چار مینار (حیدرآباد)

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search


Charminar
Charminar-Pride of Hyderabad.jpg
بنیادی معلومات
مقامحیدرآباد، دکن، تلنگانہ، بھارت
17°21′42″N 78°28′29″E / 17.36163°N 78.47467°E / 17.36163; 78.47467متناسقات: 17°21′42″N 78°28′29″E / 17.36163°N 78.47467°E / 17.36163; 78.47467
مذہبی انتساباسلام
ریاستتلنگانہ
ملکبھارت
سنہ تقدیس1591
(۱۵۹۱؛ 430 سال پہلے (۱۵۹۱))
ثقافتی اہمیتMonument of National Importance، UNESCO Tentative List
تعمیراتی تفصیلات
معمارMir Momin Astarawadi[۱][۲]
طرز تعمیرہند اسلامی طرز تعمیر
مینار4
مینار کی بلندی48.7 میٹر (160 فٹ)
موادgranite، limestone، mortar and سنگ مرمر

چارمینار ، جو 1591 وچ تعمیر کيتا گیا سی ، اک یادگار تے مسجد اے جو ہندوستان د‏‏ی ریاست تلنگانہ وچ حیدرآباد وچ واقع ا‏‏ے۔ تاریخی نشان عالمی سطح اُتے حیدرآباد د‏‏ی علامت دے طور اُتے جانیا جاندا اے تے ایہ ہندوستان دے سب تو‏ں زیادہ تسلیم شدہ ڈھانچے وچ شامل ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سرکاری طور اُتے تلنگانہ ریاست دے لئی تلنگانہ دا نشان دے طور اُتے وی شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔ [۳] چارمینار د‏‏ی لمبی تریخ وچ 400 سال تو‏ں زیادہ عرصے تو‏ں اس د‏ی اُچی منزل اُتے اک مسجد دا وجود شامل ا‏‏ے۔ اگرچہ ایہ تاریخی تے مذہبی لحاظ تو‏ں دونے اہ‏م نيں ، ایہ اس ڈھانچے دے آس پاس د‏ی مشہور تے مصروف مقامی مارکیٹاں دے لئی وی جانیا جاندا اے ، تے ایہ حیدرآباد وچ اکثر سیاحاں د‏‏ی توجہ دا مرکز بن گیا ا‏‏ے۔ چارمینار جداں متعدد تہوار د‏‏ی تقریبات، عید الاضحی تے عید الفطر د‏‏ی اک جگہ ا‏‏ے۔[۴]


چار مینار حیدرآباد ہندستان چ چار میناراں تے چار وڈیاں ڈاٹاں تے کھڑا 1591 چ بنیا اک کوٹھا اے۔ اینوں حیدرآباد دا نشان وی کیا جاندا اے۔




چارمینار موسی ندی دے مشرقی کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔ [۵] مغرب وچ لاڈ بازار اے ، تے جنوب مغرب وچ گرینائٹ مکہ مکرمہ دے زیور واقع ا‏‏ے۔ ہندوستان دے آثار قدیمہ دے سروے آف انڈیا دے تیار کردہ سرکاری "یادگاراں د‏‏ی لسٹ" وچ اسنو‏ں آثار قدیمہ تے تعمیرا‏تی خزانے دے طور اُتے درج کيتا گیا اے ۔ [۶] انگریزی ناں دا اک ترجمہ تے مجموعہ اے اردو لفظاں حروف تے مینار یا منار، "چار ستون" وچ ترجمہ؛ مترادف ٹاورز زیور مینار تو‏ں منسلک نيں تے چار عظیم محراباں دے ذریعہ اس د‏ی تائید کردیاں نيں۔ [۷]

تریخ[لکھو]

مرمت دے کماں دے دوران وچ چارمینار۔ اگست 2016

قطب شاہی خاندان دے پنجويں حکمران ، محمد قلی قطب شاہ نے ، 1591 وچ اپنے راجگڑھ گولکنڈہ تو‏ں نو تشکیل شدہ شہر حیدرآباد منتقل کرنے دے بعد ، چارمینار تعمیر کيتا۔

چارمینار ، چار کمان تے گلزار حوز ، 1880 د‏‏ی دہائی وچ لالہ دین دیال د‏‏ی تصویر کشی

ہندوستان دے آثار قدیمہ دے سروے آف انڈیا (ASI) ، اس ڈھانچے دے موجودہ نگران ، نے اپنے ریکارڈاں وچ ذکر کيتا اے ، "چارمینر تعمیر کرنے دے مقصد دے بارے وچ مختلف نظریات موجود نيں۔ اُتے ، ایہ گل وڈے پیمانے اُتے قبول کيتی گئی اے کہ چارمینر شہر دے وسط وچ ہیضے دے خاتمے د‏‏ی یاد وچ تعمیر کيتا گیا سی ، "اک مہلک بیماری جو اس وقت بہت پھیلی سی۔ [۸] جین ڈی سیوونٹ دے مطابق ، 17 ويں صدی دے اک فرانسیسی مسافر ، جس د‏‏ی روایت دستیاب فارسی عبارتاں تو‏ں پوری سی ، چارمینار دوسرے اسلامی ہزاریہ سال (1000 ہجری ) د‏‏ی یاد وچ سال 1591 عیسوی وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ ایہ پروگرام عالم اسلام وچ دور دور تک منایا گیا ، اس طرح قطب شاہ نے اس تقریب نو‏‏ں منانے تے اس عمارت د‏‏ی تعمیر دے نال اس د‏ی یاد دلانے دے لئی شہر حیدرآباد د‏‏ی بنیاد رکھی۔ [۹][۱۰] :17–19 اس دے فن تعمیر د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں مشرق دا آرک ڈی ٹرومف وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [۱۱]

چارمینار تاریخی تجارتی راستے دے تعلق وچ تعمیر کيتا گیا مشیر آباد مارکیٹ نو‏‏ں ساحلی شہر دے نال جوڑدا اے ۔[۱۲] :195 حیدرآباد دا پرانا شہر چارمینار دے نال اس دا مرکز بنیا ہویا سی۔ ایہ شہر چارمینار دے چاراں طرف چار مختلف کواڈرنٹس تے چیمبراں وچ پھیلا ہويا سی ، ایہ بستیاں دے مطابق وکھ وکھ ا‏‏ے۔ چارمینر دے شمال وچ چار کمان یا چار گیٹ وے نيں جو کارڈنل سمت وچ تعمیر کیتے گئے نيں۔ [۹][۱۳] :170 شہر دے منصوبے نو‏‏ں تیار کرنے دے لئی فارس دے اضافی ماہر معماراں نو‏‏ں وی مدعو کيتا گیا سی۔ اس ڈھانچے دا مقصد ہی مسجد تے مدرسہ د‏‏ی خدمت کرنا سی۔ ایہ ہند اسلامی فن تعمیر دا اے ، جس وچ فارسی تعمیرا‏تی عناصر شامل نيں۔

مورخ مسعود حسین خان کہندے نيں کہ چارمینار د‏‏ی تعمیر سن 1592 وچ مکمل ہوئی سی ، تے ایہ حیدرآباد شہر اے جس د‏‏ی بنیاد در حقیقت 1591 وچ رکھی گئی سی۔ [۱۴] :4 کتاب "محبوب دے دن" دے مطابق ، قطب شاہ نے ايس‏ے جگہ اُتے ہی چارمینار تعمیر کيتا سی ، جتھ‏ے اس نے پہلی بار اپنی آئندہ ملکہ بھاگمتی نو‏‏ں دیکھیا سی ، تے اس دے اسلام قبول کرنے دے بعد ، قطب شاہ نے اس شہر دا ناں "حیدرآباد" رکھ دتا سی۔ ۔ اگرچہ اس کہانی نو‏‏ں مورخین تے اسکالراں نے مسترد کردتا ، لیکن ایہ مقامی لوکاں وچ مقبول کہانیاں دی حیثیت اختیار کر گیا۔ [۱۵] :3,12

قطب شاہ وی دکنی اردو دے ابتدائی شاعر وچ شامل سن ۔ چارمینار د‏‏ی بنیاد رکھنے دے دوران وچ ، انہاں نے دعینی جوڑے وچ نماز ادا کيتی ، جو اس طرح درج نيں: [۱۴] :4

دکنی اردو
میرا شہر لوکاں تو‏ں مامور کر
راكهيو جوتو دريا وچ مچھلی جيسے

تیلگو وچ ترجمہ
నదిలో చేపలని ఎలా నింపావో
ఈ నగరాన్ని కూడా అలా నింపు దేవుడా[۱۴]:4[۱۶]
Translation into English
Fill this city of mine with people as,
You filled the river with fishes O Lord۔[۱۴]:4[۱۶]
Hunterian Transliteration
Mere shahr logon se mamoor kar,
Rakhiyo joto darya mein machhli jaise.[۱۴]:4[۱۶]
ہندی وچ ترجمہ
मेरा शहर लोगों के मामूर कर،
राख्यों जो तो दरया में मछली जैसी

قطب شاہی تے آصف جاہی دے دور وچ مغل گورنری دے دوران وچ ، جنوب مغربی مینار بجلی تو‏ں گرنے دے بعد "ٹکڑے ٹکڑے ہوئے گیا" تے اس د‏ی مرمت 60،000 روپے دی لاگت نال کیندی گئی۔ ۔ 1824 وچ ، اس یادگار د‏‏ی تعمیر نو اک لکھ روپے د‏‏ی لاگت نال کیندی گئی ۔

ساخت[لکھو]

چارمینار مسجد اک مربع ڈھانچہ اے جس د‏‏ی ہر طرف 20 میٹر (تقریباً 66 فٹ) لمبی ا‏‏ے۔ چاراں اطراف وچو‏ں ہر اک وچ چار وڈی محراباں نيں ، ہر اک نو‏‏ں اک بنیادی نکتہ درپیش اے جو اس دے سامنے والی سڑک اُتے براہ راست کھلدا ا‏‏ے۔ ہر کونے اُتے اک عمدہ شکل دا ، 56 میٹر اونچائی (تقریباً 184 فٹ) مینار کھڑا اے ، جس وچ اک ڈبل بالکنی ا‏‏ے۔ ہر مینار نو‏‏ں بلبیس گنبد نے تاج اُتے پتھری د‏‏ی طرح ڈیزائن دے نال تاج سجایا ا‏‏ے۔ تاج محل دے میناراں دے برعکس ، چارمینار دے چار بانسری مینار مرکزی ڈھانچے وچ بنے ہوئے نيں۔ اوپری منزل تک پہنچنے دے ل 14 149 سمیٹنے والے اقدامات نيں۔ اس ڈھانچے نو‏‏ں اسٹکو سجاوٹ تے بالسٹریڈس تے بالکونیاں دے انتظام دے بارے وچ وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔

اس ڈھانچے وچ گرینائٹ ، چونا پتھر ، مارٹر ، تے پلورائزڈ ماربل دا بنیا ہویا اے ، جس دا وزن تقریباً 14 14،000 ٹن ا‏‏ے۔ ابتدائی طور اُتے اس یادگار دا تناسب تو‏ں اِنّا متناسب منصوبہ سی کہ جدو‏ں ایہ قلعہ پہلی بار کھولیا گیا تاں اس د‏ی چاراں عظیم الشان محراباں دے ذریعہ ہلچل مچانے والے شہر حیدرآباد دے چاراں کونےآں نو‏‏ں دیکھیا جاسکدا سی ، کیونجے ہر اک محراب دا اک نہایت فعال شاہی آبائی گلی دا سامنا کرنا پڑدا سی۔

اک مسجد کھلی چھت دے مغربی سرے اُتے واقع ا‏‏ے۔ چھت دا باقی حصہ قطب شاہی دے زمانے وچ شاہی دربار دے طور اُتے کم کردا سی۔ اصل مسجد چار منزلہ ڈھانچے د‏‏ی اوپری منزل اُتے ا‏‏ے۔ گنبد د‏‏ی طرح اندر تو‏ں ظاہر ہونے والی اک والٹ چارمینار دے اندر اک دوسرے دے دو گیلریاں د‏‏ی حمایت کردی ا‏‏ے۔ انہاں دے اُتے اک چھت اے جو چھت دا کم کردی اے جو پتھر د‏‏ی بالکونی تو‏ں جڑی ہوئی ا‏‏ے۔ مرکزی گیلری وچ نماز جمعہ دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں رکھنے دے لئی 45 اک وڈی کھلی جگہ دے نال نماز د‏‏ی 45 ڈھکی جگہاں نيں۔

چار بنیادی سمتاں اُتے گھڑی 1889 وچ شامل کيتی گئی سی۔ چارمینار د‏‏ی مسجد وچ نماز پڑھنے تو‏ں پہلے وضو دے لئی درمیان وچ اک وضو (پانی دا حوض) ا‏‏ے۔ [۱۷]

Charminar Hyderabad 1.jpg
چار مینار

ارد گرد دے علاقے[لکھو]

چارمینار کمپلیکس دا پینورما ، جس وچ چارمینار ، مکہ مسجد تے نظامیہ اسپتال دکھایا گیا اے

چارمینار دے آس پاس دا علاقہ وی ايس‏ے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ چارمینار حلقہ دے تحت آندا ا‏‏ے۔

مکہ مسجد[لکھو]

اس یادگار وچ اک ہور عظیم الشان مسجد نظر آرہی اے جسنو‏ں مکہ مسجد کہندے نيں۔ قطب شاہی خاندان دے 5 ويں حکمران ، محمد قلی قطب شاہ نے ، اسلام دے سب تو‏ں مقدس مقام ، مکہ تو‏ں لیائی جانے والی مٹی تو‏ں اِٹ بنوانے دا حکم دتا ، تے اس وجہ تو‏ں اس دا ناں اس مسجد دے مرکزی محراب د‏‏ی تعمیر وچ لیا گیا۔

بازار[لکھو]

چار کمان چارمینار دے اُتے تو‏ں دیکھیا

چارمینار دے آس پاس اک بازار موجود ا‏‏ے۔ لاڈ بازار اپنے زیورات خصوصا چوڑیاں تے پتھر گیٹی دے لئی جانیا جاندا اے ، جو اپنے موتیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اس دے آخری دن وچ ، چارمینار مارکیٹ وچ کچھ 14،000 دکاناں سن۔ چارمینار دے آس پاس دے بازار سروجنی نائیڈو د‏‏ی نظم " حیدرآباد دے بازاراں " وچ بیان کیتے گئے سن ۔

چار کمان تے گلزار حوض[لکھو]

چارمینار دے شمال وچ چار محراباں چار کمان دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ ایہ 16 ويں صدی وچ چارمینار دے نال تعمیر کیتے گئے سن ۔ ایہ کلی کمان ، ماچلی کمان ، سیر-بتل د‏‏ی کمان تے چارمینار کمان نيں ۔ انہاں محراباں دے مرکز وچ اک چشمہ اے جسنو‏ں گلزار حوض کہیا جاندا ا‏‏ے۔ چار کمان نو‏‏ں بحالی تے تجاوزات تو‏ں تحفظ د‏‏ی اشد ضرورت ا‏‏ے۔ [۱۸]

اثرات[لکھو]

پاکستان ، کراچی دے بہادر آباد محل وچ تعمیر چارمینار د‏‏ی اک نقل
آصف جاہ ہشتم دے عہد حکومت دے دوران وچ پنج حیدرآبادی روپیہ نوٹ جاری کيتا گیا

2007 وچ ، پاکستان وچ مقیم حیدرآبادی مسلماناں نے کراچی دے بہادر آباد محلے دے مرکزی کراسنگ اُتے چارمینار د‏‏ی اک چھوٹی سی لمبائی والی نقل تیار کيتی۔ [۱۹]

لنڈٹ چاکلیٹر ایڈیلبرٹ باؤچر نے 50 کلوگرام چاکلیٹ وچو‏ں چارمینار دا اک چھوٹا ماڈل تیار کيتا۔ ایہ ماڈل ، جس دے لئی تن دن د‏‏ی مشقت درکار سی ، 25 تے 26 ستمبر 2010 نو‏‏ں ویسٹن ، حیدرآباد ، ہندوستان وچ نمائش دے لئی پیش کيتا گیا سی۔ [۲۰]

چارمینر ایکسپریس چارمینار دے ناں تو‏ں منسوب اک ایکسپریس ٹرین اے ، جو حیدرآباد تے چنويں دے درمیان وچ چلدی ا‏‏ے۔

چارمینار حیدرآبادی روپیہ دے سکےآں تے نوٹ اُتے وی ظاہر ہُندا اے جو اس وقت د‏‏ی ریاست حیدرآباد دی کرنسی سی۔

ریاست حیدرآباد دے نال نال ریاست تلنگانہ دے اک عکس دی حیثیت تو‏ں ، اس ساخت کاکتیہ کالا تھورنام دے نال نال ، تلنگانہ دے نشان اُتے وی ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ [۲۱]

پیدل چلنے دا منصوبہ[لکھو]

"چارمینار پیڈسٹرینائزیشن پروجیکٹ" اس وقت د‏‏ی مشترکہ حکومت آندھرا پردیش نے گریٹر حیدرآباد میونسپل کارپوریشن دے اشتراک تو‏ں قائم کيتا سی۔ اس منصوبے دا آغاز 2006 وچ 35 کروڑ روپئے وچ ہويا سی۔ [۲۲][۲۳] اُتے ، اس منصوبے نو‏‏ں مختلف عوامل مثلا Te تلنگانہ د‏‏ی نقل و حرکت ، ہاکراں دے ذریعہ غیرقانونی تجاوزات ، گڈیاں دے ٹریفک تے غیر قانونی سڑک فروشاں د‏‏ی وجہ تو‏ں روشنی نئيں ملی۔ [۲۴] بعدازاں جنوری 2017 دے دوران وچ ، تلنگانہ د‏‏ی نويں حکومت نے اک ماحول دوست سیاحت تے ورثہ د‏‏ی منزل د‏‏ی حیثیت تو‏ں یادگار د‏‏ی ترقی دے امکانات دا اندازہ کرنے دے لئی اس پروجیکٹ نو‏‏ں سنبھالنے دے لئی اک 14 رکنی فرانسیسی وفد متعارف کرایا۔ [۲۵][۲۶] اس ٹیم نے گلزار ہاؤس ، مکcaہ مسجد ، لاڈ بازار ، تے سردار محل جداں آس پاس دے علاقےآں دا معائنہ کيتا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ، اس پروجیکٹ نے تیز رفتار تو‏ں کم لیا تے توقع اے کہ مئی 2018 تک ایہ مکمل ہوجائے گی۔

یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثہ سائٹ ۔ عارضی لسٹ[لکھو]

ابر آلود دن چارمینار

چارمینار ، حیدرآباد دے قطب شاہی یادگاراں دے نال: گولکنڈہ قلعہ ، تے قطب شاہی مقبراں نو‏‏ں ، یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثہ سائٹ دی " عارضی لسٹ " وچ شامل کيتا گیا۔ یادگار نو‏‏ں ہندوستان دے مستقل وفد نے 10 ستمبر ، 2010 نو‏‏ں یونیسکو دے پاس پیش کيتا سی۔ [۲۷][۲۸]

مندر د‏‏ی ساخت[لکھو]

چارمینار دے اڈے اُتے بھاگیالکشمی مندر نامی اک مندر واقع ا‏‏ے۔ آثار قدیمہ دے سروے آف انڈیا (اے ایس آئی) جو چارمینار دا انتظام کردا اے نے مندر د‏‏ی ساخت نو‏‏ں غیر مجاز تعمیر قرار دے دتا ا‏‏ے۔ [۲۹] حیدرآباد ہائی کورٹ نے مندر د‏‏ی ہور کسی توسیع نو‏‏ں روک دتا ا‏‏ے۔ اگرچہ اس وقت ہیکل د‏‏ی اصلیت متنازع اے ، لیکن موجودہ ڈھانچہ جس وچ بت موجود اے ، 1960 د‏‏ی دہائی وچ کھڑا کيتا گیا سی۔ 2012 وچ ، ہندو اخبار نے اک پرانی تصویر شائع د‏‏ی جس وچ ایہ دکھایا گیا سی کہ ہیکل دا ڈھانچہ کدی موجود نئيں سی۔ ہندو نے وی تصاویر د‏‏ی صداقت اُتے زور دیندے ہوئے اک نوٹ جاری کيتا ، تے واضح طور اُتے دسیا کہ 1957 تے 1962 وچ لی گئی تصاویر وچ مندر دا کوئی ڈھانچہ موجود نئيں سی۔ ہور برآں ، اس نے ایسی تصاویر دکھاواں جو ایہ ثبوت پیش کردیاں نيں کہ مندر اک حالیہ ڈھانچہ اے - اک مندر د‏‏ی ساخت 1990 تے 1994 وچ لی گئی تصاویر وچ دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ ہور ، اک مندر 1986 وچ لی گئی تصویر وچ نظر آرہیا اے جسنو‏ں آغا خان بصری آرکائیو ، ایم آئی ٹی لائبریریاں دے مجموعہ ، ریاستہائے متحدہ وچ رکھیا گیا اے ، لیکن پہلے والے وچ نئيں۔

ایہ وی دیکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. Khan, Asif Yar (18 جون 2013). "Here sleeps the earliest urban planner". The Hindu. https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/here-sleeps-the-earliest-urban-planner/article4827466.ece. 
  2. http://www.thehansindia.com/posts/index/Hyderabad-Tab/2016-04-05/Remembering-the-man-behind-Charminars-architecture/218943
  3. "Kakatiya arch, Charminar in Telangana state logo". 30 مئی 2014. http://www.deccanchronicle.com/140530/nation-current-affairs/article/kakatiya-arch-charminar-telangana-state-logo. Retrieved on 1 جولائ‏ی 2015. 
  4. "Richard Goslan travels to India – Herald Scotland". http://www.heraldscotland.com/life-style/travel-outdoors/richard-goslan-travels-to-india-1.1074175. 
  5. Charminar (building, Hyderabad, India)، Britannica Online Encyclopedia
  6. "Alphabetical List of Monuments – Andhra Pradesh". Archaeological Survey of India. https://web.archive.org/web/20140625052615/http://asi.nic.in/asi_monu_alphalist_andhra.asp#. Retrieved on 27 اگست 2015. 
  7. Charminar: Hyderabad، Britannica Compton's Encyclopedia
  8. "Ticketed monuments-Telangana". 2011. http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_ap_charminar.asp. Retrieved on 19 دسمبر 2012. 
  9. ۹.۰ ۹.۱ "The Qutb Shahi monuments of Hyderabad-Golconda Fort, Qutb Shahi Tombs, Charminar". یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ. 10 ستمبر 2010. https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5573/. Retrieved on 21 دسمبر 2012. 
  10. Bilgrami, Syed Ali Asgar (1992) [1924]. Landmarks of the Deccan. Asian Educational Services. ISBN 8120605438. 
  11. "Charminar, The Most Famous Landmark Of Hyderabad!". http://www.culturalindia.net/monuments/char-minar.html. 
  12. Gayer, Lauren; Lynton, Christophe Jaffrelot (2011). Muslims in Indian cities: trajectories of marginalisation. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-80085-3. Retrieved 21 دسمبر 2012.  Check date values in: |accessdate= (help)
  13. "Qutb Shahi style (mainly in and around Hyderabad city)". Government of Telangana. 2002. https://web.archive.org/web/20130110075247/http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/architecture_qut.html#. Retrieved on 21 دسمبر 2012. 
  14. ۱۴.۰ ۱۴.۱ ۱۴.۲ ۱۴.۳ ۱۴.۴ Mohammad Quli Qutb Shah, volume 216. ساہتیہ اکیڈمی. 1996. ISBN 8126002336. Retrieved 21 دسمبر 2012.  Check date values in: |accessdate= (help)
  15. Lynton, Harriet Ronken (1974). Days of the beloved. Orient Longman. ISBN 0-86311-269-2. Retrieved 19 دسمبر 2012.  Check date values in: |accessdate= (help)
  16. ۱۶.۰ ۱۶.۱ ۱۶.۲ سائیٹ غلطی:نا منیا جان والا <ref> ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتے prayers لئی۔
  17. "Charminar Mosque". http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_ap_charminar.asp. Retrieved on 24 نومبر 2012. 
  18. "The Hindu : Glory of the gates". https://www.thehindu.com/mp/2004/03/10/stories/2004031000490300.htm. Retrieved on 2018-07-30. 
  19. M. Rafique Zakaria, Charminar in Karachi، Dawn، 22 اپریل 2007
  20. http://www.hindu.com/mp/2010/09/25/stories/2010092553140000.htm A Charminar to drool and eat
  21. "Exclusive: Telangana to have unique logo" (in en). https://www.indiatoday.in/india/south/story/telangana-to-have-new-logo-194930-2014-05-29. Retrieved on 2018-07-30. 
  22. Nanisetti, Serish (2 اپریل 2016). "Charminar Pedestrianisation Project yet to see light of the day". http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/charminar-pedestrianisation-project-yet-to-see-light-of-the-day/article8425148.ece. 
  23. "Charminar Pedestrianisation Project gathers pace". 13 نومبر 2017. https://telanganatoday.com/charminar-pedestrian-project. 
  24. Nanisetti, Serish (2 نومبر 2017). "Charminar Pedestrianisation Project getting closer to reality now". http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/charminar-pedestrianisation-project-getting-closer-to-reality-now/article19970347.ece. 
  25. Lieres, Bettina von; Piper, L. (8 اکتوبر 2014). Mediated Citizenship: The Informal Politics of Speaking for Citizens in the Global South. Springer. ISBN 978-1-137-40531-9 – via Google Books.  Check date values in: |date= (help)
  26. "French Delegation Visits Charminar Pedestrian Project – The Siasat Daily". https://archive.siasat.com/news/french-delegation-visits-charminar-pedestrian-project-1116111/. 
  27. "The Qutb Shahi Monuments of Hyderabad Golconda Fort, Qutb Shahi Tombs, Charminar". https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5573/. 
  28. "Archived copy". https://web.archive.org/web/20180622005212/http://epaper.timesofindia.com/Default/Layout/Includes/EDU/ArtWin.asp?From=Archive&Source=Page&Skin=EDU&BaseHref=TOIM%2F2012%2F06%2F24&ViewMode=HTML&PageLabel=22&EntityId=Ar02201&AppName=1. Retrieved on 3 دسمبر 2017. 
  29. "RTI response from ASI hosted on a website". Two Circles. http://twocircles.net/2013apr05/controversial_bhagya_laxmi_mandir_hyd_‘unauthorized’_structure_built_after_1959_asi.html#۔Vl8A9N-rQU0. Retrieved on 12 اپریل 2018. 

باہرلے جوڑ[لکھو]

سانچہ:قطب شاہی یادگاراں