داردی بولیاں

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

داردی بولیاں انڈو آریا بولیاں دی اک ذیلی شاخ اے جسدی سبھ توں پرمکھ بولی کشمیری اے۔ داردی بولیاں شمالی پاکستان، شمال- مشرقی افغانستان اتے بھارت دے جموں - کشمیر راج وچ بولیاں جاندیاں ہن۔[1] ساری داردی بولیاں وچ کشمیری دا ہی رتبہ سبھ توں اچا اے کیونکہ اس دا اپنا پرچلت ساہت اے اتے اسنوں بھارت دی اک سرکاری بولی ہون دا مان حاصل اے۔[1][2][3] پاکستان دے چترال ضلعے دی کھوار بولی، شمالی کشمیر وچ بولی جان والی شینا بولی اتے افغانستان دے مشرقی نورستان، ننگرہار اتے کنر صوبےآں وچ بولی جان والی پاشائی بولی ہور مشہور داردی بولیاں ہن۔


داردی بولیاں دا اثر[لکھو]

اس وچ کوئی دو راواں نہیں ہن کہ لگبھگ ساریاں داردی بولیاں اتے سنسکرت، فارسی، پنجابی، ہندی-اردو وغیرہ دا اثر پیا اے اتے ایہناں بولیاں دے کئی شبد داردی بولیاں وچ ورتے جاندے ہن۔ پر بوہتے ماہر لسانیات دا مننا اے کہ داردی بولیاں نے وی غیر-داردک ہندی-آریای بولیاں اتے اپنی نہار چھڈی اے۔ ایہہ مانتا وی اے کہ پنجابی، اتراکھنڈ دیاں کچھّ بولیاں اتے کچھ ہور بولیاں اتے داردی دا اثر نظر آؤندا اے۔[4][5][6]حالانکہ اس گل تے اختلاف اے، پر اک دھارنا ایہہ وی اے کہ پرانے دور وچ داردی اک بہت وڈے کھیتر وچ بولی جاندی سی جو سندھ دریا دے آسے-پاسے(سندھ توں کشمیر تک) اتے پھر ہماچل پردیش اتے اتراکھنڈ تک پھیلیا ہویا سی۔

داردی بولی دیاں خاصیتاں[لکھو]

داردی بولیاں دیاں کچھ خاص چیزاں ہن جنہاں کرکے سارے ہند-آرئن بولی پروار وچ اسدی پچھان بندی اے، جویں کہ مہانپران وئنجناں دا اچارن الپپران وئنجنانں دی طرحاں ہندا اے (اداہرن روپ وچ: بھ نوں ب دی طرحاں اچاریا جاندا اے۔)

مہانپران دی تھاں الپپران وئنجن[لکھو]

زیادہ تر ہند آریائی بولیاں وچ مہانپران اتے الپپران وئنجناں نوں ہوا-پرواہ دے نال بولیا جاندا اے، جویں کہ مہاپران وئنجن کھ نوں منہ توں ہوا-پرواہ نال بولیا جاندا اے جدوں کہ اسدے نال ملدے الپپران وئنجن ک نوں بہت گھٹ ہوا-پرواہ نال بولیا جاندا اے۔ اجیہا داردی بولیاں وچ نہیں اے۔ ایہناں بولیاں وچ ہوا-پرواہ دی تھاں سر بدلی دے الپپران اتے مہانپران وئنجنا وچ انتر کیتا جاندا اے۔ مثال دے طور تے جتھے سنسکرت وچ بھومی شبد اے اتھے کھووار بولی وچ بؤم اے جس وچ آواز موٹے سور توں پہلے سور ول نوں جاندی اے ( مطلب مردانہ سور توں عؤرتانا سور ول نوں)۔[7][8] اسے طرحاں نال جتھے ہندی وچ مہانپرانی دھ توں دھوآں ہندا اے اتھے پاشائی وچ الپپرانی 'د توں دؤم ہندا اے۔ سنسکرت دے دگدھ اتے ہندی دے دودھ دی تھاں کشمیری وچ دود ہندا اے۔[7][8] مغربی پہاڑی اتے پنجابی وچ وی اسے طرحاں مہانپران دی تھاں اتے سر-بدلاء دیکھن نوں ملدا اے، جویں کہ پنجابی وچ ہندی دے گھر دی تھاں سر بدلدا ہویا شبد کر ہندا اے۔[7]

ر شبد انش دا ستھان وٹاندرا[لکھو]

داردی بولیاں وچ اکثر شبد انشاں دی تھاں وچ بدلاء آ جاندا اے، جس وچ اکو شبد ر اکھر دے آسے پاسے کوئی سور اپنی تھاں وچ پھیر بدل کر لیندا اے۔ ایہہ داردی بولیاں وچ پرانے دور توں ہندا آ رہا اے اتے گندھار کھیتر وچ (جتھے داردی بولیاں بولیاں جاندیاں ہن) بادشاہ اشوک دے زمانے دیاں شلاواں وچ وی ایہہ دیکھیا جا سکدا اے، جو 261 ای۔پو۔ توں 232 ای۔پو۔ وچ کھڑیاں ہوئیاں سن۔ بادشاہ اشوک دی اک اپادھی پریدرشی سی، پر ایہناں شلاواں اتے اکثر پریدرشی دیکھن نوں ملدا اے کیونکہ شبدئنش دے تھاں بدلاو نال مورت دی تھاں مورت ہو گیا۔ اویں ہی انھانں شلاواں تے دھرم دی تھاں دھرم ملدا اے۔[4][9]جدید دور وچ سنسکرت دے دیرگھ شبد دی جھلک کلش بولیاں دے دریگ شبد وچ ملدی ہیے۔[9] پالولا بولی وچ سنسکرت دا دربل(کمزور) بدلکے دربل بن جاندا اے اتے سنسکرت دا بھرج(اک پہاڑی کھیتر وچ اگھن والا درخت) بدلکے برہج بن جاندا اے۔[9] سنسکرت دا دردر کشمیری دا درولد بن جاندا اے اتے کرم کشمیری وچ کرم بن جاندا اے۔[9] داردی بولیاں دی ایہہ پرورتی پنجابی اتے پہاڑی بولیاں وچ وی کچھ حد تک دیکھی جا سکدی اے۔[4][10]

واک وچ عمل دی تھاں[لکھو]

زیادہ تر ہند ایرانی بولیاں وچ عمل واک دے انت وچ آؤندی اے۔ پر داردی بولیاں وچ عمل شبد واک دے وچالے آؤندی اے۔ اس معاملے وچ داردی بولیاں انگریزی وانگ ہندیاں ہن۔[11]

بولی
انگریزی دس از ا ہارس وی ول گو ٹو ٹوکیؤ
کشمیری (داردی/داردک) یِ چھُ اکھ گڈ اس گچھو ٹوکیؤ
سنسکرت (ہند-ایرانی) ایش: ایک: اشو استِ ویں ٹوکیؤ گچھام:
فارسی (ہند-ایرانی) این یک اسب است ما بے ٹوکیؤ خاہم رفت
ہندی-اردوی (ہند-ایرانی) یہ ایک گھوڑا اے ہم ٹوکیؤ جائینگے
پنجابی (ہند-ایرانی) ایہہ اک گھوڑا اے اسیں ٹوکیؤ جاوانگے

اتے لکھے ہوئے واکاں وچ کریا نوں گوڑھے اکھراں وچ لکھیا گیا اے۔ جویں کہ واضع اے کہ لگبھگ ساریاں ہند-ایرانی بولیاں وچ کریا واک دے انت وچ آؤندی اے، لیکن داردی اس نیم نوں بھنگ کردی اے اتے انگریزی وانگ کریا نوں نانوَ توں بعد تھاں دندی اے۔ ایسیاں بھاشاوا جنھاں وچ کریا نانوَ توں بعد آؤندی ہووے نوں کریا دوجیلیاں بولیاں کیہا جاندا اے۔

داردی بولیاں دی لسٹ[لکھو]

  • پاشائی بولیاں، جنھا وچ سبھتوں جانی پچھانی خود پاشائی بولی اے۔
  • کنر بولیاں، جنہاں وچ شامل ہن گوار-بتیر، دامیلی، شمشتی، ننگلامی (گرنگالی)
  • چترال بولیاں، جنہاں وچ شامل ہن کھووار اتے کلش
  • کہستانی بولیاں، جنہاں وچ شامل ہن کالامی، توروالی، کلکوٹی، سندھو-کوہستانی، بٹیری، چیلیسو، گوورو، ووٹاپوری-کٹارکلائی، تیراہی
  • شینا بولیاں، جنہاں وچ شامل ہن شینا، بروکسکاد(جو بلتستان اتے لداخ وچ بولی جان والی شینا دی اپبولی اے، اشوجی، ڈوماکی، پالولا اتے ساوی
  • کشمیری بولیاں، جنہاں وچ شامل ہن کشمیری، پوگلی، رامبنی اتے کشتواری

حوالے[لکھو]

  1. 1.0 1.1 One thousand languages: living، endangered، and lost، Peter K. Austin، University of California Press، ISBN 0-520-25560-7، … Kashmiri is one of the twenty-two national languages of India، and belongs to the Dardic group، a non-genetic term that covers about two dozen Indo-Aryan languages spoken in geographically isolated، mountainous northwestern parts of South Asia …
  2. Routledge dictionary of language and linguistics، Hadumod Bussmann، Gregory Trauth، Kerstin Kazzazi، Taylor & Francis، ISBN 0-415-20319-8، … Dardic Group of about fifteen Indo-Iranian languages in northwestern India؛ the most significant language is Kashmiri (approx. 3 million speakers) …
  3. The Written Languages of the World: A Survey of the Degree and Modes of Use، Volume 2: India، H. Kloss، G.D. McConnell، B.P. Mahapatra، P. Padmanabha، V.S. Verma، Les Presses De L'Universit� Laval، ISBN 2-7637-7186-6، … Among all the languages of the Dardic group، Kashmiri is the only one which has a long literary tradition …
  4. 4.0 4.1 4.2 The Indo-Aryan Languages، Colin P. Masica, Cambridge University Press, ISBN 0-521-29944-6, … he agreed with Grierson in seeing Rajasthani influence on Pahari and 'Dardic' influence on (or under) the whole Northwestern group + Pahari ۔.۔[]۔.۔ Sindhi and including 'Lahnda'، Dardic, Romany and West Pahari, there has been a tendency to transfer of 'r' from medial clusters to a position after the initial consonant …
  5. Essays on Konkani language and literature: Professor Armando Menezes felicitation volume، Dayanand Narasinh Shanbhag, K. J. Mahale, Konkani Sahitya Prakashan, … Konkani is spoken. lt shows a good deal of Dardic (Paisachi) influence …
  6. The origin and growth of Sindhi language، Gulam Allana, Institute of Sindhology, … must have covered nearly the whole of the Punjabi … still show traces of the earlier Dardic languags that they superseded. Still further south, we find traces of Dardic in Sindhi …
  7. 7.0 7.1 7.2 Concise encyclopedia of languages of the world، S. Munshi, Keith Brown (editor)، Sarah Ogilvie (editor)، Elsevier, 2008, ISBN 0-08-087774-5, Accessed 2010-05-11, … Based on historical sub-grouping approximations and geographical distribution, Bashir (2003) provides six sub-groups of the Dardic languages …
  8. 8.0 8.1 The Indo-Aryan Languages، George Cardona, Dhanesh Jain, Routledge, 2007, ISBN 0-415-77294-X, Accessed 2010-05-11, … In others, traces remain as tonal differences (Khowar buúm 'earth'، Pashai dum 'smoke') …
  9. 9.0 9.1 9.2 9.3 A new version of the Gandhari Dharmapada and a collection of previous-birth stories، Timothy Lenz, Andrew Glass, Dharmamitra Bhikshu, University of Washington Press, 2003, ISBN 0-295-98308-6, Accessed 2010-05-11, … 'Dardic metathesis,' wherein pre- or postconsonantal 'r' is shifted forward to a preceding syllable … earliest examples come from the Aśokan inscriptions … priyadarśi … as priyadraśi … dharma as dhrama … common in modern Dardic languages …
  10. The phonology and morphology of Panjabi، Amar Nath Malik, Munshiram Manoharlal Publishers, 1995, ISBN 81-215-0644-1, Accessed 2010-05-26, … /drakhat/ 'tree' …
  11. Aspects of the theory of clitics: Volume 11 of Oxford studies in theoretical linguistics، Stephen R. Anderson, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-927990-6, … The literature on the verb-second construction has concentrated largely on Germanic … we can compare with the Germanic phenomena, however: Kashmiri … in two 'Himachali' languages, Kotgarhi and Koci، he finds word-order patterns quite similar … they are sometimes said to be part of a 'Dardic' subfamily …