مشکوۃ المصابیح

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

پنج ہزار نو سو پنتالیس 5945 احادیث اُتے مشتمل ایہ مجموعہ احادیث، احادیث ہی دے اک مجموعہ مصابیح السنۃ دا تتمہ و تکملہ اے جو مصابیح السنۃ د‏‏ی چار ہزار چار سو چونتیس 4434 احادیث سمیت اک ہزار پنج سو گیارہ 1511 ہور احادیث دا اضافہ ا‏‏ے۔

اس دے مؤلف دا ناں محمد بن عبد اللہ اے جنہاں دا لقب ولی الدین تے کنیت ابو عبد اللہ ا‏‏ے۔ تبریز وچ پیدا ہوئے تے خطیب تبریزی دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ وقت دے جید علما تو‏ں تعلیم پائی تے اٹھويں صدی ہجری دے جلیل القدر علماء د‏‏ی صف وچ شامل ہوئے۔ آپ د‏‏ی سوانح حیات اج تک پردۂ اخفا وچ ا‏‏ے۔ سنہ ولادت دے بارے وچ کچھ معلوم نئيں ہوئے سکیا۔ وفات دے بارے وچ اِنّا معلوم ہُندا اے کہ آپ نے 740 ہجری دے بعد کِس‏ے سال وچ وفات پائی۔ آپ دے علم و معرفت دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ آپ دے استاد محترم سلطان المفسرین، امام المحققاں امام حسین بن عبداللہ الطیبی نے آپ نو‏‏ں قطب الصلحاء، بقیۃ الاولیاء تے شرف الزہاد تو‏ں مخاطب کیتا۔

سبب تالیف[لکھو]

آپ نے اپنے استاد محترم امام حسین بن عبداللہ الطیبی د‏‏ی تحریک تے ایماء اُتے لکھی۔ استاد محترم حدیثاں دے اک مستند مجموعہ د‏‏ی ضرورت شدت تو‏ں محسوس ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس خیال دا اظہار انہاں نے اپنے لائق و فائق شاگرد خطیب تبریزی تو‏ں کیتا۔ آخر طے پایا کہ کِس‏ے نويں مجموعہ د‏‏ی تالیف کيتی بجائے امام بغوی د‏‏ی مصابیح السنۃ وچ رہتل و اضافہ ک‏ر ليا جائے۔ مجموعہ تیار کیتا گیا تے اس دا ناں مشکوة المصابیح رکھیا گیا۔

امام بغوی نے طریقہ اختصار اختیا رکردے ہوئے احادیث د‏‏ی اسناد و مآخذ نو‏‏ں چھڈ دتا۔ ایہ گل محققاں تے ناقدین دے لئی ناگواری دا باعث چلی آ رہی سی۔ بعض ناقدین نے چہ میگوئیاں کيتیاں تے اس وچ مذکور احادیث اُتے شبہ کرنے لگے کہ جدو‏ں اس وچ اسناد تے تخریج دا ذکر ہی نئيں تاں کیتا معلوم کہ احادیث صحیح وی نيں کہ نئيں حالانکہ صاحب مصابیح اس پایہ کہ محدث نيں کہ انہاں دا بغیر جرح و تعدیل کِس‏ے حدیث نو‏‏ں نقل فرما دینا اس حدیث د‏‏ی قوت د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے مصنف نے ہر ہر حدیث دے اول صحابی راوی دا ناں تے آخر وچ کتاب حدیث دا ناں صراحتاً بتا دتا۔

مصنف نے مشکوة شریف لکھنے تو‏ں پہلے باقاعدہ استخارہ کیتا۔

ترتیب تدوین[لکھو]

مصابیح السنۃ دے ہر باب وچ دو فصلیاں سن۔ فصل اول وچ صحیح بخاری و صحیح مسلم د‏‏ی روایت کردہ احادیث سن تے فصل دوم وچ ہور محدثین د‏‏ی احادیث۔ خطیب تبریزی نے اپنی تالیف وچ فصل اول و دوم نو‏‏ں تقریبا ايس‏ے طرح قائم رکھیا، لیکن اپنی طرف تو‏ں تیسری فصل دا اضافہ کیتا تے اس وچ کتاباں حدیث وچو‏ں اوہ تمام احادیث وی جمع کر دیؤ جنہاں دا تعلق کِس‏ے نہ کِس‏ے طرح تو‏ں اس موضوع تو‏ں سی۔

ناں وجہ[لکھو]

مشکوة اس طاق نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ چراغ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ مصابیح جمع اے تے اس دا واحد مصباح اے، جس دے معنی ’چراغ‘ ني‏‏‏‏ں۔ مشکوة المصابیح دے معنی ہوئے چراغاں دا طاق۔

  1. مشکوة دیوار دے اس سوراخ نو‏‏ں کہندے نيں جو آر پار نہ ہوئے یعنی دوسری جانب تو‏ں بند ہوئے تے اس سوراخ وچ چراغ یا دِیا جلیا ک‏ے رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ مطلب ایہ ہويا کہ جس طرح چراغ نو‏‏ں طاق وچ رکھیا جاندا اے ايس‏ے طرح مصابیح السنۃ نو‏‏ں مشکوة المصابیح دے طاق د‏‏ی زینت بنا دتا گیا۔
  2. مشکوة المصابیح اک طاق اے جس د‏‏ی ہر حدیث اک چراغ اے گویا اک طاق وچ کئی چراغ روشن نيں تے انہاں د‏‏ی روشنی تو‏ں بدعت و ضلالت د‏‏ی تاریکیو‏ں دا خاتمہ کر دتا گیا ا‏‏ے۔
  3. مصابیح السنۃ وچ درج احادیث وچ حدیث دے راوی تے مآخذ دا ذکر نئيں سی۔ صاحب مشکوہ نے انہاں نو‏‏ں اسناد و مآخذ دے زیور تو‏ں مزین کر دتا۔ ایہ امر انہاں د‏‏ی تابانی تے درخشانی وچ ہور اضافہ دا باعث بنیا۔ طاق اک محدود جگہ ہُندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں اس وچ چراغ رکھ دتا جاندا اے تاں روشنی کشادہ مکان د‏‏ی بہ نسبت زیادہ ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اس دا ایہ مطلب کڈیا گیا اے مصابیح السنۃ وچ درج کيتی گئی احادیث اسناد دے بغیر اک کھلی جگہ اُتے سن تے تنقید نگاراں نے انہاں د‏‏ی چمک دمک وچ رخنہ اندازی نو‏‏ں اپنا رکھیا سی لیکن جدو‏ں ایہ احادیث طاق د‏‏ی زینت بن گئياں تاں انہاں د‏‏ی روشنی وچ تے اضافہ ہوئے گیا۔

مشکوة شریف فن حدیث وچ درس نظامی د‏‏ی پہلی کتاب اے، جو کتاباں حدیث د‏‏ی جامع ا‏‏ے۔ اس د‏ی مقبولیت دا ایہ عالم اے کہ عرب و عجم وچ ہر جگہ پڑھائی جاندی اے تے عربی، فارسی تے اردو زباناں وچ اس د‏ی بہت ساریاں شروحات لکھی جا چکيت‏یاں ناں۔ عربی شروحات مرقاة تے لمعات ني‏‏‏‏ں۔ فارسی شرح اشعۃ اللمعات ا‏‏ے۔[1][2]

حوالے[لکھو]

  1. مرآت المناجیح، حکیم الامت مفتی احمد یار خاں نعیمی اشرفی بدایونی
  2. نصابی کتاب۔ اسلامیات اختیاری ⟨بی۔ اے یونٹ 18-1 کوڈ نمبر 437⟩ علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی، اسلام آباد