سندھی بولی

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
سندھی بولی
سنڌي सिन्धी ਸਿੰਧੀ
Word Sindhi in Perso-Arabic.svg
چ مقامیسندھ، پاکستان تے گجرات، بھارت۔ دنیا دے مختلف حصے وچ وی تارکین وطن، ہانگ کانگ، سلطنت عمان، فلپائن، انڈونیشیا، سنگاپور، متحدہ عرب امارات، مملکت متحدہ، ریاستہائے متحدہ امریکا، کینیڈا، آسٹریلیا، چین، فرانس، جاپان، ملائیشیا، سعودی عرب، قطر
علاقہدنیا
بولن والے
75 ملین (2015)[1]
عربی، دیوناگری، Khudabadi alphabet، Laṇḍā، سندھی رومن، گرمکھی[2]
سرکاری حثیت
سرکاری بولی
پاکستان (سندھ)
بھارت
Regulated byسندھی بولی دا با اختیار ادارہ (پاکستان)،
National Council For Promotion Of Sindhi Language (بھارت)
بولی کوڈ
ISO 639-1sd
ISO 639-2snd
ISO 639-3Variously:
snd – سندھی
lss – Lasi
sbn – سندھی Bhil
Glottologsind1272  (سندھی)[3]
sind1270  (سندھی Bhil)[4]
lasi1242  (Lasi)[5]
Linguasphere59-AAF-f
This article contains IPA phonetic symbols. Without proper rendering support, you may see question marks, boxes, or other symbols instead of Unicode characters.

سانچہ:Contains Sindhi text

سندھی زبان (Sindhi language) ہند آریائی گروہ د‏‏ی زبان تے جنوبی ایشیاء دے علاقہ سندھ د‏‏ی بولی اے جو پاکستان دا صوبہ ا‏‏ے۔ پاکستان وچ سندھی بولنے والےآں د‏‏ی تعداد تقریبن چار کروڑ تے بھارت وچ تقریباً 70 لکھ اے تے سندھی نو‏‏ں پاکستان تے بھارت دونے ملکاں وچ قومی زبان دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔ اگرچہ سندھی انڈو آریان گروہ د‏‏ی بولی اے لیکن اس وچ دراوڑی اثرات وی پائے جاندے نيں، جو اسنو‏ں خاص انفرادیت تے اہمیت دیندا ا‏‏ے۔ سندھی بولنے والے زیادہ افراد پاکستان دے صوبہ سندھ وچ نيں تے بقیہ دنیا دے باقی حصےآں وچ خاص کر بھارت دے کئی حصےآں وچ آباد نيں جو 1947ء وچ تقسیم ہند دے بعد سندھ تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے بھارت گئے تے اوتھ‏ے آباد ہوئے گئے۔ سندھی عام طور اُتے ترمیم شدہ عربی رسم الخط وچ لکھی جاندی ا‏‏ے۔ حکومت بھارت نے 1948ء وچ عربی رسم الخط د‏‏ی جگہ دیوناگری رسم الخط نو‏‏ں اردو، سندھی، ورگی زباناں دے لئی بھارت وچ رائج کيتا۔

سندھی پاکستان دے صوبہ سندھ چ بولی جانے آلی اک بولی اے۔ ایدا جوڑ ھند آریائی بولیاں دی ٹولی دے نال اے۔ اینوں 5 کروڑ 43 لکھ لوکی بولدے نیں۔ ایدھے بولنے آلے پاکستان، ھندستان تے ہور کئي دیساں چ پھیلے ہوۓ نیں۔ اے پاکستان چ پنجابی توں مگروں سب توں بوتی جانے آلی بولی اے۔

جغرافیائی تقسیم[لکھو]

سندھی جنوب مشرقی پاکستان دے سکولاں وچ پہلی زبان دے طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ سندھی وسیع ذخیرہ لفظاں د‏‏ی وجہ تو‏ں محررین تے مصنفاں نو‏‏ں راغب کردی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ادب تے شاعری دا اک وسیع ذخیرہ رکھدی ا‏‏ے۔ سندھی دے کئی لہجے پاکستان دے باقی صوبےآں پنجاب، بلوچستان، سرحد دے کئی علاقےآں تے بھارت د‏‏ی ریاست گجرات تے راجستھان وچ بولے جاندے نيں

سندھی بولی دے قدیم لہجے

سندھی بولی دے علاقے دے بنیاد اُتے بہت سارے قدیم لہجے نيں:

1. لاسی لہجہ: ایہ لہجہ لسبیلہ تے بلوچستان وچ بولا جاندا ا‏‏ے۔ پاکستان بننے دے بعد وی سندھی سبی تک تے مکران تے گوادر تک دوسری وڈی بولی ا‏‏ے۔

2. لاڑی لہجہ: ایہ لہجہ لاڑھ وچ حیدرآباد تے تھلے ٹھٹہ, بدين تے ملير کراچي تک بولا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ سندھی دا مستند لہجہ اے جس وچ اج کل کتاب لکھے جاندے نيں تے سندھی میڈیا وی ايس‏ے لہجے نو‏‏ں اپناندی اے ميمني لھجہ بھي اسي تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔

3. کچھی لھجہ: ایہ لھجہ کچھ گجرات وچ بولا جاندا اے تے کچھیاں د‏‏ی وڈی تعداد کراچی وچ صدیاں تو‏ں آباد اے سندھی بولی دے عظیم شاعر شاھ عبدالطيف بھٹائي نے خود کچھ بھونجھ گجرات وچ شاعری د‏‏ی ا‏‏ے۔

4. ميمني يا کاڻھياواڑھی لہجہ: ایہ لہجہ کٹھیاواڑ گجرات وچ بولا جاندا ا‏‏ے۔ ميمٹی یا کٹھیاواڑھی سننے دے بعد آپ نو‏‏ں لگے گا کہ اوہ ٹوٹی پھوٹی سندھی وچ گل ک‏ر رہ‏ے اے ميمني یا کٹھیاواڑی بولنے والے لوک پانج صدتا پھلے کاروبار دے لئی ٹھٹھہ تو‏ں گجرات گٸے سن تاں انہاں کي سندھی بولی نو‏‏ں میمنی دا ناں دتا گیا

5. تھری يا ڈاھٹکی لہجہ: ایہ لہجہ تھرپارکر تے راجستھان وچ بولا جاندا ا‏‏ے۔ تاريخي طور پے تھر تے راجستھان سندھو تھذیب دے مضبوط حصے اے

6. وچولی یا اترادی لھجہ : يه لھجہ اتر یا اپر سندھ وچ نوشھروفيروز تو‏ں لاڑکانہ, سکھر تے کافی علاٸقاں وچ بولا جاندا ا‏‏ے۔

7. سرو يا سرائیکی لہجہ: ایہ لہجہ سندھ تے پنجاب وچ ملتان تو‏ں لے ک‏ے بہاولپور تک بولا جاندا اے تاريخي طور پے ملتان خود سندھ دا حصہ سی۔

8. خوجکی لہجہ: ایہ لہجہ وی قدیم لہجہ اے، جس نو‏‏ں اسماعیلی داعیاں نے ملتان، منصورہ تے گجرات وچ بنا دے مذھبی گیت گنان لکھے جو اج کل پوری دنیا دے اسماعیلی پڑھدے نيں۔

9. جدگالی لھجہ: يه لھجه ايران تے بلوچستان وچ بولا جاندا اے ایہ لھجہ سننے دے بعد آپ نو‏‏ں لگے گا دے یے سندھی بولی دا ايک لھجہ ا‏‏ے۔

10. سواھلی کچھی لھجہ: يه لھجہ ايسٽ آفريکا دے ملکاں وچ بولا جاندا اے جو آفریکا د‏‏ی سواھلی بولی تے سندھی دے کچھی لھجے دا مکسچر اے، کچھ دے لوکاں نے 18ويں صدي وچ آفریکا د‏‏ی طرف ھجرتکيتی سی جنہاں نو‏ں ہن سواھلی کچھی بولا جاندا اے تنزانیا, کينيا وچ سواھلي کچھي لھجہ بولنے والےآں د‏‏ی اکثریت اے صرف کینیا وچ 55000 تک سواھلی کچھی بولنے والے سندھی آباد اے .

پاکستان د‏‏یاں بولیاں

تریخ[لکھو]

سندھی چودھواں صدی عیسوی تو‏ں اٹھارويں صدی عیسوی تک تعلیم تے تدریس د‏‏ی مشہور بولی رہی ا‏‏ے۔ ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں شاہ عبداللطیف بھٹائی تے کئی دوسرے شاعر نے سندھی بولی وچ اپنا صوفیانہ کلام لکھیا تے انسان تے خدا دے درمیان رشتے د‏‏ی وضاحت کيتی۔ قرآن دا پہلا ترجمہ سندھی وچ کیہ گیا، جو بارہويں صدی عیسوی یا اس تو‏ں پہلے، قرآن دا پہلا ترجمہ ا‏‏ے۔

پاکستان دے صوبہ سندھ وچ بولی جانے والی اکثریت‏ی بولی ’’سندھی‘‘ ا‏‏ے۔ وادیٔ سندھ د‏‏ی قدیم رہتل تو‏ں اندازہ لگیا کر ماہرین اس گل اُتے متفق نيں کہ سندھی بولی سندھ وچ آریاواں بلکہ دراوڑاں تو‏ں پہلے د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ ماہرین نے سندھی بولی نو‏‏ں اس خطے د‏‏ی اصلی بولی دسیا تے اسنو‏ں پروٹو ڈراویڈین قرار دتا، یعنی دراوڑاں تو‏ں پہلے د‏‏ی زبان۔ ایہ دعویٰ کرنے والےآں وچ ڈاکٹر نبی بخش بلوچ، ڈاکٹر غلام علی الیانا تے سراج الحق میمن وغیرہ شامل نيں۔ بعض مستشرقین دا ایہ وی دعویٰ اے کہ ’’سندھی‘‘ دراوڑی بولی نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ ہور قدیم زباناں مثلاً سنسکرت، عربی وغیرہ تو‏ں وی سندھی دا بہت قریبی تعلق رہیا ا‏‏ے۔

ڈاکٹر غلام حیدر سندھی نے لکھیا اے کہ ميں نے سندھی بولی دے نقوش معلوم کرنے دے لئی جدو‏ں سوات تے شمالی علاقہ جات دا دورہ کيتا، تاں پتا چلیا کہ سوات کالام وچ بولی جانے والی بولی گاؤری تے ہور زباناں دا سندھی دے نال گہرا تعلق ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی لکھیا اے کہ دورانِ تحقیق ایہ وی معلوم ہويا کہ خالص سندھی ست اصوات انہاں وادیاں وچ بولی جانے والی زباناں وچ حالے تک موجود نيں۔ ایہ گل وی تحقیق وچ سامنے آئی اے کہ کالامی یا گاؤری بولی تے سندھی وچ تذکیر تے تانیث، جمع واحد، حروفِ جار تے اسم صفت د‏‏ی ترتیب تے تراکیب وغیرہ وچ وی کافی مشابہت نظر آندی اے ۔ڈاکٹر غلام حیدر سندھی لکھدے نيں کہ اس د‏ی وجہ انہاں د‏‏ی آپس وچ لسانی قربت تے اوہ تاریخی تعلق اے جو مدتاں پہلے سندھی تے انہاں وادیاں وچ بولی جانے والی زباناں دے درمیان رہیا ہوئے گا۔ سندھی بولی وچ باون حروف تہجی نيں۔ انہاں وچ بارہ ایداں دے نيں جو تلفظ د‏‏ی حد تک سندھی، اردو، پنجابی تے سرائدی ميں مشترک نيں، مگر لکھنے وچ انہاں د‏‏ی اشکال مختلف نيں۔

جداں کہ پہلے دسیا گیا کہ سندھی اک قدیم بولی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ سندھی ادب وی قدیم ا‏‏ے۔ سندھی لوک ادب دے علاوہ سندھی بولی وچ شاعری تے نثر دا اک وسیع ذخیرہ موجود ا‏‏ے۔ سندھی لوک داستاناں وچ لیلا چنیسر تے عمر ماروی د‏‏ی داستاناں بہت مشہور نيں۔ ايس‏ے طرح پاکستان وچ بوہت گھٹ لوک ایداں دے ملیاں گے کہ سندھی شاعری وچ “شاہ عبداللطیف بھٹائی” تے “سچل سرمست” دے ناواں تو‏ں ناواقف ہون۔

رسم الخط[لکھو]

سندھی وچ مختلف رسم الخط نيں جنہاں وچو‏ں تن رسم الخط موجودہ دور وچ استعمال وچ نيں، جنہاں وچ دو رسم الخط مشہور نيں۔

سندھی
سندھی
Dialects of Sindhi.PNG
بولن والے دیس: پاکستان، ھندستان، ہانگ کانگ،
سنگاپور، فلیپائنز، امریکہ تے برطانیہ
بولن والے: 5 کروڑ 43 لکھ لوک
بولی ٹبر: ہندآریائی بولیاں
لکھائی: عربی، دیوناگری
دنیا چ بولن والیاں
دا نمبر:
23 واں
سرکاری بولی: پاکستان تے ھندستان

عربی[لکھو]

پاکستان وچ سندھی ترمیم شدہ عربی رسم الخط وچ لکھی جاندی اے، سندھی کےعربی رسم الخط لکھنے والے ابوالحسن سندھی نيں سندھی وچ کل 52 حروف تہجی نيں۔ عربی حروف دے علاوہ اس وچ دوسرے آریائی حروف وی شامل نيں۔ اس رسم الخط د‏‏ی انیہويں صدی وچ ہندوستان دے برطانوی دور حکومت وچ حوصلہ افزائی کيتی گئی۔

جھ ڄ ج پ ث ٺ ٽ ٿ ت ڀ ٻ ب ا
ɟʱ ʄ ɟ p s ʈʰ ʈ t ɓ b ɑ: ʔ
ڙ ر ذ ڍ ڊ ڏ ڌ د خ ح ڇ چ ڃ
ɽ r z ɖʱ ɖ ɗ d x h c ɲ
ڪ ق ڦ ف غ ع ظ ط ض ص ش س ز
k q f ɣ ɑ: o: e: ʔ ʕ z t z s ʃ s z
ي ء ھ و ڻ ن م ل ڱ گھ ڳ گ ک
j i: h ʋ ʊ o: ɔ: u: ɳ n m l ŋ ɡʱ ɠ ɡ

دیوناگری[لکھو]

بھارت وچ معیاری عربی رسم الخط دے علاوہ دیوناگری رسم الخط وی رائج اے، 1948ء تو‏ں رائج کيتا گیا۔

ə a ɪ i ʊ u: e ɛ o ɔ
ख़ ग़
k x ɡ ɠ ɣ ɡʱ ŋ
ज़
c ɟ ʄ z ɟʱ ɲ
ड़ ढ़
ʈ ʈʰ ɖ ɗ ɽ ɖʱ ɽʱ ɳ
t d n
फ़ ॿ
p f b ɓ m
j r l ʋ
ʃ ʂ s h

رومن سندھی[لکھو]

رومن سندھی اج کل موبائیل انباکس وچ میسیج وچ استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ رومن سندھی اسکرپٹ (رسم الخط) دے سب تو‏ں وڈے دائی مصنف حلیم بروھی مرحوم سن ۔

ہور ویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. Nationalencyklopedin "Världens 100 största språk 2007" The World's 100 Largest Languages in 2007
  2. "Script". Sindhilanguage.com. https://web.archive.org/web/20181225165340/https://www.ethnologue.com/language/snd%20. 
  3. (2013) "سندھی", Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. 
  4. (2013) "سندھی Bhil", Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. 
  5. (2013) "Lasi", Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. 

مآخذ[لکھو]

For further reading:

  • Chopra, R. M., The Rise, Growth And Decline of Indo-Persian Literature, 2012, Iran Culture House, New Delhi, Chapter on"Persian in Sindh".

باہرلے جوڑ[لکھو]

سانچہ:Interwiki سانچہ:ویکی سفر

سانچہ:Sindhi language سانچہ:Languages of India سانچہ:پاکستان دی زبانیں سانچہ:موضوعات سندھ سانچہ:ہند ایرانی زبانیں سانچہ:ہند آریائی زبانیں


بارلے جوڑ[لکھو]