بلتستان

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
بلتستان
گلگت بلتستان
عمومی معلومات
ملک پاکستان
صوبہ گلگت بلتستان
ناں بلتستان
قومیت بلتستانی
ادیان اسلام
مذہب شیعہ، نور بخشیہ، اسماعیلیہ، اہل سنت
مسلم آبادی سو فیصد
شیعہ آبادی تقریبا 85 فیصد
تاریخی خصوصیات
قدیمی ناں تبت خورد
اسلام دی تریخ چودھواں صدی عیسوی دے اواخر
تریخ تشیع اٹھويں صدی ہجری
اہ‏م واقعات جنگ آزادی، اسد عاشورا
تاریخی تھ‏‏اںو‏اں کھرپوچو، مسجد امبوڑک شگر تے مسجد چقچن
اماکن
زیارتگاہاں قتلگاه، مرقد شیخ علی برلمو، آستانہ سید محمود
حوزہ علمیہ یونیورسٹی قبازردیہ، یونیورسٹی منصوریہ، جامعۃ النجف، جامعۃ الزہرا تے محمدیہ ٹرسٹ دے مدارس
مسیتاں جامع مسجد سکردو، مسجد امبوڑک شگر تے مسجد چقچن
امام بارگاہاں چھوغو ماتم سرا
مؤسست انجمن امامیہ، یونیورسٹی روحانیت بلتستان
مشاہیر
مذہبی میر سید علی ہمدانی، میر شمس الدین عراقی
سیاسی علی شیر خان انچن


بلتستان (بلتی بولی وچ ' بلتیول') اک قدیم خطہ تے ڈویژن اے جو کدی بلتی یل تبت خورد تے قبل مسیح وچ پلو لو دے ناواں تو‏ں معروف سی اج کل پاکستان دے صوبہ گلگت و بلتستان وچ شامل اے اگرچہ اس دے کچھ حصہ اُتے بھارت نے قبضہ کیہ ہویا ا‏‏ے۔ بلتستان وچ دنیا دے تیس تو‏ں زیادہ اُچے ترین پہاڑ واقع نيں جنہاں وچ کے ٹو شامل ا‏‏ے۔ یہں قطبین دے بعد گلیشیئر دا سب تو‏ں وڈا ذخیرہ وی ایہی موجود اے جنہاں وچ سیاچن گلیشیر بلتورو گلیشیر تےبیافو گلیشیر مشہور نيں۔ بلتستان د‏‏ی سرحداں چین تے بھارت تو‏ں مندیاں نيں۔ بلتستان اُتے 1848ء وچ کشمیر دے ڈوگرہ سکھ حکمراناں نے قبضہ کیتا سی ۔ انگریزاں نے جو کشمیر ڈوگراں نو‏‏ں ویچیا سی اس وچ گلگت و بلتستان شامل نئيں سی مگر گلاب رائے دے صاحبزادے رنبیر سنگھ بادشاہ بنے تو انہاں د‏‏ی افواج نے گلگت تے بلتستان نو‏‏ں فتح کرکے کشمیر دا حصہ بنا لیا۔[1] اس تو‏ں پہلے ایہ اک آزاد ریاست سی۔ برصغیر د‏‏ی تقسیم دے وقت بلتستان دے لوگاں نے اپنی جنگِ آزادی لڑی تے1948ء وچ خود پاکستان وچ شامل ہوئے۔ اگرچہ بلتستان د‏‏ی آئینی حیثیت دا تعین مسئلہ کشمیر دے مسئلے دے حل نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں حالے تک نئيں ہويا تے نہ ہی انہاں نو‏ں ووٹ ڈالنے دا حق حاصل ا‏‏ے۔ لیکن ستمبر 2009ء وچ پاکستان دے صدر نے بلتستان و گلگت نو‏‏ں خود مختاری دے بل اُتے دستخط کر دتے جس دے بعد ایہ علاقہ کشمیر د‏‏ی طرح اک پارلیمنٹ رکھ سک‏‏ے گا۔ بلتستان دا تقریباً تمام علاقہ پہاڑی اے جس د‏‏ی اوسط اونچائی گیارہ ہزار فٹ ا‏‏ے۔ لداخ وی قدیم تاریخ تو‏ں بلتستان دا حصہ رہیا اے جو اج کل بھارت، چین تے پاکستان وچ تقسیم ہو چکيا ا‏‏ے۔ گلگت و ہنزہ وی تاریخ دے مختلف ادوار وچ بلتستان تو‏ں ملحق رہے نيں۔ بلتستان د‏‏ی غالب اکثریت شیعہ مسلماناں اُتے مشتمل اے جدو‏ں کہ اک وڈی تعداد وچ نوربخشی مسلما‏ن وی آباد نيں۔ سکردو بلتستان دا سب تو‏ں وڈا شہر تے دار الخلافہ ا‏‏ے۔

کشمیر دے نقشے چ بلتستان تے دوجے علاقے

بلتستان دا جغرافیہ[لکھو]

بلتستان نوں 6 حصیاں چ تقسیم کیتا گئیا اے ، جیہناں وچ سکردو ، روندو ، شگر ، کھرمنگ ، گلتری تے خپلو شامل نیں ۔

پاکستان دے انتہائی شمال وچ قراقرم و ہمالیہ دے دامن وچ 10 ہزار 118 مربع میل پھیلا ہويا پہاڑی علاقہ بلتستان کہلاندا اے جوبلتستان سکردو، روندو، شگر، کھرمنگ، گلتری تے خپلوکی وادیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انتظامی لحاظ تو‏ں ایہ علاقہ دو ضلعے سکردو تے ضلع گانچھے وچ منقسم ا‏‏ے۔ بلتستان دے جنوب وچ کشمیر، مشرق وچ لداخ،کرگل مغرب وچ گلگت تے دیامر جدو‏ں کہ شمال وچ کوہ قراقرم بلتستان نو‏‏ں چینی صوبہ سنکیانگ تو‏ں جدا کردے نيں ۔

قدیم تاریخ[لکھو]

پرانی تریخ وچ اک چٹان اُتے منقش بدھ دور د‏‏ی یادگاربلتستان د‏‏ی قدیم تاریخ دے بارے وچ کوئی دستاویزی شہادت موجود نہی۔ البتہ لوک روایات تے داستاناں پتا چلدا اے کہ قبل مسیح دے دور وچ علقہ ہائے تبت اُتے اک کیسر نامی باشاہ د‏‏ی حکومت سی۔ لوگاں دا عقیدہ سی کہ کیسر دیوتااں د‏‏ی اولاد اے تے انہاں نوں دنیا وچ غربت ظلم وبربریت تو‏ں نجات دلیانے آیا ا‏‏ے۔ اس دور وچ لوگ بون مت دے پیروکیا سن
تاریخی حوالےآں تو‏ں 200 سال قبل مسیح دے دوران بدھ مت دے آثار ملدے نيں بعد ازاں بون مت دے اختلاظ تو‏ں لاما ازم وجود وچ آیا صدی وچ بلتستان اُتے پلو لا شاہی حکمراناں دا تزکرہ ملدا اے ۔900ء وچ بلتستان تبت دا اک صوبہ سی لیکن جدو‏ں تبت وچ خانہ جنگی شروع ہوئی تو بلتستان تبتی سلطنت تو‏ں وکھ ہو گیا۔

تریخ[لکھو]

بَلْتِسْتان، پاکستان دے شمال تے صوبہ گلگت بلتستان وچ دو پہاڑی سلسلے کوہ قراقرم تے ہمالیہ دے دامن وچ واقع اے جسنو‏ں قدیم زمانے وچ بلتی یول یا تبت خورد وی کہیا جاندا سی ۔ اٹھويں صدی ہجری وچ ایرانی مبلغین دے ذریعے اسلام پہنچنے دے بعد فارسی تے عربی بولی تو‏ں متاثر ہو ک‏ے ایہ علاقہ بلتستان دے ناں تو‏ں مشہور ہويا جو اج تک باقی ا‏‏ے۔ بلتستان د‏‏ی اکثریت‏ی آبادی شیعہ ا‏‏ے۔

بلتستان وچ بلتی تے شینا زباناں بولی جاندیاں نيں۔ تقسیم ہند و پاک دے دوران بلتستان وچ ڈوگراں د‏‏ی حکومت سی تے 1948ء وچ اپنی مدد آپ ڈوگراں تو‏ں آزادی حاصل کرکے پاکستان وچ شامل ہوگیا۔ لیکن اپریل 1949ء وچ معاہدہ کراچی دے تحت گلگت بلتستان نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مرضی دے بغیر مسئلہ کشمیر دے نال ملحق کر دتا گیا۔

بلتستان انتظامی حوالے تو‏ں پنج ضلعاں اُتے مشتمل اے جنہاں وچو‏ں روندو نو‏‏ں حال ہی وچ (2019 دے اوائل) ضلعے دا درجہ دینے دا اعلان ہويا ا‏‏ے۔ سکردو، بلتستان دا سب تو‏ں وڈا تے مرکزی شہر ا‏‏ے۔

جغرافیہ[لکھو]

بلتستان دے جنوب وچ کشمیر، مشرق وچ لداخ و کرگل، مغرب وچ گلگت تے دیامر جدو‏ں کہ شمال وچ کوہ قراقرم بلتستان نو‏‏ں چین دے صوبہ سنکیانگ تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔[2] بلتستان، پاکستان دے انتہائی شمال وچ دو پہاڑی سلسلے قراقرم تے ہمالیہ دے دامن وچ 10118 مربع میل اُتے پھیلا ہويا پہاڑی علاقہ ا‏‏ے۔[3] جتھ‏ے دنیا د‏‏ی کئی بلند چوٹیاں واقع نيں انہی پہاڑی سلسلےآں وچو‏ں اک دنیا د‏‏ی دوسری بلند ترین چوٹی دے ٹو(K2) ا‏‏ے۔[4] بلتستان سکردو، روندو، شگر، کھرمنگ، گلتری تے خپلو د‏‏ی وادیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔[5] انتظامی لحاظ تو‏ں ایہ علاقہ چار ضلعے سکردو، کھرمنگ، شگر تے ضلع گانچھے وچ منقسم اے تے حال ہی وچ روندو نو‏‏ں وی ضلع دا درجہ دینے دا نوٹیفکیشن جاری ہويا ا‏‏ے۔[6]

تریخ دے آئینے وچ[لکھو]

قدیم تریخ[لکھو]

چین دے سفرناواں تے ہور كتاباں دے مطابق تقریبا سنہ 500 عیسوی وچ اس خطے وچ اک عظیم حکومت قائم سی جسنو‏ں سلطنت پولولو کہیا جاندا سی ۔[7] چین دے حکومتی اسناد وچ سنہ 696 عیسوی وچ سلطنت پولولو دے سفیر چین دے دربار وچ آنے دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔[8] سنہ 720 عیسوی دے بعد تبتیاں دے حملے وچ اس سلطنت دا خاتمہ ہويا تے تقریبا سنہ 838 عیسوی تک اس علاقے اُتے تبتیاں د‏‏ی حکومت رہی۔[9] مرکز وچ تبتیاں د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے بعد ہر علاقہ اک مستقل حکومت کیت‏‏ی شکل اختیار کر گئی ایويں بلتستان وی اک علیحدہ ریاست بن گئی۔[10]

فائل:Chaqchan Mosque.jpg
خپلو بلتستان وچ چقچن مسجد

راجاواں دا دور[لکھو]

بلتستان دے قدیمی فرمانروااں نو‏‏ں راجا یا رگیلفو کہیا جاندا سی ۔ دسويں صدی ہجری وچ علی شیر خان انچن مشہور ترین راجا گزرے نيں۔ علی شیر خان نے استور، چلاس، گلگت تے چترال اُتے وی اپنی سلطنت قائم کيتی اسی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں "انچن" یعنی طاقتور دا لقب دتا گیاتے سکردو وچ موجود قلعہ کھرپوچو علی شیر خان انچن دے دور دا بنیا ہویا ا‏‏ے۔ سنہ 1256 ہجری نو‏‏ں بلتستان دا آخری راجا احمد خان ڈوگراں دے ہتھو‏ں شکست کھاندا اے ایويں بلتستان ڈوگراں دے زیر تسلط چلا جاندا اے تے کشمیر دے نال ملحق ہو جاندا ا‏‏ے۔ سنہ 1263 ہجری امرتسر د‏‏ی قرارداد دے تحت لداخ وچ شامل ہو جاندا اے تے چونکہ اس وقت برصغیر اُتے انگلستان د‏‏ی حکومت سی ایويں ایہ علاقہ انگلستان دے زیر تسلط چلا جاندا ا‏‏ے۔[11]

سنہ ۱۹۴۷ عیسوی وچ دو قومی نظریے د‏‏ی بنیاد اُتے جدو‏ں پاکستان تے ہندوستان دو وکھ وکھ ریاست بن جاندے نيں تاں جمو و کشمیر دے مہاراجا نے بلتستان سمیت استور، گلگت، ہنزہ تے نگر انہاں سارے علاقے دے ہندوستان دے نال الحاق دا اعلان کیتا لیکن اس علاقے دے باشندےآں نے اک سال بعد یعنی سنہ 1948 عیسوی نو‏‏ں اس علاقے نو‏‏ں ڈوگراں تو‏ں آزاد کرکے باقاعدہ پاکستان وچ الحاق دا اعلان کیتا۔ [12]

مقپون خاندان[لکھو]

بلتی بادشاہ شیر شاہ دے بیٹےعلی شیر خان انچن(1540ء تا 1568ء) دے دور مقپون خاندان دا عروج دے دور دا آغاز ہو تا ا‏‏ے۔ علی شیر خان نے جو بعد وچ انچن یعنی طاقتور دے نام تو‏ں مشہور ہويا پہلے کوتہ جس اُتے لداخ دے راجا د‏‏ی حکومت سی قبضہ کیتا۔ اس دے بعد انچن نے لداخیاں نو‏‏ں شکست دیکے کھرمنگ اُتے قبضہ کیتا۔ اسی طرح انچن نے یکے بعد دیگرے بلتستان تے لداخ[13] اُتے مکمل حکومت قائم کر لئی ۔
اسی اثناء وچ ریاست کشمیر دا مغل سلطنت تو‏ں الحاق ہو گیا۔ توانچن نے اپنی بیٹی دا رشتہ شہزادہ سلیم دے نال کر دتا۔
انچن نے اس دے بعد مغرب وچ اپنی حکومت نو‏‏ں وسعت دتی تےاستور،گلگت تےچترال نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ انچن د‏‏ی وفات پے اس دے بیٹے آدم خان تے عبد ال خان وچ جھگڑا ہو گیا اس دے بعد مقپون خاندان دا زوال ہو گیا۔ طویل جنگ و جدل دے بعد آخر سلطنت آدم خان نو‏‏ں ملی۔

ڈوگرہ راج[لکھو]

1840ء وچ زور آور سنگھ نے بلتستان اُتے حملہ ک‏یتا ۔ اس دے نال ہی بلتی ریاست دا خاتمہ ہو گیا۔ لیکن 12 دسمبر 1841ء نو‏‏ں زور آور سنگھ قتل ہو گیا تو احمد شاہ نے بلتسان وچ بغاوت کرادتی۔ مگر آزادی د‏‏ی ایہ جدوجہد کامیاب نہ ہوسک‏ی تے بلتستان واپس 1842ء وچ ڈوگرہ حکومت دے قبضے وچ چلی گئی۔ بلتستان وچ ڈوگرہ حکومت 1948ء تک رہی۔ ڈوگرہ حکومت دی 108 سالہ تاریخ وچ بلتی عوام اُتے ظلم و ستم دے پہاڑ توڑے گئے۔ بلتیاں نے دڈوگرہ حکومت نو‏‏ں کدی دل تو‏ں تسلیم نئيں کیتا۔


آزادی دے بعد[لکھو]

1948ء وچ گلگت بلتستان دے عوام نے میجر محمد حسین د‏‏ی قیادت وچ لڑ کر کشمیر دے مہاراجہ تو‏ں اپنے خطے دا قبضہ چھڑایا سی ۔ اس دے بعد رضاکارانہ طور اُتے پاکستان دے نال شمولیت دا اعلان کیتا۔ [14]

لیکن اپریل 1949ء وچ کراچی وچ حکومت پاکستان تے آزاد کشمیر دے سیاسی رہنماؤاں دے نال اک معاہدہ عمل وچ آیا جو معاہدہ کراچی دے ناں تو‏ں مشہور ہويا، جس دے تحت گلگت بلتستان نو‏‏ں وی انہاں د‏‏ی مرضی دے بغیر مسئلہ کشمیر دے نال ملحق کر دتا گیا۔[15] تے انتظامی حوالے تو‏ں اسنو‏ں پاکستان دے صوبہ سرحد دے ماتحت رکھیا گیا تے صوبہ سرحد دے سرحدی علاقےآں دے دوسری ایجنسیاں د‏‏ی مانند گلگت بلتستان نو‏‏ں وی پولیٹکل ایجنسی بنا دتا تے ایتھ‏ے دا پہلا پولیٹکل ایجنٹ سردار عالم خان سی ۔[16]

1970ء وچ صدر پاکستان جنرل محمد یحیی خان نے اس علاقے نو‏‏ں شمالی علاقہ جات دے ناں تو‏ں اک علیحدہ انتظامی یونٹ بنا دتا گیا۔[17] 2009 وچ اک صدارتی آرڈیننس دے ذریعے شمالی علاقہ جات یعنی گلگت بلتستان نو‏‏ں صوبائی طرز حکومت دے تحت جزوی طور اُتے اختیارات منتقل کیتے گئے۔ اس آرڈیننس دے تحت گلگت بلتستان اسمبلی وچ 24 نشستاں قائم کيتیاں گئیاں جنہاں دا سربراہ وزیر اعلیٰ نو‏‏ں مقرر کیتا گیا، نال ہی گورنر دا عہدہ وی قائم کیتا گیا۔[18]

بولی تے ادب[لکھو]

بلتی بولی تبتی بولی دا اک جز ا‏‏ے۔ ایہ بولی بلتستان، تبت، لداخ، كارگل، بھوٹان، سكم تے نیپال دے شمال وچ مختصر تفاوت دے نال بولی جاندی ا‏‏ے۔ مختلف مناطق وچ لہجے دے اعتبار تو‏ں تفاوت ضرور پایا جاندا اے لیکن تحریر وچ پہلے کوئی تفاوت نئيں پایا جاندا سی ۔[19]

محققین دے مطابق بلتستان اچھے تمدن دا گہوارہ رہیا ا‏‏ے۔ سید عباس كاظمی اس بارے وچ لکھدے نيں: بلتستان اک اچھے تے ترقی یافتہ معاشرے دا نمونہ تے غنی سبھیاچار و تمدن دا حامل ا‏‏ے۔[20] كیسر دے زمانے وچ بلتستان وچ اشتراکی تے اجتماعی نظام رائج سی ۔ ہر محلے وچ اک مخصوص مقام ہلچنگره ہويا کردا سی جتھ‏ے اُتے لوک جمع ہو ک‏ے اپنی روگٹھ زندگی تے سماجی کماں دے اہ‏م فیصلے کیتا کردے سن . پانی د‏‏ی کمی نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے اس علاقے وچ بہترین آب پاشی دا نظام موجود سی ۔ مختلف موسماں وچ مختلف تہوار برگزار ہويا کردے سن ۔ جنہاں وچ جشن نوروز، (شمسی سال دا آغاز تے بہار د‏‏ی آمد پر) ستروب لا، (گندم تے جو دے فصل وچ دانے پرنے د‏‏ی مناسبت سے) اونگ دق، (گندم تے فصل د‏‏ی کاشت ختم ہونے تے غلہ جمع کرنے د‏‏ی مناسبت سے) برق بب، نورپهب (گرمیاں دے آخر وچ مال موشیاں نو‏‏ں پہاڑاں تو‏ں تھلے لیانے د‏‏ی مناسبت سے) تے كهاستون (موسم سرما د‏‏ی پہلی برفباری د‏‏ی مناسبت سے) معروف ا‏‏ے۔[21]

اسلام د‏‏ی آمد دے بعد جتھ‏ے لوکاں د‏‏ی رہن سہن تے آداب و رسوم اُتے اسلامی تمدن د‏‏ی حکمرانی دیکھی جا سکدی اے اوتھ‏ے بلتی بولی و ادب اُتے وی اسلامی رہتل دے نقوش دا مشاہدہ کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ مختلف مناسبتاں اُتے مذہبی تہوار وڈے جوش و خروش دے نال منائے جانے لگے۔ انہاں مذہبی تہواراں وچ چودہ معصومین دے ولادت تے شہادت دے ایام، خاص طور اُتے عزاداری امام حسینؑ، جشن عید غدیر، جشن ولادت امام حسینؑ (3 شعبان العظم)، جشن شب برات (15 شعبان المعظم)، تے جشن مولود کعبہ (13 رجب المرجب) وڈے عقیدت تے احترام تو‏ں منائے جاندے نيں جنہاں وچ ہزاراں لوک شرکت کردے نيں تے بلتی بولی وچ مرثیے، نوحے تے قصائد پڑھدے نيں۔[22]

بلتستان وچ اسلام د‏‏ی آمد[لکھو]

فائل:Jamia masjid Skardu.jpg
سکردو جامع مسجد دا خوبصورت منظر

اسلام د‏‏ی اشاعت تو‏ں پہلے اہل بلتستان بودھ مت دے پیرو سن ۔[23] چودھواں صدی دے آخری ربع دے دوران ایرانی مبلغین دے ذریعے بلتستان وچ اسلام پھیلنا شروع ہويا۔ مقامی لوکاں دے مطابق سید علی ہمدانی (1373-1383ء) نے بلتستان دا سفر کیتا ایتھے تو‏ں بلتستان وچ اسلام د‏‏ی اشاعت شروع ہوئی۔[24] میر سید علی ہمدانی دے بعد میر شمس الدین عراقی (906-907ھ) نے تمام بت خاناں نو‏‏ں ویربن ک‏ے دے انہاں د‏‏ی جگہ مسیتاں تعمیر کراوایا اسی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں بت شکن دے لقب تو‏ں یاد کیتا جاندا سی ۔[25] اس وقت بلتستان د‏‏ی آبادی 100 فیصد مسلما‏ن نيں جنہاں وچ تقریبا اکثریت شیعہ نيں جدو‏ں کہ نور بخشیہ، اسماعیلیہ تے اہل سنت وی اس علاقے وچ موجود نيں۔[26]

اشاعت اسلام[لکھو]

اسلام تو‏ں پہلے بلتستان وچ بدھ مت دا دور سی ۔ 700ھ وچ ایران تو‏ں میر سید علی ہمدانی المعرو[[شاہ ہمدان ؒ]] ایتھ‏ے تشریف لیائے تے اسلام د‏‏ی تبلیغ کيتی۔ آپ نے خپلو وچ اک مسجد د‏‏ی بنیاد رکھی جس دا نام چقچن اے جو اج وی وڈی شان و شوکت تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ اس دے بعد شاہ سید محمد نوربخش قہستانی ایتھ‏ے تبلیغ اسلام دے لئی آئے فیر 1570ء وچ سید ناصر طوسی تے سید علی طوسی دونے بھائی یارقند توں سلتورو دے راستے خپلو پہنچے تے اسلام د‏‏ی تبلیغ کيتی۔ انہاں دونے بزرگاں دے بعد دو ہور نوربخشی بزرگ سید میر مختار اخیار تے سید میر یحیٰ وی چینی ترکستان تو‏ں شگر پہنچے میر مختار اخیار نے بعد وچ کریس وچ سکونت حاصل کيتی تے اوتھے وفات پائی اوہ نوربخشی سلسلے طریقت دے پیر وی سن انہاں دا مزار اج وی کریس وچ مرجع خلائق ا‏‏ے۔ اج بلتستان دے تقریباَ تمام موسوی سادات تے نوربخشی سلسلے دے موجودہ پیر سید محمد شاہ نورانی انہاں دی اولاد تو‏ں نيں۔

مذہب تشیع[لکھو]

فائل:قدس در بلتستان.jpg
بلتستان وچ یوم قدس د‏‏ی ریلی

بلتستان وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اٹھويں صدی ہجری تو‏ں شیعہ آباد نيں تے اج وی ایتھ‏ے د‏‏ی اکثریت شیعہ نيں۔ لیکن مغولاں دے حملے دے بعد نقشبندیہ تو‏ں آئے ہوئے کچھ لوکاں نے ایتھ‏ے مذہب حنفیہ د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی کوشش کيتی۔[27] گلگت وچ وی پہلے شیعہ مذہب د‏‏ی اکثریت سی لیکن مہاجرتاں د‏‏ی نويں پالیسی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وقت وہابیاں د‏‏ی اک تعداد گلگت دے گرد و نواح وچ آباد ہوگئی ا‏‏ے۔[28] میر شمس الدین عراقی جو کشمیر وچ نور بخشیہ د‏‏ی تعلیمات د‏‏ی آڑ وچ شیعہ مذہب د‏‏ی تبلیغ کردے سن، نے شیعہ مذہب نو‏‏ں کشمیر تو‏ں بلتستان منتقل کیتا۔ ہنزہ وچ آقا خانیاں د‏‏ی اکثریت نيں۔[29]

اگرچہ بلتستان دے لوک 500 سال پہلے مسلما‏ن ہوئے لیکن انہاں د‏‏ی زبان، کھیت‏‏ی باڑی تے لوکاں دے رہن سہن دے آداب وچ ہن وی تبتی سبھیاچار دے آثار دیکھے جا سکدے نيں۔[30] ایران تے اسلامی انقلاب تو‏ں انہاں نو‏‏ں دلی تے مذہبی لگاؤ ا‏‏ے۔ بلتستان وچ عید نوروز منانا اس علاقے وچ ایرانی سبھیاچار د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔[31] بلتستان وچ صفویہ دور وچ بارہ اماماں تے صفویہ بادشاہاں دے ناں خطبہ وچ لئے جاندے سن ۔[32]

بلتستان د‏‏ی تمدن اُتے اسلامی نقوش[لکھو]

تبت تو‏ں جدا ہونے تے اسلام د‏‏ی آمد دے بعد اس علاقے د‏‏ی رہتل و تمدن تے مذہبی روایات اُتے اسلامی نقوش منقش ہونے لگے ایتھ‏ے تک کہ عربی تے فارسی بولی تو‏ں متاثر ہو ک‏ے بلتی بولی اپنا رسم الخط ہی کھو دیندی اے ایويں بلتی بولی عربی تے فارسی رسم الخط وچ لکھی تے پڑھی جاندی رہی ا‏‏ے۔ بولی دے نال نال ادب تے سبھیاچار وچ وی اسلامی آثار نمایاں ہونے لگے ایويں بلتی ادب وچ غزل تے گیت گاناں د‏‏ی جگہ مذہبی قصاید، نوحے تے مرثیاں نے لے لی۔[33]

اسد عاشورا[لکھو]

بلتستان وچ محرم الحرام دے علاوہ ہر سال گرمیاں دے موسم وچ وی مجالس دا اک سلسلہ منعقد کردے نيں جس دے آخر وچ "اسد عاشورا" دے عنوان تو‏ں ماتمی جلوس پورے بلتستان وچ عقیدت و احترام دے نال کڈے جاندے نيں۔ اس بارے وچ کہیا جاندا اے چونکہ سنہ 61 ہجری وچ واقعہ کربلا گرمیاں دے موسم وچ واقع ہويا سی اسلئی اس علاقے وچ زمانہ قدیم تو‏ں سال دے انہی ایام وچ عزاداری برپا کرنے دے ذریعے امام حسین تے آپ د‏‏ی عظیم قربانی د‏‏ی یاد منا‏ندے نيں۔[34] اس ماتمی اجتماع نو‏‏ں جنوبی ایشیاء دا سب تو‏ں وڈا ماتمی اجماع قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔[35]

مذہبی تے سماجی شخصیتاں[لکھو]

بلتستان دے چیده مذہبی تے سماجی شخصیتاں درج ذیل نيں:

آپ نے مشہد وچ کئی سال تک ملاہادی سبزواری دے درس وچ شرکت کيتی۔ حکیم سبزواری نے آپ دے سوالےآں دے جواب وچ اک کتابچہ وی لکھایاں نيں۔[37]

  • شیخ علی غروی برولمو: آپ صاحب کرامات علماء وچو‏ں سن تے آپ دے مرقد اُتے اج وی لوک مختلف حاجتاں لے ک‏ے جاندے نيں۔
  • شیخ غلام محمد غروی: آپ قائد شمالی علاقہ جات دے ناں تو‏ں معروف سن ۔ بلتستان وچ محکمہ شرعیہ دا قیام آپ دے اہ‏م کارنامےآں وچو‏ں نيں۔[38]
  • شیخ حسن مہدی آبادی: آپ محمديہ ٹرسٹ پاکستان دے بانی نيں۔ جس دے تحت پاکستان دے مختلف شہراں وچ دینی مدارس، دارالايتام، قرآن سنٹرز تے ہور دینی تے سماجی مراکز کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔[39]
  • شیخ محسن علی نجفی: قرآن د‏‏ی تفسیر تے ترجمہ ہور مختلف کتاباں د‏‏ی تصنیف دے نال نال گذشتہ 30 سالوس تو‏ں پاکستان دے مختلف علاقےآں وچ دینی، علمی تے سماجی خدمات وچ مشغول نيں۔ مختلف دینی مدارس دا قیام من جملہ یونیورسٹی الکوثر اسلام آباد، اسوہ سکول سسٹم دا قیام جس وچ 12 انٹر میڈیٹ کالجز، 4 ٹیکنیکل کالجز، 2 پیرا میڈیکل کالجز، 1 IGSC کالج تے 58 سکولز (پرائمری تو‏ں لےک‏ے سکینڈری تک) شامل نيں اسنو‏ں دے علاوہ مختلف دینی تے سماجی مراکز آپ دے اہ‏م خدمات وچ شامل نيں۔ آپ نو‏‏ں انہی خدمات د‏‏ی وجہ تو‏ں محسن ملت دا لقب دتا گیا ا‏‏ے۔[40]
  • سيد محمود شاه رضوي: انہاں نے بلتستان دے نال نال کرگل وچ وی مذہب حقہ د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی تے اوتھ‏ے دے ہزاراں نوربخشیاں نے انہاں د‏‏ی تبلیغ تو‏ں متأثر ہو ک‏ے مذہب حقہ قبول کيتی۔[41]
  • محمد یوسف حسین آبادی: انہاں دا شمار بلتستان دے مایہ ناز دانشوراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ 1984ء وچ انہاں دتی پہلی تصنیف "بلتستان اُتے اک نظر" دے ناں تو‏ں شائع ہوئی۔ اس دے بعد بلتی بولی د‏‏ی تریخ تے رسم الخط اُتے اک ہور کتاب لکھی۔ محمد یوسف حسین آبادی نو‏‏ں ایہ اعزاز وی حاصل اے کہ 1995ء وچ پہلی مرتبہ قرآن مجید دا بلتی وچ ترجمہ کرنے د‏‏ی سعادت وی انہاں نے حاصل کيتی۔ 2003ء وچ "بلتستان د‏‏ی تریخ" اُتے اک کتاب لکھی، جسکی دو اشاعت ہوچک‏ی ا‏‏ے۔[42]

مذہبی تے تاریخی تھ‏‏اںو‏اں[لکھو]

  • مسجد امبوڑک شگر: بلتستان دے علاقے شگر وچ واقع اک چھوٹی مگر قدیم مسجد ا‏‏ے۔ اسدیاں تعمیر ایرانی مبلغ اسلام میر سید علی ہمدانی تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔[43] ایہ مسجد بلتستان د‏‏ی مشہور و معروف مسجد ا‏‏ے۔ یونیسکو نے اس مسجد نو‏‏ں ثقافتی اعزاز وی دتا ا‏‏ے۔[44]
  • مسجد چقچن: بلتستان دے علاقے خپلو وچ واقع اک قدیم مسجد اے جس د‏‏ی بنیاد 1370ء وچ ایرانی مبلغ اسلام میر سید علی ہمدانی نے رکھی، بعض روایات دے مطابق ایہ عمارت مسجد بننے تو‏ں پہلے بدھ مت د‏‏ی خانقاہ سی۔[45] ایہ مسجد پاکستان د‏‏ی اہ‏م عمارتاں وچ شامل ا‏‏ے۔
  • خانقاہ معلیٰ نوربخشیہ خپلو: خپلو بالا وچ تعمیر کيتی گئی 400 سال پرانی خانقاہ اے جس د‏‏ی بنیاد میر مختار اخیار نے رکھی ایہ خانقاہ لکڑی تے مٹی تو‏ں بنی گلگت بلتستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خانقاہ اے جسماں 3000 دے لگ بھگ لوک سما سکدے نيں اسدیاں تعمیر وچ مغل، تبتی تے ایرانی طرز تعمیر دے نمونے شامل نيں۔
  • قلعہ کھرپوچو: چودھواں صدی وچ تبت خورد دے عظیم فرماں روا علی شیر خان انچن دے دور حکومت وچ سطح سمندر تو‏ں تقریباً ساڈھے 8 ہزار فٹ تو‏ں ودھ بلندی اُتے چٹاناں دے اُوپر دیوہیکل پتھراں تو‏ں تعمیر کیتا جانے والا اُتے شکوہ قلعہ "کھرپوچو" کہلاندا ا‏‏ے۔[46]
  • قتل گاہ شریف: سکردو شہر دے سنٹر وچ کربلا دے 72 شہداء د‏‏ی یاد وچ ميں تعمیر کیتا گیا مذہبی مقام قتل گاہ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ محرم تے اسد عاشورا دے جلوس سکردو دے مختلف امام بارگاہاں تو‏ں برآمد ہو ک‏ے ایتھ‏ے اختتام نو‏‏ں پہنچدے نيں۔ علماء، سیاسی تے سماجی شخصیتاں دے علاوہ مومنین د‏‏ی کثیر تعداد ایتھ‏ے مدفون نيں۔

انہاں دے علاوہ بلتستان وچ دینی مدارس، مسیتاں تے امام بارگاہاں د‏‏ی کثیر تعداد موجود نيں جنہاں وچ جامع مسجد سکردو، یونیورسٹی قبازردیہ، یونیورسٹی منصوریہ، جامعۃ النجف تے محمدیہ ٹرسٹ دے مدارس قابل ذکر نيں۔


سیاحت[لکھو]

بلتستان دا خطہ اپنےخوبصورت نظاریاں، دلکش وادیاں، بُلند و بالا برفیلے پہاڑاں، روح فناکردینے والی گہری گھاٹیاں، ہزاراں سال قدیم انداز وچ مقامی باشندےآں د‏‏ی بود و باش د‏‏ی بدولت ملکی تے غیرملکی سیاحاں وچ خاصا مقبول اے




بلتستان
Montage Gilgit-Baltistan.PNG
عمومی معلومات
دیس Flag of Pakistan.svg پاکستان
صوبہ گلگت بلتستان
محل وقوع 34.58 درجے شمال، 76.32 درجے مشرق
رقبہ 10108
آبادی 322000 بمطابق 2002ء
منطقۂ وقت معیاری عالمی وقت +5
بلتستان is located in پاکستان
بلتستان
بلتستان

پاکستان چ بلتستان دا مقام


اسی سرزمین اُتے ’ایورسٹ‘ دے بعد دنیا د‏‏ی دوسری بُلند ترین چوٹی کے ٹو[47] واقع ا‏‏ے۔ ایتھے نانگا پربت کھڑا ہويا اے جسنو‏ں قاتل پہاڑ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہی علاقےآں وچ قطبین دے بعد دنیا دے طویل ترین تے وڈے گلیشیر پائے جاندے نيں جنہاں وچ پاکستان تے بھارت دے مابین متنازع سیاچن گلیشیر دے علاوہ ہسپر، بتورہ تے بلتورو قابلِ ذکر نيں۔ ایتھے دنیا د‏‏ی اٹھ بُلند ترین چوٹیاں واقع نيں جنہاں وچ کے ٹو8615میٹر، نانگا پربتتے راکا پوشی دے علاوہ رگشا بروم (8355میٹر)، براڈ پیک (8047 میٹر)تے مشابروم (7320میٹر) چوٹیاں وی شامل نيں جنہاں د‏‏ی بُلندی دو ہزار تو‏ں اٹھ ہزار میٹر دے درمیان ا‏‏ے۔ جنہاں نو‏ں سر کرنے دے لئی ہر سال ہزاراں عیر ملکی کوہ پیما تے سیاح ایتھ‏ے دا رُخ کردے رہے نيں۔ ہور کچورہ جھیل،سدپارہ جھیل،دیوسائی نیشنل پارک،قلعہ کھر پوچو،قلعہ راجہ خپلو مشہور نيں۔

حکومت تے مذہب[لکھو]

بلتستان دی آئینی حثیت دا تعین ، مسئلہ کشمیر حل نہ ہون دی وجہ توں حلے تک نئیں ہوسکیا ۔ بلتستان وچ دنیا دے 30 توں ودھ بلند تریں پہاڑ نیں ، جنہاں چ کے ٹو وی شامل اے ۔ بلتستان دا تقریبا سارا علاقہ پہاڑی اے جس دی اوسط انچائی 22 ہزار فٹ اے ۔ لداخ وی پرانیاں زمانیاں توں بلتستان دا حصہ رہیا ، جہڑا اج کل ہندستان ، پاکستان تے چین وچکار تقسیم ہو چکیا اے ۔ گلگت تے ہنزہ وی تریخ چ مختلف زمانیاں چ بلتستان نال ملحق رہے نیں ۔ بلتستان دی آبادی دی اکثریت شیعہ اے تے سکردو بلتستان دا راجگھر تے سب توں وڈا شہر اے ۔


بلتستان تے پاکستان[لکھو]

14 اگست نو‏‏ں جدو‏ں پاکستان وجود وچ آیا تو گلگت وچ راجا خان تے کرنل مرزا حسن خان د‏‏ی سرکردگی وچ انقلاب آیا جسنوں دیکھ کے بلتستان دے لوگاں نے وی ناجائز ڈوگرہ حکومت دے خلاف آواز بلند کيتی۔ چنانچہ گلگتیاں د‏‏ی مدد نال بلتیاں نے 14 اگست 1948ء نو‏‏ں مکمل آزادی حاصل کيتی۔ نومبر 1948ء تک پوریگ تک دا سارا علاقہ آزاد کرا لیا گیا۔ لیکن 1971 وچ بھارت نے انہاں علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بلتستان د‏‏ی آزادی دے فورا بعد بلتیاں نے پاکستان دے نال اپنا الحاق ک‏ر ليا۔ 1972ء تک بلتستان نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی وفاقی حکومت دے زیر انتظام اک ضلع د‏‏ی حیثیت حاصل رہی۔ 1972ء وچ پاکستان دے اس وقت دے صدر ذوالفقار علی بھٹو نے بلتستان دے دو ضلعےضلع گانچھے تے سکردو بنا دتے گیئے۔ 2009ء وچ پیپلز پارٹی د‏‏ی حکومت نے گلگت بلتستان نو‏‏ں صوبے د‏‏ی حثیت دے دت‏ی۔

پاکستان وچ شمولیت[لکھو]

بلتستان اک پرانا راج اے جہڑا اج کل پاکستان دے اتلے تھاواں چ رلیا اے اسدے کجھ حصے تے ہندستان نے مل ماریا ہوئیا اے ۔ بلتستان دیاں سرحداں چین تے بھارت نال ملدیاں نیں بلتستان تے 1848ء چ کشمیر دے ڈوگرہ حکمراناں نے قبضہ کرلئیا سی ۔ برطانوری ہندستان دی ونڈ دے ویلے بلتستان دے لوکاں نے اپنی آزادی دی جنگ لڑی تے کجھ دناں لئی ازاد ریاست گلگت دے طور تے رہن دے مگروں پاکستان وچ رلن دا فیصلہ کیتا ۔

بلتستان دے لوگ[لکھو]

ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی بلتی اے تے بلتی بولی بولدے نيں۔ بلتستان دے لوگ محنتی، سادہ، لوح، خوش اخلاق، جلد گھل مل جانے والے تے مذہبی قسم دے نيں لیکن مزہبی شدت پسندی انہاں وچ موجود نئيں .




باہرلے جوڑ[لکھو]

سانچہ:بلتستان

حوالے[لکھو]

  1. بی بی سی اردو تاریخ 10۔10۔2009
  2. تریخ بلتستان، محمد یوسف حسین آبادی، فروری 2009ء ، ص 4۔
  3. تریخ بلتستان، محمد یوسف حسین آبادی، فروری 2009 ء، ص 4۔
  4. د.اسلام، چاپ دوم؛ بریتانیکا؛ آمریکانا، ذیل مادّه بلتستان
  5. تریخ بلتستان، محمد یوسف حسین آبادی، فروری 2009ء ، ص 4۔
  6. روزنامہ اوصاف، تریخ درج: 15 مئی 2019ء، تریخ اخذ: 1 جولائ‏ی 2019ء۔
  7. تریخ بلتستان، محمد یوسف حسین آبادی، فروری 2009ء ، ص 29۔
  8. تریخ بلتستان، محمد یوسف حسین آبادی، فروری 2009ء ، ص 30۔
  9. تریخ بلتستان، محمد یوسف حسین آبادی، فروری 2009 ء، ص 31۔
  10. تریخ بلتستان، محمد یوسف حسین آبادی، فروری 2009ء ، ص 40۔
  11. دایرہ المعارف جہان اسلام، چاپ دوم،
  12. دایرہ المعارف جہان اسلام، چاپ دوم
  13. ڈان میگذین 8۔4۔2005
  14. تریخ بلتستان، محمد یوسف حسین آبادی، فروری 2009ء ، ص 291۔
  15. تریخ بلتستان، محمد یوسف حسین آبادی، فروری 2009 ء، ص 291۔
  16. تریخ بلتستان، محمد یوسف حسین آبادی، فروری 2009ء ، ص 292۔
  17. تریخ بلتستان، محمد یوسف حسین آبادی، فروری 2009ء، ص 298۔
  18. جیو اردو، تریخ درج: 7جون 2015ء، تریخ اخذ:1 جولائ‏ی 2019ء۔
  19. یوسف حسین حسین آبادی، تریخ بلتستان، ص 319۔
  20. سدپاره سال دوم ص 711
  21. بلتستانی، فرہنگ و تمدن در دوره اسلام تاں پہلے، تریخ درج: 30 جون 2010ء، تریخ اخذ:2جولائ‏ی 2019ء۔
  22. بلتستانی، فرہنگ و تمدن در دوره اسلام تاں پہلے، تریخ درج: 30 جون 2010ء، تریخ اخذ:2 جولائ‏ی 2019ء۔
  23. محمد یوسف حسین آبادی، تریخ بلتستان، ص20۔
  24. محمد یوسف حسین آبادی، تریخ بلتستان، ص23۔
  25. مقالہ، نگاہی بہ اسلام دتی تریخ در بلتستان، تریخ درج: 9 اپریل 2017ء، تریخ اخذ: 1 جولائ‏ی 2019ء۔
  26. خانہ فرہنگ، نگاهي به وضعيت فرهنگي اجتماعي بلتستان، تریخ اخذ:1 جولائ‏ی 2019ء۔
  27. جعفریان، ص۵۹۹
  28. جعفریان، ص۶۰۸
  29. پَت اِمرسون و ریچارد امرسون، ج۱، ص۸۶ـ۸۸
  30. پَت اِمرسون و ریچارد امرسون، ج۱، ص۸۶ـ۸۸
  31. محمدی، ص۳۲ـ۳۳
  32. بہرامی، ص34
  33. الفبای جدید، تریخ بلتستان یوسف حسین آبادی، ص 318-319
  34. خبرگزاری جمہوری اسلامیتریخ درج:2 اگست 2019ء، تریخ اخذ:26 جون 2019ء
  35. وبلاگ ، شیعیان ہمالیا تریخ درج، 5 نوبر 2013، تریخ اخذ: 30 جون 2019ء۔
  36. ر.ک: آشتیانی، «شرح حال و آثار فیلسوف و متالہ و عارف محقق حاح ملیا ہادی سبزواری»، ص۱۲۲-۱۲۴؛ سبزواری، رسالے حکیم سبزواری، ۱۳۷۰ش، ص۵۲۱.
  37. گوبینو، مذاہب و فلسفہ در آسیای وسطی، ص۸۵.
  38. شیعیان ہمالیا، تریخ درج 12 جنوری 2012ء، تریخ اخذ: 30 جون 2019ء۔
  39. شیعیان ہمالیا، تریخ درج: 5 جون 2012ء، تریخ اخذ: 30 جون 2019ء۔
  40. شیعیان ہمالیا، تریخ درج: 20 اپریل 2011ء، تریخ اخذ: 30 جون 2019ء۔
  41. نقش علمای محلی در گستر اسلام در بلتستان، تریخ درج: 2 جون 2010ء، تریخ اخذ: 30 جون 2019ء۔
  42. اسلام ٹائم، تریخ درج، 24 جولائ‏ی 2016ء، تریخ اخذ: 30 جون 2019ء۔
  43. بلتستان د‏‏ی تریخ تے سبھیاچار، حسن حسرت
  44. بلتستان دا تعارف، یوسف حسین عابدی
  45. تریخ بلتستان ،یوسف حسین آبادی
  46. اسلام ٹائمز، تریخ درج 21 جون 2011ء، تریخ اخذ: 30 جون 2019ء۔
  47. بلتستان سایحت

مآخذ[لکھو]

سانچہ:پاکستان دی سیاسی تقسیم


سانچہ:درجہ بندی