پرنسپل گڈوانی اتے نیویارک ٹائیمز دے پرتیندھ مسٹر زمد کار وچ سوار ہو کے جتھے دے نال-نال چل راے سن، پر ایہناں لیڈراں نوں نابھہ ریاست دی حد توں اگے نہیں جان دتا گیا۔ جتھے دے اگے پنج سنگھ نشان صاحب لے کے چل راے سن اتے وچالے سری گرو گرنتھ صاحب دی پالکی سی۔ انگریزی حکومت ولوں جتھے نوں گرودوارہ ٹبی صاحب توں 150 میٹر دی وتھّ اُتے روک کے گولی چلا دین دی دھمکی دتی گئی پر جتھا شانتمئی اگے ودھدا رہا، جس اُتے ولسن جانسٹن نے پولیس نوں گولی چلاؤن دا حکم دے دتا اتے سینکڑے سنگھاں نوں شہید کر دتا گیا (شرومنی کمیٹی مطابق اس گھٹنا وچ 300 سنگھ گولی دا شکار ہوئے، جنہاں وچوں 100 سنگھ شہادت حاصل کر گئے)۔

انت حکومت سکھ جدوجہد اگے جھک گئی اتے اس تریخی مورچے نوں سفلتا ملی۔ سکھ سنگت نے گرودوارہ گنگسر صاحب جیتو وکھے مڑ اکھنڈ پاٹھ شروع کرکے مورچے نوں توڑ چڑھایا۔ جیتو دے تریخی گرودوارہ شہید گنج ٹبی صاحب وکھے ہر سال 21 فروری نوں شہیدی جوڑ میلہ لگایا جاندا اے، جتھے وڈی گنتی وچ سنگتاں پہنچ کے شہیداں نوں شردھانجلی ارپن کردیاں ہن۔

ہورویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

باہرلے جوڑ[لکھو]