کشمیر

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
Kashmir Solidarity Day-Islamabad.JPG

کشمیر برصغیر پاک ھند دے شمال مغرب چ اک پھاڑی دیس اے۔ تریخی طور تے کشمیر اوہ وادی اے جہڑی ہمالیہ تے پیر پنجال دے پہاڑی سلسلیاں دے وچکار واقع اے ۔ اج کل کشمیر کافی وڈے علاقے نوں سمجھیا جاندا اے ، جس چ وادی کشمیر ، جموں ، لداخ ، آزاد کشمیر تے پاکستان دے شمالی علاقے گلگت تے بلتستان شامل نیں ۔ گلگت تے 1848ء چ کشمیر دے ڈوگرہ راجہ نے قبضہ کر لئیا سی ، استوں پہلے ایہہ اک آزاد ریست سی ، پاکستان بنن دے ویلے ایہہ علاقہ کشمیر چ شامل سی ۔ ایدا کچھ حصھ ھندستان کول کچھ پاکستان کول تے کچھ چین کول اے۔ لوک مسلمان ھندو سکھ بدھ نیں


وادی کشمیر پہاڑاں دے دامن چ کئی دریاواں نال زرخیز ہون والی سرزمین اے ۔ ایہہ اپنے حسن دی وجہ توں زمین تے جنت تصور کیتی جاندی اے ۔

سیاسی نقشہ: کشمیر کھیتر دے ضلعے، پیر پنجال پربت لڑی اتے کشمیر گھاٹی
فائل:Nanga parbat، Pakistan by gul791.jpg
نوواں سبھ توں اچا:نانگا پربت، تکھی چڑھائی والا پربت، ایہہ پاکستان دے قبضے والے کشمیری کھیتر وچ اے۔

کشمیر (کشمیری:کٔشِیر / کشیر؛ مقامی ناں 'کشیر') بھارتی اپ براعظم دا اتر-مغربی کھیتر اے۔ 19ویں صدی دے مدھ تک کشمیر دا مطلب صرف اپرلے ہمالیا اتے پیر پنجال پربت لڑی دے وچکار کشمیر گھاٹی ہندا سی۔ اج ایہہ اک بہت وڈے کھیتر نوں درساؤندا اے جس وچ بھارت ولوں پرشاشنت جموں اتے کشمیر پردیش وی شامل اے اتے اس پردیش وچ کشمیر گھاٹی توں علاوہ جموں، اتے لداخ کھیتر وی شامل ہن۔ پاکستان دے پرشاشن ہیٹھلے آزاد کشمیر اتے گلگت–بالتستان، اتے چین دے پرشاشن ہیٹھلے اکسائی چن اتے ٹرانس-کراکرم کھیتر وی کشمیر دے کھیتر دا حصہ ہن۔[1][2][3]

پہلے ہزار سالاں دے پہلے ادھ وچ، کشمیر کھیتر' ہندو دھرم دا اتے مگروں بدھ دھرم دا اک اہم مرکز بن گیا؛ اس توں ہور مگروں، تیجی صدی وچ، کشمیر وچ شیو متّ دا ابھار شروع ہویا۔[4] سن 1939 وچ شاہ میر سلاتن-اے-کشمیر جاں شاہ میر ونش دا افتتاح کرن مگروں کشمیر دا پہلا مسلمان حکمران بنیا۔[5] 1586 توں لے کے 1751 تک کشمیر مغل سامراج دا حصہ سی[6]،اتے اس پچھوں 1820 تک اک افغانی درانی سامراج دا حصہ رہا اے۔[5] اس سال رنجیت سنگھ دے راج ہیٹھاں سکھاں نے کشمیر دے کھیتر نوں اپنے راج وچ ملا لیا سی۔[5]1846 وچ پہلی اینگلو-سکھ لڑائی وچ سکھاں دی ہار مگروں اتے انگریزی سرکار ولوں امرتسر دا معاہدہ دے مطابق کشمیر دی خرید پچھوں، جموں دا راجا گلاب سنگھ کشمیر دا نواں حکمران بن گیا۔ اسدے اولاد دا راج، انگریزی تاج دے راج ہیٹھاں 1947 دی بھارت دی ونڈ تک رہا، جدوں اس اپر بھارت اتے پاکستان دوواں دیساں ولوں اپنا دعوہ پیش کیتا گیا۔

1947 توں، جموں اتے کشمیر دا وڈیرا کھیتر بھارت، پاکستان اتے چین دے وچکار جھگڑے دا کارن رہا اے، جس وچ بھارت اسدے زمینی کھیتر دے 43٪ اتے کل آبادی دے 70٪ حصے اُتے قابض اے۔ پاکستان اسدے زمینی کھیتر دے 37٪ اتے چین اسدے باقی 20٪ کھیتر اُتے قابض اے۔[7][1][2] کشمیر دنیا دیاں سبھ توں ودھیرے فوجی کاروائیاں والے کھیتر لئی جانیا جاندا اے۔ اس کھیتر وچ بھارت اتے پاکستان وچکار تن مکھ جنگاں لڑیاں جا چکیاں ہن، اتے اس توں علاوہ بھارت اتے چین وچکار وی لڑائی چلدی رہی اے۔ اس کھیتر دے قبضے نوں لے کے بہت ساریاں جھڑپاں توں بنھاں سیاچن دی لڑائی، سرگرم کشمیر ودروہ، کشمیری ہندواں دا پراگمن اتے اندرونی شہری بدامنی وی لگاتار جاری رہی اے۔[8]

نام[لکھو]

سنسکرت وچ کشمیر دا نام کسمیرا سی۔[9] نیلمت پران وچ وادی دا مول پانیاں توں ہویا دسیا گیا اے، جس وچ اک جھیل جسدا نام ستی-سرس سی، دا ذکر کیتا گیا اے۔[10][11] اک مشہور پر اواضع حقیقت مطابق اسدا مقامی نام کشمیر اس لئی پیا سی کیونکہ ایہہ دھرتی پانی وچوں پیدا ہوئی اے۔[12]

اک ہور اواضع اصول مطابق اسدا نام کشئپ رشی توں پیا سی، جس بارے منیا جاندا اے کہ اسنے ہی اس دھرتی اپر لوک وسائے سن۔ اس اصول مطابق کشمیر نام کشئپا-میر (کشئپ جھیل) جاں کشئپ-میرو (کشئپ پربت) توں لیا ہو سکدا اے۔[12]

پرانے یونانی اس کھیتر نوں کاسپیریا کہندے سن، جسنوں کہ مائلیٹس دے ہیکاٹیئس اتے ہیروڈاٹس (3.102، 4.44) دے کاسپاتائیروس نال جوڑ کے ویکھیا جاندا اے۔ کشمیر نوں ٹولیمی ولوں ذکر کیتا گیا کسپیریا دیش وی منیا جاندا اے۔[13]

کیشمیر (Cashmere) اج دے نام کشمیر دا پرانے روپ اے، اتے کجھ دیساں وچ اج وی اسنوں اسے طرحاں بولیا اتے لکھیا جاندا اے۔

کشمیری بولی دے وچ کشمیر نوں کشیر کیہا جاندا اے۔[14]

اتہاس[لکھو]

اصل مضمون: کشمیر دا اتہاس

سانچہ:Further

کشمیر وچ ہندو اتے بدھ دھرم[لکھو]

سانچہ:Further

باراملا دے نیڑے خدائی توں پہلاں بتکنیک ستوپ دا عامَ مورت، جس وچ چوٹی اپر دو انسان کھڑے وکھائی دے راے ہن، اتے اک آدمی ہیٹھاں منتی کرن والے ماپک لے کے کھڑھا اے۔ ایہہ تصویر جون برقعے ولوں 1868 وچ کھچی گئی سی۔ ستوپ جہڑا کہ مگروں کھتعلیم گیا سی، لگبھگ سن 500 نال تعلق رکھدا اے۔

پرانے اتے مدھ دور دے ویلے دوران، کشمیر ہندو-بتکنیک سمانواد (syncretism) دے ترقی دا اک اہم مرکز رہا اے، جس وچ مدھیامک اتے یوگاچارا نوں شیو متّ اتے ادویت ویدانت نال ملایا گیا سی۔ بتکنیک موریا حکمران اشوک نوں اکثر کشمیر دی پرانی راجگڑھ شرینگری دا سہرا دتا جاندا اے، جہڑا کہ اس ویلے دے شہر شرینگر دے باہری علاقے وچ کھنڈراں دے روپ وچ بدل گیا اے۔ کشمیر کسے ویلے وچ بدھ دھرم دا گڑھ رہا اے۔[15] بتکنیک سکھیا دے طور اُتے سروستیواد سکول نے کشمیر اپر بہت اثر پایا سی۔[16] اس سامراج وچ پوربی اتے مغربی ایشیائی بتکنیک سادھوآں دے آؤن-جان دا ویروا وی ملدا اے۔ چوتھی صدی دے اخیر وچ، مشہور کوچا سادھو کمارجیو، جو کہ اک چنگے بھارتی پروار وچ پیدا ہوویا سی، نے کشمیر وچ بندھودتا دے ہیٹھ دیرگھاگم اتے مدھیاگم دی پڑائی کیتی سی۔ مگروں اوہ اک بہت ودھیا انووادک بن گیا سی جسنے بتکنیک دھرم نوں چین وچ لجان لئی مدد کیتی۔ اسدی ماں جیوا بارے منیا جاندا اے کہ اوہ کشمیر وچ ہی رہندی سی۔ ومہدف جہڑا کہ سروستیواد بتکنیک سادھو سی، کشمیر توں کوچا آیا اتے اسنے کمارجیو نوں بتکنیک لکھت ونیپٹاکا وچ نردیش دتے۔

مارتنڈ سورج مندر دا مکھ تیرتھ ستھان، جو کہ سورج دیوتا نوں سمرپت کیتا گیا سی۔ اس مندر بھون نوں کارکوٹا سامراج دے تیجے حکمران للتادتیا مکتاپیڈ ولوں 8ویں صدی وچ بنوایا گیا سی۔ ایہہ بھارتی اپبراعظم دے سبھ توں وڈے مندر بھوناں وچوں اک اے۔
تباہ ہویا مارتنڈ سورج مندر۔ اس مندر نوں مسلمان سلطان سکندر بتشکن دے حکماں تے 15وی صدی دی شروعات وچ ڈھاہ دتا گیا سی۔

کارکوٹا سامراج (سن 625 – 885) اک طاقتور ہندو سامراج سی، جہڑا کہ کشمیر کھیتر وچ پیدا ہویا سی۔[17] اسدی قیام درلبھوردھن نے ہرش نے جیوندور دے ویلے کیتی سی۔ اس سامراج دی قیام نال کشمیر دکھنی ایشیا دی طاقت دے روپ وچ ابھریا۔[18] اونتی ورمن نے کشمیر دے تخت اپر 855 نوں قبضہ کیتا، جس وچ اسنے اتپل سامراج دا قیام کیتا اتے کارکوٹا سامراج دا انت کیتا۔[19]

پرمپرا دے مطابق، آدی شنکرا نے کشمیر وچ سسروجنپتھ (شرد پیٹھ) دا 8ویں صدی دے اخیر جاں 9ویں صدی دی شروعات وچ دورہ کیتا۔ مادھویا شنکراوجیئم نے دسیا کہ مندر دے چار دروازے سن جس مطابق ایہہ عالمی دے سارے ودواناں لئی کھلھے سن۔ سروجن پیٹھ دا دکھنی دروازے نوں اادِ شنکرا ولوں کھولھیا گیا سی۔[20] پرمپرا دے مطابق، آدی شنکرا نے دکھنی دروازے نوں بحث وچ سارے ودواناں نوں ہرا کے کھولھیا سی جس وچ وکھ-وکھ کھیتراں دے ودوان جس وچ میمانسا، ویدانت اتے ہندو فلسفے دے ہور ودوان شامل سن۔ اس طرحاں اسنے اس مندر اپر اپنا پورن حق قائم کیتا سی۔[21]

ابھنوخفیہ (سن 950–1020[22][23]) بھارت دے سبھ توں مہان دارشنکاں، رہسوادیاں اتے سہج شعورتاں وچوں اک سی۔ اس توں علاوہ اسنوں بھارت دا سبھ توں اہم سنگیتکار، شاعر، ناٹک کار، ٹپنیکار، دھرم شعورت اتے ترکشعورت منیا جاندا اے۔[24][25] ؛– اک گیانی آدمی جسنے بھارتی سبھیاچار اُتے ڈونگھا اثر پایا۔[26][27] اسدا جم کشمیر گھاٹی وچ اک ودوان اتے رہسوادی پروار وچ ہویا سی[28] اتے اسنے فلسفہ اتے کلا دیاں اس ویلے دیاں ساریاں ادارےآں وچ پڑھائی کیتی سی جنہاں وچ اسنے 15 توں ودھ استاداں اتے گروآں توں سکھیا حاصل کیتی۔[29] اپنے لمے جیوندور دے دوران اسنے 35 توں ودھیرے لکھتاں نوں پورا کیتا، جنہاں وچ سبھ توں وڈی اتے مشہور رچنا تنترلوک وی شامل اے، جو کہ تریک اتے قول دے سارے فلسفی اتے وہارک پکھاں نوں درساؤندی اے، جسنوں اجکلھ کشمیر شیومتّ نال جانیا جاندا اے۔ سہج شاستر دے فلسفہ وچ اسدا اک ہور اہم اتے مشہور کم بھارت منی دے ناٹشاستر دا ٹیکا اے۔[30]

10ویں صدی وچ موکشوپایا جاں موکشوپایا شاستر، جو کہ غیر-سنیاسی لوکاں لئی موکش حاصل کرن لئی اک فلسفے والی لکھت اے، نوں شرینگر دی پردیومن پہاڑی اپر لکھیا گیا سی۔[31][32] ایہہ عوامی اپدیساں دی بنتر وچ اے اتے اس وچ 30،000 شلوک درج ہن۔(جس کرکے ایہہ رامائن نالوں وی لمی ہیے) اس لکھت دا مکھ حصہ وششٹ اتے رام دی گل بات اے۔[33][34] اس لکھت نوں مگروں (11ویں توں 14ویں صدی)[35] تک ودھایا گیا اتے اسنوں ویدانت دے مطابق ڈھالیا جاندا رہا، جس توں ایہہ بدل کے یوگ وششٹ بن گئی۔[36]

رانی کوٹ رانی مدھدور وچ کشمیر دی ہندو حکمران سی، جسنے سن 1339 تک راج کیتا۔ اوہ اک مشہور حکمران سی جسنوں سرینگر شہر نوں اکثر ہڑھاں توں بچاؤن لئی جانیا جاندا اے کیونکہ اوہ شہر وچ اک نہر دا اساری کروایا سی جسنوں اسدے نام دے مطابق کٹّ کول دا نام دتا گیا سی۔ ایہہ نہر جیہلم دریا توں شہر وچ آؤن توں پہلاں پانی لیندی اے اتے مگروں شہر دیاں حداں توں باہر جا کے مڑ جیہلم وچ رل جاندی اے۔[37]

شاہ میر ونش[لکھو]

سرینگر وچ زین-ال-ابؤد-دین دے مقبرے دا دروازہ، لگبھگ سن 400 توں 500 تک دے وچ بنیا سی۔ فوٹوگرافر جون برقعے۔

شمس-اد-دین شاہ میر (شاسندور 1339–42) کشمیر دا پہلا مسلمان حکمران سی[38] اتے اوہ شاہ میر ونش دا بانی سی۔[38][39] کشمیری اتہاسکار جونراج نے اپنیاں لکھتاں وچ شاہ میر دا ذکر کیتا اے جس وچ اوہ لکھدا اے کہ شاہ میر پنچگہوارا دا سی (جسنوں اجکلھ پنجگبر گھاٹی جو کہ راجوری اتے بدھال تحصیل دے وچکار اے، نال پچھانیا جاندا اے) اتے اسدے پرکھے کھتری سن، جنھا نے اسلام دھارن کر لیا سی۔[40][41] ودوان عبدل قادر رفیکی لکھدے ہن:

شاہ میر کشمیر وچ 1313 وچ سوہدیو (1301–20) دے راج ویلے اپنے پروار سمیت آیا اتے اسدے راج وچ نوکری کیتی۔ اگلے کجھ سالاں وچ اپنے طریقیاں اتے اہلیت کرکے شاہ میر نوں مشہوری ملی اتے اوہ اس کھیتر وچ اس ویلے دے سبھ توں اہم انساناں وچوں اک گنیا جان لگا۔ مگروں 1338 وچ ادینادیوا دی موت مگروں جو کہ سوہدیو دا بھرا سی، اسنے سوہدیو دے راج اپر اپنا قبضہ کر لیا اتے اس طرحاں اسنے کشمیر وچ اک پکے مسلمان راج دی نیہہ رکھی۔ حکمرانی کر راے طبقہ اتے باہری حملے کشمیر وچ مسلمان راج دی قیام ہون دے دو مکھ کارن سن۔[42]

"کشمیر اک بہشتی باغ اے۔ ایہہ اوہ باغ اے جس وچ بہار دی پکی ٹھاہر اے۔ ایہہ قلعہ اے۔ کشمیر بادشاہاں دی پتّ نوں چار چن لاؤن والا اتے درویشاں لئی اکانت استھان اے۔ اس دے ہرے-بھرے چمن، منموہنے جھرنے، دل نوں موہ لین والے پانی ترنگ اتے میداناں دا سہپن اکتھ اے جو شبداں دی پکڑ وچ نہیں آ سکدا۔ جدھر وی نظر دوڑاؤ پھلواڑی پئی دسدی اے، میری سلطنت وچ ایہہ دیش بہشت دا نمونہ اے۔"

حوالے[لکھو]

  1. 1.0 1.1 "Kashmir: region، Indian subcontinent". Encyclopdia Britannica. https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent.  Quote: "Kashmir، region of the northwestern Indian subcontinent. It is bounded by the Uygur Autonomous Region of Xinjiang to the northeast and the Tibet Autonomous Region to the east (both parts of China)، by the Indian states of Himachal Pradesh and Punjab to the south، by Pakistan to the west، and by Afghanistan to the northwest. The northern and western portions are administered by Pakistan and comprise three areas: Azad Kashmir، Gilgit، and Baltistan، … The southern and southeastern portions constitute the Indian state of Jammu and Kashmir. The Indian- and Pakistani-administered portions are divided by a “line of control” agreed to in 1972، although neither country recognizes it as an international boundary. In addition، China became active in the eastern area of Kashmir in the 1950s and since 1962 has controlled the northeastern part of Ladakh (the easternmost portion of the region)۔"
  2. 2.0 2.1 "Kashmir territories profile". BBC. https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11693674.  Quote: "The Himalayan region of Kashmir has been a flashpoint between India and Pakistan for over six decades. Since India's partition and the creation of Pakistan in 1947، the nuclear-armed neighbours have fought three wars over the Muslim-majority territory، which both claim in full but control in part. Today it remains one of the most militarised zones in the world. China administers parts of the territory."
  3. "Kashmir profile — timeline". BBC. https://www.bbc.com/news/world-south-asia-16069078.  Quote: "1950s – China gradually occupies eastern Kashmir (Aksai Chin)۔ 1962 – China defeats India in a short war for control of Aksai Chin. 1963 – Pakistan cedes the Trans-Karakoram Tract of Kashmir to China."
  4. Basham، A. L. (2005) The wonder that was India، Picador. Pp. 572. ISBN 0-330-43909-X، p. 110.
  5. 5.0 5.1 5.2 Imperial Gazetteer of India، volume 15۔ 1908. Oxford University Press، Oxford and London. pp. 93–95.
  6. سائیٹ غلطی:ناں منیا جان والا <ref> ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتے :1 لئی۔
  7. Margolis, Eric (2004). War at the Top of the World: The Struggle for Afghanistan، Kashmir and Tibet, paperback, Routledge, 56. ISBN 978-1-135-95559-5. 
  8. Coleman, Peter (2011). The Five Percent: Finding Solutions to Seemingly Impossible Conflicts, paperback, Hachette UK. ISBN 978-1-58648-922-9. 
  9. "A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages". Dsalsrv02.uchicago.edu. http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl؟c.0:1:2152.soas. Retrieved on 2015-05-29. 
  10. Akbar, M. J. (1991), Kashmir، behind the vale, Viking, p. 9 
  11. Raina, Mohini Qasba (اکتوبر 2013), Kashur The Kashmiri Speaking People, Trafford Publishing, pp. 3–, ISBN 978-1-4907-0165-3  Check date values in: |date= (help)
  12. 12.0 12.1 Snedden, Christopher (2015), Understanding Kashmir and Kashmiris, Oxford University Press, pp. 22–, ISBN 978-1-84904-342-7 
  13. Khan, Ruhail (2017-07-06). Who Killed Kasheer؟ (in en). Notion Press. ISBN 978-1-947283-10-7. 
  14. P. iv 'Kashmir Today' by Government، 1998
  15. A.K. Warder، Indian Buddhism۔ Motilal Banarsidass 2000، page 256.
  16. A.K. Warder، Indian Buddhism۔ Motilal Banarsidass 2000، pages 263–264.
  17. Life in India، Issue 1. سانچہ:Dead linkسانچہ:Cbignore
  18. Kalhana (1147–1149)؛ Rajatarangini.
  19. Sen, Sailendra Nath (1999). Ancient Indian History and Civilization. New Age International, 295. ISBN 978-8122-411-98-0. 
  20. Shyama Kumar Chattopadhyaya (2000) The Philosophy of Sankar's Advaita Vedanta، Sarup & Sons، New Delhi ISBN 81-7625-222-0، ISBN 978-81-7625-222-5
  21. Tapasyananda, Swami (2002), Sankara-Dig-Vijaya, pp. 186–195 
  22. Triadic Heart of Shiva، Paul E. Muller-Ortega، page 12
  23. Introduction to the Tantrāloka، Navjivan Rastogi، page 27
  24. Re-accessing Abhinavagupta، Navjivan Rastogi، page 4
  25. Key to the Vedas، Nathalia Mikhailova، page 169
  26. The Pratyabhijā Philosophy، Ganesh Vasudeo Tagare، page 12
  27. Companion to Tantra، S.C. Banerji، page 89
  28. Doctrine of Divine Recognition، K. C. Pandey، page V
  29. Introduction to the Tantrāloka، Navjivan Rastogi، page 35
  30. Luce dei Tantra، Tantrāloka، Abhinavagupta، Raniero Gnoli، page LXXVII
  31. Slaje، Walter. (2005)۔ "Locating the Mokṣopāya"، in: Hanneder، Jrgen (Ed.)۔ The Mokṣopāya، Yogavāsiṣṭha and Related Texts Aachen: Shaker Verlag. (Indologica Halensis. Geisteskultur Indiens. 7)۔ p. 35.
  32. Gallery ؛– The journey to the Pradyumnaśikhara Archived 23 دسمبر 2005 at the وے بیک مشین
  33. Leslie 2003, pp. 104–107
  34. Lekh Raj Manjdadria. (2002؟) The State of Research to date on the Yogavastha (Moksopaya) Archived 15 ستمبر 2013 at the وے بیک مشین۔
  35. Hanneder، Jrgen؛ Slaje، Walter. Moksopaya Project: Introduction۔ Archived 28 دسمبر 2005 at the وے بیک مشین
  36. Chapple, Christopher; Venkatesananda (1984), "Introduction", The Concise Yoga Vāsiṣṭha, Albany: State University of New York Press, pp. x–xi, ISBN 0-87395-955-8, OCLC 11044869 
  37. Culture and political history of Kashmir، Prithivi Nath Kaul Bamzai، M.D. Publications Pvt. Ltd.، 1994.
  38. 38.0 38.1 Concise Encyclopeida Of World History By Carlos Ramirez-Faria، page 412
  39. The Pearson Indian History Manual for the UPSC Civil Services Page 104 "However، the situation changed with the ending of the Hindu rule and founding of the Shahmiri dynasty by Shahmir or Dhams-ud-din (1339–1342)۔ The devastating attack on Kashmir in 1320 by the Mongol leader، Dalucha، was a prelude to it. It is said … The Sultan was himself a learned man، and composed poetry. He was ۔.۔"
  40. Sharma, R. S. (1992), A Comprehensive History of India, Orient Longmans, p. 628, ISBN 978-81-7007-121-1, Jonaraja records two events of Suhadeva's reign (1301–20)، which were of far-reaching importance and virtually changed the course of the history of Kashmir. The first was the arrival of Shah Mir in 1313. He was a Muslim condottiere from the border of Panchagahvara، an area situated to the south of the Divasar pargana in the valley of river Ans، a tributary of the Chenab. 
  41. Zutshi, N. K. (1976), Sultan Zain-ul-Abidin of Kashmir: an age of enlightenment, Nupur Prakashan, pp. 6–7 
  42. Baloch, N. A.; Rafiqi, A. Q. (1998), "The Regions of Sind، Baluchistan، Multan and Kashmir", in M. S. Asimov; C. E. Bosworth, History of Civilizations of Central Asia، Vol. IV، Part 1 — The age of achievement: A.D. 750 to the end of the fifteenth century — The historical، social and economic setting, UNESCO, pp. 297–322, ISBN 978-92-3-103467-1