تورا بورا دی لڑائی
Battle of Tora Bora | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
بسلسلہ the invasion of Afghanistan | |||||||
Location of Tora Bora in Afghanistan, | |||||||
| |||||||
محارب | |||||||
![]() ![]() ![]() ![]() | |||||||
کمانڈر اور رہنما | |||||||
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | ||||||
طاقت | |||||||
~70 U.S. 1st SFOD-D members others from CIA SAD 5th Special Forces Group 160th SOAR. Special Boat Service سیکرٹ انٹیلی جنس سروس[۲] Kommando Spezialkräfte other coalition forces (aircraft) ~100–1,000 Northern Alliance fighters | ~300–1,000 | ||||||
ہلاکتیں اور نقصانات | |||||||
Coalition: None Northern Alliance: Unknown | 200 killed, 60 captured [۳] |
تورا بورا دی لڑائی اک فوجی کارروائی سی جو 6 توں 17 دسمبر، 2001 نوں ، افغانستان اُتے امریکی حملے دے ابتدائی مراحل دے دوران ، مشرقی افغانستان دے ، تورا بورا دے غار احاطے وچ ہوئی۔ اس دا آغاز امریکا تے اس دے اتحادیاں نے اس مقصد توں کيتا سی کہ اسامہ بن لادن ، جو عسکریت پسند تنظیم القاعدہ دا بانی تے رہنما اے ، نوں پھڑ لے یا اسنوں ہلاک کرے۔ القاعدہ تے بن لادن اُتے شبہ سی کہ اوہ تن ماہ پہلے 11 ستمبر دے حملےآں دے ذمہ دار نيں۔ تورا بورا ( پشتو: تورا بورا ؛ کالی غار ) درہ خیبر دے نیڑے سفید پہاڑاں وچ واقع اے۔ امریکا نے دسیا کہ اوتھے القاعدہ دا ہیڈ کوارٹر سی تے اس وقت ایہ بن لادن دا مقام سی۔
پس منظر
[سودھو]سن 1980 دی دہائی دے اوائل دے دوران آپریشن سائیلکون وچ ، سی آئی اے دے افسران نے سوویت حملے اُتے افغانستان پر مزاحمت دے لئی. غاراں نوں ودھانے تے انہاں وچ مجاہدین دی مدد کيتی سی۔ تب امریکا نے انہاں دی کوشش کيتی حمایت کيتی۔ کئی سالاں دے بعد ، طالبان نے بنیاد پرست حکمرانی نوں نافذ کردے ہوئے ، ملک دے بیشتر حصے دا قیام تے اس دا کنٹرول سنبھال لیا ۔ اس توں پہلے دے بوہت سارے ادوار وچ کئی غار والے علاقےآں دا استعمال کيتا جاندا سی ، کیونجے مشکل خطے نے قدرتی دفاعی پوزیشن تشکیل دتی سی تے غیر ملکی حملہ آوراں توں لڑنے والے قبائلی جنگجوواں نے اسنوں استعمال کيتا سی۔
جنگ
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Strikes_on_Tora_Bora.png/220px-Strikes_on_Tora_Bora.png)
2001 دے آخر وچ ، القاعدہ دے جنگجو حالے تک تور بورہ علاقے دے پہاڑاں وچ موجود سن ۔ ہوائی بمباری دا آغاز ہويا ، جس وچ ڈیزی کٹر دے ناں توں جانے والے وڈے بماں دا استعمال وی شامل اے۔ [۴][۵][۶][۷][۸]
3 دسمبر 2001 نوں ، 20 امریکی سی آئی اے نیشنل کلینڈسٹین سروس (این سی ایس) تے پنجواں اسپیشل فورسز گروپ (ایئر بورن) (ایس ایف جی [اے]) او ڈی اے 572 ٹیم دے ارکان ، کوڈ نامی جابریکر ، نوں ہیلی کاپٹر دے ذریعے افغانستان دے جلال آباد وچ داخل کيتا گیا، تاکہ انہاں دے خلاف آپریشن شروع کرن۔ 5 دسمبر 2001 نوں ، افغانستان دے شمالی اتحاد دے جنگجوواں نے القاعدہ دے جنگجوواں توں پہاڑی غاراں دے تھلے دی نچلی سطح اُتے کنٹرول حاصل کر ليا۔ جا بریکر ٹیم تے ایس ایف ٹیماں نے لیزر ڈیزینیٹرز توں لیس ہوائی بمباراں نوں اہداف حاصل کرنے دے لئی بلیایا۔ لیزر گائیڈڈ بماں تے میزائلاں سمیت نان اسٹاپ بھاری فضائی حملے 72 گھنٹےآں تک جاری رہے۔ [۹] القاعدہ دے جنگجو اعلیٰ مضبوط قلعےآں اُتے واپس چلے گئے تے جنگ دے لئی کھودنے لگے۔ تقریبا اک ہفتہ بعد ، آرمی ڈیلٹا فورس دے اے اسکواڈرن تے فضائیہ دے ایس ٹی ایس دے 70 اسپیشل فورس آپریٹرز زمینی فوج دے نال بمباری مہم دی مدددے لئی گڈیاں دے ذریعے پہنچ گئے۔ ایم اسکون نال تعلق رکھنے والے دو برطانوی ایس بی ایس کمانڈوز اے سکن ڈیلٹا دے نال سرایت کر چکے سن ، جنہاں وچوں اک مختلف صلاحیت دے باوجود ، جے ایس او سی دے لئی کم کردا رہیا۔ تاریکی دے اوقات وچ ، القاعدہ دے جنگجو اگ جلاندے، جس توں انہاں دے مخصوص مقام دی نشان دہی ہُندی تے ہوائی جہاز توں فائر کیتے گئے لیزر ڈیزینیٹرزکو نشانہ بنانے وچ مدد ملدی۔ سانچہ:Campaignbox Afghan Civil War سانچہ:Campaignbox US war in Afghanistan
شمالی اتحاد دے جنگجوواں نے فضائی حملےآں تے امریکی تے برطانوی اسپیشل فورس دی مدد توں مشکل خطے وچ مستحکم پیش قدمی جاری رکھی۔ شکست دا سامنا کردے ہوئے ، القاعدہ دی افواج نے مقامی ملیشیا دے اک مقامی کمانڈر توں صلح کيتی گل کيتی تاکہ انھاں اپنے ہتھیار سُٹ دینے دا وقت دتا جائے۔ اُتے ، پس منظر وچ ، کچھ نقاداں دا خیال اے کہ ایہ جنگ اسامہ بن لادن سمیت القاعدہ دے اہم افراد نوں فرار ہونے دینے دا دینے دا اک حربہ سی۔ [۱۰]… اک شدید تے شدید بمباری شروع ہوگئی … اک سیکنڈ وی بغیر جنگی طیارے ساڈے سراں اُتے منڈائے ہوئے گزردا رہیا … [امریکا] اس چھوٹے توں مقام نوں اڑا دینے تے اسنوں ختم کرنے دی تمام کوششاں نوں ختم کردا رہیا - اسنوں پوری طرح مٹا ڈالدا اے … انہاں سب دے باوجود ، اساں انہاں دے روز مرہ حملےآں نوں روک دتا ، انہاں نوں ہلاک تے زخمیاں نوں شکست دے کے واپس بھیج دتا۔ تے اک بار وی امریکی افواج نے ساڈے مؤقف اُتے طوفان برتنے دی جرareت نئيں کيتی ، انہاں دی بزدلی ، خوف تے انہاں دی مبینہ طاقت دے اس افسانہ توں متعلق جھوٹھ دا واضح ثبوت کيتا اے ؟
تورا بورا اُتے امریکی توجہ ودھ گئی۔ مقامی قبائلی ملیشیا ، جو اسپیشل فورسز تے سی آئی اے ایس اے پی نیم فوجی دستے دے زیر اہتمام تے منظم سی ، جنہاں دی تعداد 2،000 توں زیادہ اے ، القاعدہ دے مشتبہ ٹھکانےآں اُتے بھاری بمباری دا سلسلہ جاری رکھے ہوئے اے۔ [۱۲]
دسیا گیا اے کہ امریکی افواج نوں چھوٹی چوکیاں تے کچھ معمولی تربيتی کیمپ ملے نيں۔ صحافی میتھیو فورنی ، نے اس جنگ دا احاطہ کردے ہوئے کہیا کہ پہاڑاں وچ گہرا "کچا بنکر" دیکھنے دی اجازت دتی جارہی اے ، جسنوں اوہ "قابل ذکر" سمجھدے نيں۔
بن لادن دا ٹھکانہ
[سودھو]نیو یارک ٹائمز وچ اکتوبر 2004 دے اک آراء مضمون وچ ، جنرل ٹومی فرانکس ، جو اس وقت افغانستان وچ امریکی افواج دے جنرل کمانڈر سن ، نے لکھیا ،
ہم اج تک نئيں جاندے کہ مسٹر بن لادن دسمبر 2001 وچ تورا بورا وچ سن ۔ کچھ انٹلیجنس ذرائع نے دسیا کہ اوہ سن ۔ دوسرےآں نے اشارہ کيتا کہ اوہ اس وقت پاکستان وچ سی … تورا بورا طالبان تے القائدہ دے نال مل کے کم کررہے سن … لیکن مسٹر بن لادن کدی ساڈی گرفت وچ نئيں سن ۔ [۱۳]
بہت سارے دشمن جنگجو خطے دے بیچ توں تے پاکستان دے قبائلی علاقےآں وچ جنوب تے مشرق دی طرف فرار ہوئے گئے۔ اتحادی افواج نے اندازہ لگایا اے کہ لڑائی دے دوران القاعدہ دے نیڑے 200 جنگجو ہلاک ہوئے گئے سن ، اس دے نال ہی طالبان مخالف قبائلی جنگجوواں دی اک نامعلوم تعداد وی شامل اے۔ اتحادیاں دی ہلاکت دی کوئی اطلاع نئيں اے۔
2009 وچ ، ریاستہائے متحدہ دی سینیٹ دی کمیٹی برائے خارجہ تعلقات نے تورا بورا دی لڑائی دی تحقیقات کيتی۔ انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ سیکریٹری برائے دفاع ڈونلڈ رمسفیلڈ تے جنرل ٹومی فرانکس نے تورا بورا دے آس پاس دے علاقے نوں محفوظ بنانے دے لئی لڑائی دے دوران کافی تعداد وچ فوجیاں دا بندوبست نئيں کيتا سی۔ انہاں دا خیال سی کہ اسامہ بن لادن دی موجودگی دا امکان تورا بورا وچ سی تے اس دے فرار توں افغانستان دی جنگ طویل ہوئے گئی۔
ڈیلٹا فورس دے کمانڈر دا بیان
[سودھو]ڈیلٹا فورس دے اک سابق کمانڈر ، جس نے قلمی ناں "ڈالٹن فیوری" دا استعمال کيتا سی ، جو تورا بورا وچ لڑدا سی ، نے لکھیا اے کہ بن لادن 16 دسمبر 2001 نوں یا اس دے آس پاس پاکستان فرار ہوئے گیا سی۔ روش نے اس دی تن وجوہات بتائاں کہ کیوں اس دا خیال اے کہ اوہ اسامہ بن لادن توں فرار ہونے وچ کامیاب ہويا سی: (1) امریکا نے غلطی توں سوچیا کہ پاکستان سرحدی علاقے دی مؤثر طریقے توں حفاظت کر رہیا اے ، (2) نیٹو دے اتحادیاں نے گیٹوربارودی سرنگاں( GATOR mines ) دے استعمال کیتی اجازت دینے توں انکار کر دتا ، جس دی وجہ توں ہوسکدا اے بن لادن تے اس دی افواج نوں تورا بورا علاقے وچ رکھیا ہويا اے تے (3) مقامی افغان فوجی دستےآں اُتے زیادہ انحصار بن لادن تے اس دے جنگجوواں دے خلاف تعینات مرکزی فورس دے طور پر۔ غصے نوں نظریہ ہويا کہ چونکہ ایہ جنگ رمضان دے مقدس مذہبی مہینے دے دوران ہوئی سی ، لہذا ، افواج شام نوں جنگ دے میدان نوں تیزی توں توڑنے دے لئی روانہ ہوجان گی ، جس توں القاعدہ نوں دوبارہ توں منظم یا فرار ہونے دا موقع ملے گا۔
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Delta_force_GIs_disguised_as_Afghan_civilians%2C_November_2001_C.jpg/220px-Delta_force_GIs_disguised_as_Afghan_civilians%2C_November_2001_C.jpg)
تھوڑی ہی دیر بعد ، افغان فوجی دستےآں نے القاعدہ دے نال جنگ بندی دا اعلان کيتا۔ اپنی 2008 دی کتاب ، قاتل بن لادن وچ ، فیوری نے مندرجہ ذیل گلاں بیان کيتیاں ۔ انہاں دی ٹیم نے القاعدہ دی افواج اُتے دوبارہ پیش قدمی کرنے دا ارادہ کيتا ، لیکن جنگ بندی دے بعد ، افغان فوجیاں نے امریکی فوجیاں اُتے اپنے ہتھیار کھچ لئی۔ 12 گھنٹےآں دی گل گل دے بعد ، افغان تھلے کھڑے ہوئے گئے ، لیکن بن لادن تے اس دے محافظ اوتھے توں چلے گئے سن ۔ فیوری دی اطلاع اے کہ انہاں دی ٹیم نے 13 دسمبر 2001 نوں سہ پہر نوں بن لادن دی ریڈیو کالاں نوں روک لیا تے اس دی ترجمانی کيتی۔ انہاں نے اپنے جنگجوواں توں کہیا ، "اب وقت آگیا اے ، اپنی عورتاں تے بچےآں نوں کافر توں مقابلہ کرو۔" فیر ، چند گھنٹےآں دے بم دھماکے دے بعد ، بن لادن نے اک بار فیر ریڈیو خاموشی نوں توڑدے ہوئے کہیا: "ساڈی دعااں دا جواب نئيں دتا گیا۔ اوقات خوفناک تے خراب نيں۔ سانوں خود نوں اپنے مسلمان بھائی کہنے والے مرتد ملکاں دی حمایت حاصل نئيں ہوئی۔ معاملات شاید مختلف ہُندے۔ " فیوری نے کہیا کہ اس رات بن لادن دے اپنے جنگجوواں نوں آخری لفظاں ایہ سن کہ "مینوں آپ نوں اس جنگ وچ شامل کرنے اُتے افسوس اے ، جے ہن آپ مزاحمت نئيں کرسکدے نيں تاں ، آپ میری دعا دے نال ہتھیار ڈال سکدے نيں۔" [۱۴]
بعد وچ
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/DeltaSBSTora.jpg/220px-DeltaSBSTora.jpg)
تورا بورا دے بعد ، امریکی تے برطانیہ دی افواج تے انہاں دے افغان اتحادیاں نے ملک وچ اپنا مقام مستحکم کيتا۔ طالبان تے القاعدہ دی افواج نے ہمت نئيں ہاری تے روپوش ہوئے گئے۔ حامد کرزئی دے دور حکومت وچ کابل وچ اک عبوری افغان حکومت ، وڈے افغان دھڑاں ، قبائلی رہنماواں تے سابقہ جلاوطناں دی اک لویہ جرگہ یا گرینڈ کونسل قائم کيتی گئی سی۔ صوبہ پکتیا وچ طالبان دے مفرور ملزم سیف الرحمن نے امریکا مخالف جنگجوواں دی حمایت وچ اپنی ملیشیا دی کچھ افواج دی تعمیر نو دا کم شروع کيتا۔ مارچ 2002 وچ آپریشن ایناکونڈا دے آغاز تک انہاں دی مجموعی تعداد 1000 توں زیادہ سی۔ شورش پسنداں نے اس خطے نوں گوریلا حملے شروع کرنے دے اڈے دے طور اُتے استعمال کرنے دا منصوبہ بنایا سی تے غالبا سن 1980 دی دہائی دے دوران مجاہدین دے انداز وچ ایہ اک بہت وڈا حملہ سی۔ [۱۵]
امریکی فورسز نے کابل دے بالکل شمال وچ بگرام ایئر ویہہ اُتے اپنا مرکزی اڈا قائم کيتا۔ انہاں نے سامان تے اہلکاراں نوں قبول کرنے تے تقسیم کرنے دے لئی قندھار انٹرنیشنل ایئرپورٹ نوں اک اہم اڈا دے طور اُتے استعمال کيتا۔ مشرقی صوبےآں وچ طالبان تے القاعدہ دے مفرور افراد دی تلاش دے لئی متعدد چوکیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ طالبان تے القاعدہ دے خلاف کوششاں وچ اضافہ ہونے دے نال ہی آخر کار اس ملک وچ کم کرنے والے امریکی فوجیاں دی تعداد 10،000 توں زیادہ ہوجائے گی۔
2009 وچ ، امریکی سینیٹ دی اک رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا سی کہ بن لادن اُتے قبضہ کرنے وچ ناکامی نے "اج دی طویل افغان بغاوت تے ہن پاکستان نوں خطرے وچ ڈالنے والے داخلی تنازع نوں ہويا دینے دی بنیاد" رکھی۔ " [۱۶] القاعدہ دی افواج نے جنوری تے فروری 2002 دے دوران صوبہ پکتیا دے شاہی کوٹ پہاڑاں وچ دوبارہ منظم ہونا شروع کيتا سی۔
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Meeting_between_Haji_Zaman_Gamarshareek%2C_Hazret_Ali%2C_CIA_Juliet_Team_leader_%22George%22%2C_during_Tora_Bora_battle.jpg/220px-Meeting_between_Haji_Zaman_Gamarshareek%2C_Hazret_Ali%2C_CIA_Juliet_Team_leader_%22George%22%2C_during_Tora_Bora_battle.jpg)
دسمبر 2009 وچ ، نیو ریپبلک نے پیٹر برجنہاں دی " جنگ برائے تورا بورا" شائع دی [۱۷] اس لڑائی اُتے اپنی تنقید کردے ہوئے ، برجن نے تورا بورا وچ امریکی اتحادیاں دی مصروفیات دی تشکیل نو کيتی۔ انہاں نے کہیا کہ اس وقت دے امریکی آرمی چیف جنرل ٹومی فرانکس نے غاراں دے کمپلیکس اُتے حملہ کرنے دے لئی قریبی اڈاں توں 800 آرمی رینجرز تعینات کرنے توں انکار کر دتا سی جتھے بن لادن شاید چھپا ہويا سی۔ برجن نے اسنوں "حالیہ امریکی تریخ دی سب توں وڈا فوجی غلطیاں" وچوں اک قرار دتا اے۔ برجنہاں دا کہنا اے کہ اس وقت بن لادن اُتے قبضہ کرنے وچ امریکی ناکامی نے طالبان نوں توانائی فراہم کيتی۔ مارچ 2003 وچ امریکی فوجیاں نے عراق اُتے حملے تے اوتھے جنگ دے لئی فورسز بھیجنے دے بعد ایہ دوبارہ منظم تے مضبوط ہوئے۔
امریکی خفیہ ایجنسیاں نے بن لادن دا سراغ لگانا جاری رکھیا۔ 2 مئی ، 2011 نوں ، صدر باراک اوباما نے پاکستان دے صوبہ خیبر پختون خوا دے شہر ایبٹ آباد وچ اک کمپاؤنڈ وچ رہائش پزیر اسامہ بن لادن دی موت دا اعلان کيتا۔ شہری کمپاؤنڈ اُتے امریکی بحریہ دے سیل (SEAL)کے اک چھاپے دے نتیجے وچ اوہ ہلاک ہوئے گیا۔
ایہ وی دیکھو
[سودھو]- افغانستان وچ جنگ (1978 – موجودہ)
- برطانوی اسپیشل فورسز
- سی آئی اے دی خصوصی سرگرمیاں ڈویژن
- آپریشن ایناکونڈا
- اسامہ بن لادن
- اسامہ بن لادن دی موت
- امریکی فوج دی ڈیلٹا فورس
- افغانستان وچ جنگ (2001 – موجودہ)
- بغز فوقانی دی لڑائی - دولت اسلامیہ دا آخری موقف
حوالے
[سودھو]- ↑ Neville, Leigh, Special Forces in the War on Terror (General Military), Osprey Publishing, 2015 ISBN [[Special:BookSources/978-1472807908, p.48
- ↑ Corera, Gordon, MI6: Life and Death in the British Secret Service, W&N , 2012, ISBN [[Special:BookSources/0753828332, p.338
- ↑ (2008) Special Operations Forces in Afghanistan (Elite). Osprey Publishing. ISBN 978-1-84603-310-0.p.20
- ↑ "The "Mother Of All Bombs" – how the US plans to pulverise Iraq". openDemocracy. 2003-03-07. http://www.opendemocracy.net/conflict/article_1028.jsp. Retrieved on 2014-01-18.
- ↑ "Guardian". Guardian. 2001-12-11. https://www.theguardian.com/world/2001/dec/11/afghanistan.rorymccarthy. Retrieved on 2014-01-18.
- ↑ Grant, Rebecca. "Air Force Magazine". Airforcemag.com. http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Pages/2011/December%202011/1211Tora.aspx. Retrieved on 2014-01-18.
- ↑ "ABC News". Abcnews.go.com. http://abcnews.go.com/International/story?id=80338. Retrieved on 2014-01-18.
- ↑ Rothkopf, David. "Foreign Policy". Foreign Policy. https://web.archive.org/web/20141105235846/http://www.foreignpolicy.com/articles/2009/12/11/how_osama_bin_laden_escaped. Retrieved on 2014-01-18.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Biddle, Stephen D. Afghanistan and the Future of Warfare Implications for Army and Defense Policy. Carlisle, PA: Strategic Studies Institute, U.S. Army War College, 2002.
- ↑ "Article in German". Faz.net. 2013-02-27. http://www.faz.net/aktuell/politik/inland/kommando-spezialkraefte-geheimnisumwitterte-elitekaempfer-1681826-p2.html. Retrieved on 2013-03-16.
- ↑ Krause, Peter John Paul. The Last Good Chance: A Reassessment of U.S. Operations at Tora Bora. Security Studies, Volume 17, p. 644-684, 2008.
- ↑ کیری, جان. Tora Bora Revisited: How We Failed to Get Bin Laden and Why It Matters Today. Report to Members of the Committee on Foreign Relations, ریاستہائے متحدہ سینٹ, جان کیری, Chairman. One Hundred Eleventh Congress, First Session, November 30th, 2009. Washington: U.S. G.P.O., 2009.
- ↑ Fury, Dalton. Kill bin Laden, p. 233, 2008.
- ↑ Laura King. Fighting erupts in Afghanistan's Tora Bora mountains between NATO, insurgent forces Los Angeles Times, December 30, 2010.
- ↑ "Senate Report Explores 2001 Escape by bin Laden From Afghan Mountains", نیو یارک ٹائمز, November 28, 2009
- ↑ Bergen, Peter (2009-12-22). "The Battle for Tora Bora: The Definitive Account of How Osama Bin Laden Slipped From Our Grasp | New Republic". Tnr.com. http://www.tnr.com/article/the-battle-tora-bora. Retrieved on 2014-01-18.
ہور پڑھو
[سودھو]- جوب بریکر: بن لادن تے القاعدہ ، گیری برنٹن ، تھری ریوریز پریس اُتے حملہ سانچہ:آئی ایس بی این ، 24 دسمبر 2006 ، (اشاعت) شائع ہويا۔
- آن لائن نقشہ تے تصویر واشنگٹن پوسٹ۔ 10 دسمبر ، 2008۔
- اسامہ پیٹر برجن ، بحر اوقیانوس دا ماہانہ لانگ ہنٹ ۔ اکتوبر 2004
- تورا بورا جان بوومن ، سی بی سی نیوز آن لائن۔ دسمبر 2001
- تورا بورا قلعہ دا افسانہ؟ ایڈورڈ ایپسٹائن ، ٹائمز۔ 29 نومبر ، 2001
- نیویارک ٹائمز ، ٹورا بورا مریم این ویور وچ کھو گیا ۔ 11 ستمبر 2005
- کرسچن سائنس مانیٹر ، فلپ سمکر ، بن لادن کِداں بچ گیا ۔ 4 مارچ 2002
- Michael R. Gordon (23 دسمبر ، 2001) "اک قومی چیلنج: امدادی سرگرمیاں On تورا بورا اُتے ، القاعدہ اُتے خوف زدہ رہ گیا" ۔ نیو یارک ٹائمز ۔ 1 فروری 2008 نوں بازیافت ہويا ۔
- تورا بورا نے نظرثانی کی: 30 نومبر ، 2009 نوں امریکی سینیٹ دی اکثریت دی رپورٹ ، اسيں کیوں بن لادن نوں حاصل کرنے وچ ناکام رہے تے کیوں اج اس توں معاملہ پڑدا اے۔
- Bergen, Peter. "The Battle for Tora Bora". https://web.archive.org/web/20130508233223/http://www.newrepublic.com/article/the-battle-tora-bora. Retrieved on 15 July 2013.