نیپچون

وکیپیڈیا توں
جاؤ: پاندھ, کھوج
نیپچونNeptune symbol.svg
Neptune.jpg
سورج توں دوری: 4,553,946,490 توں 4,452,940,833 کلومیٹر تک
ریڈیس: 24,764 کلومیٹر
وزن: 1.0243×1026 کلوگرام / زمین توں 17.147 گنا وزن
حجم: 6.254×1013 کلومیٹر کیوب
ایکویٹر تے کچھ 11.15 m/s2

نیپچون سورجی پربندھ دا 8واں تے سب توں دور دا پاندھی اے۔ ایے قطر دے حساب نال چوتھا سب توں وڈا پاندھی تے وزن دے حساب نال تیجا سب توں وڈا پاندھی اے۔ نیپچون سورجی نظام دے جن پاندھیاں چوں سب توں گوڑا اے تے یورینس نال ایہ اک برف جن سمجیا جاندا اے۔ نیپچون زمین دے وزن توں 17 گنا پعاری اے تے اپنے نال دے پاندھی یورینس توں ذرا جیا پعاری اے۔ نیپچون سورج توں تقریبا 30۔1 تارہ پڑھت یونٹ دوری تے اے۔ نیپچون دا ناں رومی سمندر دے دیوتا دے ناں اتے رکھیا گیا اے۔ ایدا نشان ♆ اے، جیڑا نیپچون دیوتا دے نیزے ورگا اے۔

نیپچون زمین توں ننگی اکھ نال نئیں دسدا۔ ایہ کلا پاندھی اے جینوں ٹیلیسکوپ نال نئیں بلکہ ریاضی نال لبیا گیا سی۔ تارہ پڑھت گرواں نیں ویکھیا کہ یورینس اپنے مدار توں ذرا بوتا کھسکدا اے، اوناں نیں اندازہ لایا کہ اینوں کوئی بوت وڈا پاندھی ہلا ریا اے۔ اوناں چوں اک فرانسیسی ریاضي گرو اربین لے ویئیر نیں حساب لا کہ دسیا کہ نواں پاندھی ایتھے ہونا چائیدا اے تے 23 ستمبر 1846 نوں جوہان گال نیں ٹیلیسکوپ نال صرف اک ڈگری دے فرق اتے لب لیا۔ اس دے کج ویلے بعد نیپچون دا سب توں وڈا چن ٹرائٹن وی لب لیا گیا۔ اودے باقی 14 چن 20ویں صدی چ چنگیاں ٹیلیسکوپاں نال لبے گۓ سن۔ زمین توں بوتی دوری دی وجہ توں اینوں زمین توں ٹیلیسکوپ نال ویکھ کہ پڑھنا بوت اوکھا اے۔ زمین توں ناسا دی پیجی ہوئی پروب وائیاجر 2 نیں 25 اگست 1989 نوں نیپچون کول پہنچی تے پہلی واری اس پاندھی نوں غور نال ویکھیا گیا۔ اس توں بعد ہبل خلائی ٹیلیسکوپ تے وڈیاں زمین اتے لگیاں ٹیلیسکوپاں نال وی ویکھیا گیا اے۔

نیپچون دی ہوا دا موسم دوروں دسدا اے۔ 1989 چ جدوں وایاجر 2 نیپچون کولوں لنگیا سی اونیں نیپچون اتے اک کالا جیا طوفان ویکھیا سی جیدا قطر تقریبا 6500 کلومیٹر سی۔ اس طرح دے طوفان نیپچون اتے بوت تیز ہواواں دی وجہ توں ہوندے نیں۔ نیپچون اتے پورے سورجی پربندھ چ سب تیز ہواواں ہوندیا نیں، ایتھے 2،100 کلومیٹر فی کینٹے دی تیزی آلیاں ہواواں ویکھیاں گئیاں نیں۔ نیپچوں دی سورج توں دوری دی وجہ توں اودے بدلاں دے اتے دا گرمی ناپ کوئی -218 ڈگری سینٹی گریڈ ہوندا اے تے نیپچون دے بلکل اندر دا گرمی ناپ 5،100 ڈگری سینٹی گریڈ اے۔ نیپچون دا اک ہلکہ ٹٹیا ہویا رنگ سسٹم اے جیڑا وایاجر 2 نیں ویکھیا سی۔[1]

بنتر تے مورت[لکھو]

نیپچون تے زمین دے سائز چ وکھرا پن

نیپچون دا وزن 1۔0243 × 1026 اے۔ ایدا وزن زمین تے گیس جناں دے وشکار دا اے: ایہ زمین توں 17 گنا وزنی ایہ مگر مشتری دا صرف 19واں حصہ اے۔ مگر ایدی کھل دی کشش سورجی پربندھ چ مشتری دے بعد سب توں بوتی اے۔ نیپچون دا گھیر 24،764 کلومیٹر اے جیڑا زمین توں 4 گنا زیادہ اے۔ نیپچون یورینس آر برفیلا جن اے، ایہ گیس جن دے ٹبر دا ای پاندھی اے مگر ایہ نکے ہوندے نيں تے ایناں چ وولاٹائل زيادہ ہوندے نيں۔ سورجی پربندھ توں بار پاندھی لبن چ نیپچون دے سائز دے پاندھیاں نوں گرو نیپچون ای کیندے نیں۔ [2]

اندر دی بنتر[لکھو]

نیپچون دی اندر دی بنتر:
1. اتے دی ہوا، اتلے بدل
2. ہائیڈروجن، ہیلیم تے میتھین گیس دی ہوا
3. پانی، امونیا تے میتھین برف دی مینٹل
4. سلیکیٹ تے نکل-لوۓ دی کور

نیپچون دی اندر دی بنتر یورینس ورگی اے۔ نیپچون دے وزن دا 5 توں 10 ٪ حصہ ایدی ہوا دا اے تے ایدی ہوا ایدی کور دے پہلے 10 توں 20 ٪ تک جاندی اے جتھے ایدی دب 10 گیگا پاسکل تک ود جاندی اے مطلب زمین دی ہوا توں 100،000 گنا بوتا۔ ہوا دے تھلویں حصہ وچ میتھین، امونیا تے پانی وی ہوندا اے۔

نیپچون دی مینٹل دا وزن 10 توں 15 زمیناں برابر اے تے پانی، امونیہ تے میتھین نال رچی ہوئی اے۔ پاندھیاں دی سینس چ اس پانی، میتھین تے امونیہ دے گول نوں برف آخدے نیں جدوں کہ اے شدید گرم گوڑj ترالا (fluid) اے۔ ایہ ترالا بجلی نوں اپنے اندروں آرام نال لنگن دیندا اے تے اینوں پانی-امونیہ سمندر وی کیندے نیں۔ مینٹل وچ ہور تھلے جاندے جاؤ تے پانی اپنے آئناں وچ ٹٹ جاندا اے تے ہائیڈوجن تے آکسیجن آئناں دا اک گول بن جاندا اے تے اس توں وی تھلے بوت زیادہ دب دی وجہ توں سپرآئن آلا پانی ہوندا اے جیدے وچ آکسیجن دے مالیکیول کرسٹل بنے ہوندے نیں تے ہائیڈوجن ایناں گرد پھر رئی ہوندی اے۔ کوئی 7000 کلومیٹر دی گہرائی تے جا کے حالت انج دی ہو جاندی اے کہ میتھین شدید دب نال ہیرے بن جاندی اے جیڑے اولیاں دی طرح برسدے نیں۔ تجربیاں نال گروواں نے اندازہ لایا اے کہ مینٹل دی بیس پانی سار ہیریاں دی ہوندی اے جیدے وچ ثابت ہیرے تیردے پھردے نيں۔

نیپچون دی کور لوۓ، نکل تے سلیکیٹس دی بنی ہوئی اے۔ اس دی کور زمین دے وزن توں 1۔2 گنا اے۔ ایتھے دب 700 گیگا پاسکل ہوندی اے جیڑي زمین دی کور توں دگنی تے گرمی ناپ 5،400 کیلون دے کول کول ہوندا اے۔

ہوا[لکھو]

نیپچون دی اتلی ہوا دے بدل

بوت اچائی تے نیپچون دی ہوا 80٪ ہائیڈوجن تے 19٪ ہیلیم اے۔ بوت کٹ مقدار چ میتھین وی پائی جاندی اے۔ میتھین گیس لال رنگ جزب کردی اے اس لئی نیپچون نیلے رنگ دا دسدا اے۔ ایہی کم یورینس دی ہوا چ میتھین کردی اے۔ مگر یورینس ہرے رنگ جیا اے، اس گل دی وجہ نیپچون دی ہوا چ کوئی اور گیس اے جیڑی بوت نکی مقدار چ اے۔

نیپچون دے سب توں اتے دے بدل میتھین دے ہوندے نیں، اس توں تھلے امونیہ تے ہائیڈروجن سلفائڈ دے بدل تے اس توں تھلے امونیہ، امونیم سلفائڈ، ہائیڈوجن سلفائڈ تے پانی دے بدل ہوندے نیں۔ اس توں وی تھلے برف دے بدل تے امونیہ تے ہائیڈوجن سلفائڈ دے بدل وی ہوندے نیں۔ نیپجون دی ہوا چ کاربن مونوآکسائڈ تے ہائیڈوجن سلفائڈ دی وی نکی مقدار مجود اے۔ نیپچون دی سٹریٹوسفیئر چ ہائیڈروکاربن ہون دی وجہ نال ایہ یورینس دی سٹریٹوسفیئر توں زیادہ گرم اے۔ نیپچون دی اتے دی ہوا جینوں تھرموسفیئر آخدے نیں، بوت زیادہ گرم ایہ (750 کیلون) اس گرمی دی وجہ ہلے تک نئیں پتہ کیونجہ نیپجون سورج توں بوت دور اے تے ایہ گرمی فیر نیپچون دے اندروں ہی کسے طرح بنندی اے۔ خیال کیتا جاندا اے کہ نیپچون دی مقناطیسی ویڑہ دی وجہ توں ایہ گرمی بنندی اے۔

مقناطیسی ویڑہ[لکھو]

یورینس آر نیپچون دا مقناطیسی ویڑہ نیپجون دے اپنے کمن توں 47 ڈگری ترچھا اے تے ایہ نیپچون دی بلکل وشکار توں وی ہٹ کہ کوئی 13،500 کلومیٹر دور اے۔ وایاجر 2 دے نیپجون پہنچن توں پہلاں گروواں دا خیال سی کہ یورینس دا مقناطیسی ویڑہ یورینس دے آّپ ترچھے ہون دی وجہ توں اے مگر نیپجون چ وی ایہی شے ویکھن دے بعد خیال کیتا جاندا اے کہ ایناں دوواں پاندھیاں چ پانی، امونیہ تے میتھین رل کہ بجلی گزاردیاں نیں جس دی وجہ توں ڈائنامو بن جاندا اے۔

نیپچون دا مقناطیسی ویڑہ سورجی ہوا نوں روک کے رکھدا اے۔ ایہ روک نیپچون توں کوئی 850،000 کلومیٹر دور توں ہوندی اے۔

نیپچون دے چھلے[لکھو]

وایاجر 2 دی نیپچون دے چھلیاں دی فوٹو

نیپچون دے چھلے ہیگے نیں، مگر زحل توں بوت کٹ نیں۔ نیپچون دے چھلے برف دے بنے ہوندے نیں جیناں اتے سلیکیٹ یا کاربن-کمپاؤنڈ ہوندے نیں اس دی وجہ توں ایناں دا رنگ لال جیا ہوندا اے۔ نیپچون دے 3 وڈے چھلے نیں: پتلا ایڈمز چھلا نیپچون دے وشکاروں 63،000 کلومیٹر دور، لے ویئیر چھلا 53،000 کلومیٹر دور تے وڈا ہلکہ گالے رنگ 42،000 کلومیٹر دور۔ ایناں چھلیاں چ سب توں پہلا 1968 چ ایڈورڈ گیونان دی ٹیم نے لبیا سی۔ نیپچون دے چن اس دے چھلیاں نوں توڑی رکھدے نیں۔ اس لئی کدی وی ایہ پورے نئیں ہوندے سی۔

موسم[لکھو]

نیپجون دے موسم دی خاصیت ایدے اتے تیزی نال بدلدے طوفانی سسٹم نیں جیناں چ ہوا دی تیزی 2،200 کلومیٹر فی کینٹہ تک پونچ جاندی اے۔ پروباں نال نیپچون دے ایکویٹر دے کول بدلاں چ ہوا دی تیزی 400 میٹر فی سیکنڈ تے پولاں اتے 250 میٹر فی سیکنڈ ویکھی گئی اے۔ نیپچون اتے ہوا عام طور تے نیپچون دے کمن توں الٹ پاسے ٹردی اے۔ نیپچون تے یورینس چ اک فرق ایدے موسم دا اے: نیپچون اتے موسم دے مقابلے دا یورینس اتے موسم بلکل نئیں ہوندا۔ میتھین دے پولاں اتے میتھین، ایتھین تے اسیٹائلین وافر پائی جاندی اے۔

طوفان[لکھو]

نیپچون دا وڈا اینٹی-سائکلون طوفان

1989 چ نیپچون اتے اک 13000 × 6600 کلومیٹر وڈا اینٹی-سائکلون طوفان ویکھیا گیا سی، ایدا ناں Great Dark Spot رکھیا گيا سی۔ کوئی 5 ورے بعد 2 نومبر 1994 نوں ہبل ٹیلیسکوپ نیں جدوں نیپچون ال ویکھیا تہ اونوں ایہ طوفان نئیں لبیا۔ مگر اسی طرح دا اک ہور طوفان نیپچون دے اتلے ہیمیسفیئر چ ویکھیا۔ نیپچون چ انج دے نکے ہور وی طوفان ہیگے نیں۔ ایہ طوفاں بدلاں توں تھلے ہوندے نیں جس وجہ توں انج لگدا ایہ کہ بدلاں چ سوراخ کیتا ہویا اے۔ ایہ طوفان ایکویٹر دے کول جا کہ مک جاندے نیں۔

اندر دی گرمی[لکھو]

نیپچون دا یورینس توں کئی گنا تیز موسم اس دی اندر دی گرمی دی وجہ توں اے۔ شروع چ جدوں نیپچون دا موسم ویکھیا گیا تے ایہ سمج نئیں آئی سی کہ نیپچون سورج توں اینی دور اے تے فیر وی اینا تیز موسم پیدا کردا اے جدوں کہ یورینس نیپچون ورگا اے مگر اودا موسم بوت سست اے۔ نیپچون سورج توں جنی گرمی لیندا اے اس توں 2۔61 گنا بعر کڈدا اے جدوں کہ یورینس جیڑا سورج دے ہور کول اے صرف 1۔1 گنا کڈدا اے۔ نیپچون سورجی پربندھ چ سب توں آخری پاندھی اے مگر ایدی اندر دی گرمی اینی ہوندی ایہ کہ سارے پاندھیاں چ سب توں تیز ہوا ایتھے ہوندی اے۔ نیپچون دی اس گرمی دی ٹھیک وجہ ہلے تک ٹھیک نئیں پتہ۔

مدار[لکھو]

نیپچون دا مدار لال رنگ چ

نیپچون تے سورج دے وشکار تقریبا 4۔5 ارب کلومیٹر دی دوری اے۔ نیپچون دا ورہ زمین دے 164۔79 وریاں برابر ایہ یعنی نیپجون سورج گرد اک پھیرا 164۔79 وریاں چ لاندا اے۔ 11 جولائی 2011 نوں نیپچون واپس اوتھے ای آیا جتھے اینوں 1846 چ پہلی واری ویکھیا گیا سی۔ نیپچون دا مدار الپس دی مورت چ اے جیڑا زمین دے مدار توں 1۔77° دے فرق تے اے۔ نیپچون اپنے ایکسس دے اتے 28۔22° ترچھا ایہ جس دی وجہ نال اوتھے وی زمین آر موسم بدلدے نیں البتا نیپچون اتے اک موسم کوئی 40 وریاں تک ریندا اے۔ نیپچون کافی تیز کمدا اے تے اودا اک دن زمین دے صرف 16۔1 کینٹے دا ہوندا اے۔

سورجی پربندھ چ نیپچون توں اگے کوئیپر پٹی آندی اے۔ کوئیپر پٹی نکے برفیلے وٹیاں دی بنی ہوئی اے۔ ایہ نکے پاندھی پٹی آر اے مگر اس توں بوت وڈی اے۔ جس طرف مشتری نکے پاندھی پٹی نوں اپنی کچھ نال بدلدا ریندا اے، نیپچون دی کچھ کوئیپر پٹی نوں پھڑ کے رکھدا اے۔ سورجی پربندھ جدوں دا بنیا ایہ نیپچون دی کچھ کوئیپر پٹی نوں ہلاندی ریندی اے، اس نال ایدے چ خلا بن جاندے نیں۔[3]

اس پٹی وچ کج تھاواں نیں جتھے کوئی شے سورجی پربندھ دی پوری عمر لئی رے سکدی اے۔ ایناں تھاواں نوں ریزونینسسز کیندے نیں۔ ایہ ریزونینس اس ویلے بنندی اے جدوں اس شے دا مدار نیپچون دے مدار دا بلکل پورا ویلا دا کج حصہ ہوۓ: 1:2 یا 3:4۔ کوئیپر بیلٹ دیاں ایناں تھاواں تے سب توں بوتیاں شیواں نیں۔ 2:3 ریزونینس آلیاں شیواں نوں پلوٹینوز کیندے نیں، کیونجہ کوئیپر پٹی دا سب توں وڈا سنگی پلوٹو ایناں چوں اک اے۔ پلوٹو اپنے ہر پھیرے چ نیپچون دے مدار دے آگیوں وی لنگدا اے مگر 2:3 ریزونینس دی وجہ نال کوئی ٹکر نئیں ہوندی۔

بننا تے مائیگریشن[لکھو]

سائنس گروواں نوں سورجی پاندھی دے برف جن، یورینس تے نیپچون، دے بنن دا بلکل ٹھیک طریقہ نئیں پتہ۔ ہلے تک جیڑیاں تھیوریاں نیں اوناں چ اس گل دی سمج نئیں آندی کہ سورجی پربندھ دے بار دے پاسے مادہ ایناں گوڑا نئیں سی کہ برف جن بنا سکے۔ گروواں دے دو وڈے خیالات نيں: اک ایہ کہ سورجی پربندھ دے بنن دے شروع چ ایہ وڈے جن بنے سن مگر کسے کول دے دوجے وڈے ستارے دی طابقاری نیں ایدی اتے دی کھل لا دتی سی۔ دوجہ ایہ کہ ایہ پاندھی سورج دے کول بنے سن مگر بعد چ اپنے مداراں چ ٹر گۓ سن۔ دوجی تھیوری زيادہ منی جاندی اے، اس ماڈل نوں نیس ماڈل کیندے نیں۔

چن[لکھو]

نیپچون تے اودے چن

نیپچون دے 14 چن نیں۔ ایناں چ ٹائیٹن سب توں وڈا چن اے تے کلا ایہی ایناں وڈا اے کہ گول ہوۓ۔ ٹرائیٹن نیپچون دے لبن دے صرف 17 دناں بعد ولیم لیسل نیں لبیا سی۔ ٹرائیٹن نیپچون دے کمن دے پٹھے پاسے کمدا اے۔ نیپجون دے باقی چن 1989 توں 2013 تک لبے گۓ سن۔ نیپچون دے چناں دا نال رومی سمندری دیوتاواں دے ناواں تے رکھے گۓ نیں۔

ویکھنا[لکھو]

نیپچون دی زمین توں دوری دی وجہ توں اینوں اکھ نال ویکھنا ناممکل اے تے مشتری دے چن اس توں زيادہ چمکدے نيں۔ اک ٹیلیسکوپ نال نیپچون اک نیلی جی نکی ڈسک دسے گا۔ اس نوں زمین توں پڑھنا وی بوت مشکل اے۔ ہبل ٹیلیسکوپ تے وڈیاں زمینی ٹیلیسکوپاں توں پہلاں اینوں ٹیلیسکوپ نال بوت کٹ پڑھیا جاسکدا سی۔ زمین توں انج لگدا ایہ کہ نیپچون آسمان چ پھٹے پاسے کم ریا اے۔ نیپچون دا مقناطیسی ویڑہ ریڑیو ویوز وی سٹدا اے جیڑیاں ریڑیو ٹیلیسکوپاں پڑھ سکدیاں نیں۔

انسانی کھوج[لکھو]

25 اگست 1989 چ ناسا دی پیجی ہوئی پروب وایاجر 2 نیپچون تک گئی کلی پروب اے۔ اس پروب نیں نیپچون تے ایدے چن دیاں فوٹواں تے ایناں بارے چ ہور جانکاری زمین پیجی۔ نیپچون دی زمین توں دوری دی وجہ نال ایہ جانکاری تے فوٹواں 246 منٹاں بعد زمین پہنچدیاں سن۔ وایاجر 2 نیں نیپچون دا موسمی سسٹم ویکھیا تے 6 ہور چن وی لبے۔ وایاجر 2 نیں نیپجون دے گرد چھلے وی ویکھے۔

نیپچون لئی کئی مشناں دا خیال کیتا گیا اے جیناں چوں اندازہ کیتا جاندا اے کہ پہلا 2029 چ پہنچے گا۔

بارلے جوڑ[لکھو]

اتہ پتہ[لکھو]

  1. [1]۔ 29 نومبر 2015
  2. [2] سپرنگر، البرخٹ تے بوڈو (2001)
  3. جان میوس،Astronomical Algorithms (1998)