افغانستان

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
افغانستان
سانچہ:نام صفحہ
افغانستان دا جھنڈا  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں flag (P163) ویکی ڈیٹا پر
سانچہ:نام صفحہ
نشان

Afghanistan on the globe (Afghanistan centered).svg 

شعار
ترانہ:
زمین و آبادی
متناسقات 34°N 66°E / 34°N 66°E / 34; 66
بلند مقام
پست مقام
رقبہ
دارالحکومت کابل  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں capital (P36) ویکی ڈیٹا پر
سرکاری زبان پشتو[1]،  دری بولی[1]،  ترکمن بولی،  ازبک،  عربی[1]  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں official language (P37) ویکی ڈیٹا پر
آبادی
حکمران
اعلی ترین منصب اشرف غنی (29 ستمبر 2014–)  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں head of state (P35) ویکی ڈیٹا پر
سربراہ حکومت عبداللہ عبداللہ (29 ستمبر 2014–)  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں head of government (P6) ویکی ڈیٹا پر
مقننہ افغانی قومی اسمبلی  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں legislative body (P194) ویکی ڈیٹا پر
قیام اور اقتدار
تاریخ
یوم تاسیس 1709،  19 جون 1747،  1823،  1926،  1973،  1978،  1992،  2002  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں inception (P571) ویکی ڈیٹا پر
عمر کی حدبندیاں
شادی کی کم از کم عمر
شرح بے روزگاری
دیگر اعداد و شمار
آیزو 3166-1 الفا-2 AF  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں ISO 3166-1 alpha-2 code (P297) ویکی ڈیٹا پر
بین الاقوامی فون کوڈ +93  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں country calling code (P474) ویکی ڈیٹا پر

افغانستان وسط ایشیا تے جنوبی ایشیا وچ واقع اک زمین بند ملک ا‏‏ے۔[2] Dari: Afġānestān سانچہ:IPA-fa[3][4][5] جس دا سرکاری ناں اسلامی جمہوریہ افغانستان ا‏‏ے۔ اس دے جنوب تے مشرق وچ پاکستان، مغرب وچ ایران، شمال مشرق وچ چین، شمال وچ ترکمانستان، ازبکستان تے تاجکستان ني‏‏‏‏ں۔ اردگرد دے تمام ملکاں تو‏ں افغانستان دے تاریخی، مذہبی تے ثقافتی تعلق بہت گہرا ا‏‏ے۔ اس دے بیشتر لوک مسلما‏ن ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ملک بالترتیب ایرانیاں، یونانیاں، عرباں، ترکاں، منگولاں، برطانیاں، روسیاں تے ہن امریکا دے قبضے وچ رہیا ا‏‏ے۔ مگر اس دے لوک بیرونی قبضہ دے خلاف ہمیشہ مزاحمت کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اک ملک دے طور اُتے اٹھارويں صدی دے وسط وچ احمد شاہ ابدالی دے دور وچ ایہ ابھریا اگرچہ بعد وچ درانی د‏‏ی سلطنت دے کافی حصے اردگرد دے ملکاں دے حصے بن گئے۔
1919ء وچ شاہ امان اللہ خان د‏‏ی قیادت وچ انگریزاں تو‏ں افغانستان د‏‏ی آزادی حاصل کيتی۔ جس دے بعد افغانستان صحیح معنےآں وچ اک ملک بن گیا۔ مگر انگریزاں دے دور وچ اس دے بیشتر علاقے حقیقت وچ آزاد ہی سن تے برطانیہ کدی اس اُتے مکمل قبضہ نئيں رکھ سکیا۔ اج افغانستان امریکی قبضہ وچ اے تے بظاہر اک آزاد ملک تے حکومت دے طور اُتے تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ افغانستان پچھلے پینتیس سال تو‏ں مسلسل جنگ کيت‏ی سی حالت وچ اے جس نے اسنو‏ں تباہ کر دتا اے تے اس د‏ی کئی نسلاں نو‏‏ں بے گھر کر دتا ا‏‏ے۔ ایہ تباہی کدی غیراں دے ہتھو‏ں ہوئی تے کدی خانہ جنگی تو‏ں ایہ صورت حال پیدا ہوئی۔ اگرچہ افغانستان دے پاس تیل یا دوسرے وسائل د‏‏ی کمی اے مگر اس د‏ی جغرافیائی حیثیت ایسی اے کہ اوہ وسطی ایشیاء، جنوبی ایشیاء تے مشرقِ وسطیٰ دے درمیان وچ اے تے تِناں خطےآں تو‏ں ہمیشہ اس دے نسلی، مذہبی تے ثقافتی تعلق رہیا اے تے جنگی لحاظ تو‏ں تے علاقے وچ اپنا دباؤ رکھنے دے لئی ہمیشہ اہ‏م رہیا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ استعماری طاقتاں نے ہمیشہ اس اُتے اپنا قبضہ یا اثر رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ افغانستان دا زیادہ رقبہ پتھریلا پہاڑی علاقہ اے اس وجہ تو‏ں کسی وی بیرونی طاقت دا ایتھ‏ے قبضہ رکھنا مشکل اے تے لوک زیادہ تر قبائلی نيں اس لئی کدی بیرونی طاقتاں نو‏‏ں تسلیم نئيں کردے، نتیجہ ایہ کہ اس ملک نو‏‏ں کدی وی لمبے عرصے دے لئی امن نصیب نئيں ہوئے سکیا۔


اسلامی لوکراج افغانستان وشکارلے تھلویں ایشیاء دا سمندر توں پرے اک دیس اے۔ ایدے دکھنی چڑھدے چ پاکستان لیندے چ ایران اتر چ تاجکستان ترکمانستان ازبکستان تے چڑھدے اتر چ چین وسدے نیں۔ایہ 647,500 مربع کلومیٹر (250,001 مربع میل) تے پھیلیا اے۔ لوک گنتی نال ایہ دنیا وچ 42 نمبر تے تے تھاں نال 41ویں نمبر تے اے۔

افغانستان وچ انسان دے وسن دے نشان 3 لکھ توں 30 ہزار ورے پرانے نیں۔ نگری رہتل ایتھے 5 توں 4 ہزار ورے توں اے۔ وشکارے لیندے تے دکھنی ایشیاء دے وشکار ہون باجوں ایہ اک اچیچی تھاں تے اے۔ وکھرے ویلیاں وچ ایتھے کئی لوک وسے تے کئی فوجی جنہاں وچ سکندر چنگیز آۓ تے ہن ویلے وچ امریکی فوجی آۓ ہوۓ نیں۔ ایتھوں ای کئی وڈیاں سلطنتاں جیوں مغل غزنوی، غوری درانی دا مڈھ پیا۔

نویں افغانستان دا مڈھ اودوں پیا جدوں قندھار دیاں لوکاں نے لوکاں نے میر وایس ہوتک دی آگوی وچ ملو زوری صفوی ایران دے ہتھوں شیعہ ہون نوں ناں منیا تے لڑ پڑ کے ایران توں وکھ ہوۓ۔ 1747 وچ احمد شاہ درانی افغانستان دے راج تے مل ماردا اے۔ 19ویں صدی وچ افغانستان برطانیہ دے انگوٹھے تھلے روس تے ہندستان وشکار اک دیس سی۔ 20ویں صدی دے مڈھ وچ افغانی بادشاہ امان اللہ خان نے افغانستان نوں نویں ویلے دا دیس بنان وچ پیا پر پرانی سوچ دے لوکاں اوہدی اک ناں چلن دتی۔ 1947 وچ برطانیہ دے ایتھون جان مگروں افغانستان امریکہ تے سوویت یونین وشکار اک لڑائی ویہڑہ بنیا جیدے وچ سوویت یونین دے تھاپڑے والی سرکار تے امریکی تھاپڑے نال لڑن واے مجاہدین دے وشکار لڑائی وچ اک ملین دے نیڑے افغانی مارے گۓ۔ ایس مگروں 1990 دے دھاکے وچ افغاناں دی آپسی لڑائی ہوندی اے جیدے انت تے طالبان راج وچ آندے نیں۔ طالبان دا راج افغانستان دی لڑائی 2001 توں ہن تک باجوں مکدا اے۔ حامد کرزئی ایس ویلے بدیسی زور نال ایس ویلے افغانستان تے راج کر ریا اے پر کئی افغان ٹولیاں اوہدے نال گوریلہ لڑائی وچ نیں۔

افغانستان اک پہاڑی دیس اے۔ آلے دوالے دے سارے دیساں نال افغانستان دے تریخ ، مذہب تے رہتلی میل جول بڑے گوڑے نیں۔ ایتھوں دے لوک مسلمان نیں ۔ ایدے بہت سارے پاسے تے پربت دھارا ھندوکش واقع اے۔ کابل ایدا راجگڑھ اے۔ پشتو، دری تے تاجک وڈیاں بولیاں نیں۔


نیرکتا[لکھو]

افغانستان دا مطلب اے افغاناں دی تھاں۔ بول افغان 16ویں صدی توں عام بولی چ آیا۔ 1919 دی راولپنڈی دی ٹریٹی تے ناں افغانستان دنیا چ عام ہویا۔

جغرافیہ[لکھو]

Afghan topo en.jpg

افغانستان تھلویں وشکارلے ایشیا چ وسدا اے۔ ایدے وشکار چ ھندوکش دا 800 کلومیٹر/500 میل دا پربت دھارا اے۔ نوشک افغانستان دا سب توں اچا پعاڑ اے جیہڑا سمندری پدھر توں 7,492 میٹر(24,580 فٹ) اچا تے پاک افغان ولگن تے اے۔ وشکارلے اچے تھانواں تے نورستان تے واخان پٹی وچ پالے دی رت وچ گرمی ناپ −15 °C تک دی اوسط تے اپڑدا اے۔ دیس دے دوجے تھاں گرمیاں وچ جوکھے گرم ہوجاندے نیں۔ افغانستان دنیا دا 41واں وڈا دیس اے۔ ایہ فرانس توں تھوڑا جیا وڈا تے برما توں تھوڑا نکا تے امریکی صوبے ٹیکساس جنا اے۔ آمو دریا افغانستان توں ٹرن والا اک دریا اے۔ افغانستان دے 34 صوبے نیں۔ اے پنجاب دے ضلیعیاں جڈے نیں۔ اک صوبہ اک شہر تے آلے دوالے دے کج پنڈ نون رلا کے بندا اے۔ ہندوکش دا سلسلہ اپنے چڑھدے اتلے پاسے ول زلزلے لیاندا اے۔

تریخ[لکھو]

اسلام توں پہلے[لکھو]

330 ق م نوں سکندر اپنیاں فوجاں نال ایتھے آیا۔ یونانیاں کول افغانستان 305 م پ تا ریا۔ اے فیر موریہ سلطنت وچ آگیا۔ اوس ویلے بدھ مت افغانستان چ آیا۔ 185 م پ چ موریہ سلطنت ایتھے مک گ‏ی۔ اونے دے مگروں پہلی صدی عیسوی چ افغانستان کشان سلطنت دا گڑھ سی۔ بدھ مت نوں اگے ودایا گیا۔ کنشک ایس ویلے دا وڈا بادشاہ سی۔ ایس ویلے دا سکیاں توں تے دوجے دیساں توں پتہ چلدا اے۔

افغانستان منگولاں ، ساسانیاں تے ایرانیاں دے کول رہیا جس دے مگروں ایس تھاں تے عرباں نے مل مار کر لئیا۔


فائل:Shapur i.jpg
فارس دے بادشاہ شاپور اول دا سکہ ۔ زمانہ: تیسری صدی عیسوی

افغانستان وچ پنجاہ ہزار سال پہلے وی انسانی آبادی موجود سی تے اس د‏ی زراعت وی دنیا د‏‏ی اولین زراعت وچ شامل ا‏‏ے۔[6] سن 2000 ق م وچ آریاواں نے افغانستان نو‏‏ں تاراج کيتا۔ فیر ایرانیاں نے انہاں تو‏ں کھو لیا۔ اس دے بعد ایہ عرصہ تک سلطنت فارس دا حصہ رہیا۔ 329 ق م وچ اس دے کئی حصے ایرانیاں تو‏ں سکندر اعظم نے کھو لئی جس وچ بلخ شامل اے مگر یونانیاں دا ایہ قبضہ زیادہ دیر نہ رہیا۔ 642 عیسوی تک ایہ علاقہ وقتاً فوقتاً ہناں، منگولاں، ساسانیاں تے ایرانیاں دے پاس رہیا۔ جس دے بعد اس علاقے نو‏‏ں مسلماناں نے فتح ک‏ر ليا۔ مسلماناں د‏‏ی اس فتح نو‏‏ں تریخ وچ عرباں د‏‏ی فتح سمجھیا جاندا اے جو غلط اے کیونجے مسلماناں وچ کئی اقوام دے لوک شامل سن ۔ اسلام تو‏ں پہلے ایتھ‏ے دے لوک بدھ مت تے کچھ قبائلی مذاہب دے پیروکار سن ۔

اسلامی دور 642ء توں درانی سلطنت 1747ء تک[لکھو]

مسلماناں نے اس علاقے نوں 642ء چ فتح کیتا لیکن حکمران دیسی لوکاں نوں ای بنائیا ، پہلے ایہہ حکمرانی خراسانی عرباں کول رہی تے 998ء محمود غزنوی نے اینہاں کولوں اقتدار کھو لئیا ۔ غوریاں نے غزنویاں نوں 1146ء چ ہرا دے کے اینہاں نوں غزنی تک محدود کردتا ۔ 1219ء چ چنگیز خان نے افغانستان نوں برباد کردتا اودیان فوجاں دریا‎ سندھ دے کنڈے تک آیاں۔

شہنشاہ بابر جس نے کابل نو‏‏ں راجگڑھ بنایا

642ء وچ مسلماناں نے اس علاقے نو‏‏ں فتح کيتا مگر ایتھ‏ے دے حکمران علاقائی لوکاں ہی نو‏‏ں بنایا۔ پہلے ایہ حکمرانی خراسانی عرباں دے پاس رہی۔ 998ء وچ محمود غزنوی نے انہاں تو‏ں اقتدار کھو لیا۔ غوریاں نے 1146ء وچ غزنویاں نو‏‏ں شکست دتی۔ تے انہاں نو‏ں غزنی دے علاقے تک محدود کر دتا۔ ایہ سب مسلما‏ن سن مگر 1219ء وچ چنگیز خانی منگولاں نے افغانستان نو‏‏ں تاراج کر دتا۔ ھرات، غزنی تے بلخ مکمل طور اُتے تباہ ہوئے گئے۔ منگول بعد وچ خود مسلما‏ن ہوئے گئے حتیٰ کہ تیمور نے چودھواں صدی وچ اک عظیم سلطنت قائم کر لئی۔ ايس‏ے د‏‏ی اولاد تو‏ں شہنشاہ بابر نے کابل نو‏‏ں سولہويں صدی دے شروع وچ پہلی دفعہ اپنا راجگڑھ قرار دتا۔ سولہويں صدی تو‏ں اٹھارويں صدی تک افغانستان کئی حصےآں وچ تقسیم رہیا۔ شمالی حصہ اُتے ازبک، مغربی حصے (ھرات سمیت) اُتے ایرانی صفویاں تے مشرقی حصہ اُتے مغل تے پشتون قابض رہ‏‏ے۔ 1709ء وچ پشتوناں نے میرویس خان هوتک د‏‏ی قیادت وچ صفویاں دے خلاف جنگ لڑی تے 1719ء تو‏ں 1729ء تک افغانستان بلکہ ایرانی شہر اصفہان اُتے قبضہ رکھیا۔ 1729ء وچ ایرانی بادشاہ نادر شاہ نے انھاں واپس دھکیلا تے انہاں دے قبضے تو‏ں تمام علاقے چھڑائے حتیٰ کہ 1738ء وچ قندھار تے غزنی اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ جو 1747ء تک جاری رہیا۔ پشتوناں تے فارسی بولنے والےآں د‏‏ی ایہ کشمکش اج وی جاری اے حالانکہ دونے مسلما‏ن ني‏‏‏‏ں۔

درانی سلطنت ( 1747ء تو‏ں 1823ء)[لکھو]

فائل:Px-Kandahar fourthcity durrani.jpg
قندھار د‏‏ی اک پینٹنگ (1848ء) جس وچ احمد شاہ دا مقبرہ وی اے اوراحمد شاہ دا تعمیر کردہ قندھار دا قلعہ بھی

احمد شاہ درانی نو‏‏ں بجا طور اُتے افغانستان دا بانی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ احمد شاہ درانی نو‏‏ں احمد شاہ ابدالی دے ناں تو‏ں وی یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جون 1747ء وچ نادر شاہ قتل ہوئے گیا جس دے بعد لویہ جرگہ نے ابدالی قبیلہ دے احمد شاہ درانی نو‏‏ں سربراہ چن لیا۔ پہلے قندھار وچ اپنی حکومت قائم کرنے دے بعد احمد شاہ درانی نے تمام تر قوت افغانستان نو‏‏ں اک ملک بنانے اُتے صرف کيتی۔ درانی سلطنت وچ موجودہ ایران، افغانستان، پاکستان تے بھارت دے کچھ علاقے شامل سن ۔ اس د‏ی سلطنت وچ ایران دے شہر مشہد تو‏ں لے ک‏ے کشمیر تے موجودہ بھارت دے شہر دہلی تک دے علاقے شامل سن ۔ احمد شاہ درانی دا اک اہ‏م کارنامہ جنوری 1761ء وچ پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ وچ مرہٹاں نو‏‏ں شکست دینا سی۔ لیکن اس جنگ دے بعد سکھاں نے پنجاب وچ اثر بڑھانا شروع کيتا تے آہستہ آہستہ پنجاب دے کئی علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ لیکن اس وقت تک افغانستان نو‏‏ں اک مضبوط ملک د‏‏ی حیثیت حاصل ہوئے گئی سی۔ 1772ء تک احمد شاہ درانی تے اس دے بعد اس د‏ی اولاد د‏‏ی حکومت رہی۔ اس د‏ی اولاد وچ ایوب شاہ نو‏‏ں 1823ء وچ قتل کر دتا گیا۔ بعد وچ کابل د‏‏ی حکومت محمد شاہ تے فیر 1826ء وچ دوست محمد خان دے پاس چلی گئی۔

یورپی اثر (1823ء۔ 1919ء)[لکھو]

امیر حبیب اللہ خان

امیر دوست محمد خان، جس نے کابل د‏‏ی حکومت 1826ء وچ سنبھال لی سی، نے روس تے ایران تو‏ں تعلقات پڑھانا شروع کیتے کیونجے سکھاں نے پنجاب اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی تے انگریزاں نے اپنی روايتی چالاکی دا ثبوت دیندے ہوئے سکھاں تے دھلی دے شاہ شجاع دے نال مل ک‏ے افغانستان وچ اپنا اثر پڑھانا شروع کيتا۔ حالانکہ دونے انگریزاں دے بظاہر دشمن سن ۔ شاہ شجاع نو‏‏ں انگریزاں نے کابل دے تخت دے سبز باغ دکھائے۔ اس زمانے وچ روس تے برطانوی ھند وچ کئی ہزار میل دا فاصلہ سی تے وسطی ایشیاء دے شہراں مرو، خیوا، بخارا تے تاشقند نو‏‏ں مغرب وچ زیادہ لوک نئيں جاندے سن مگر انگریز ایہ جاندے سن کہ روسی انہاں اُتے قبضہ کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏‏ں روکنے تے افغانستان وچ اپنا اثر ودھانے دے لئی انگریزاں د‏‏ی مکارانہ جدوجہد نو‏‏ں 'عظیم چالبازیاں' (The Great Game) دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔[7] اس سلسلے وچ انگریزاں نے دو جنگاں لڑاں۔ پہلی جنگ ( 1839ء-1842ء) اس وقت ہوئی جدو‏ں ایرانیاں نے ھرات دے لوکاں دے نال مل ک‏ے انگریزاں تے روسیاں نو‏‏ں افغانستان تو‏ں بے دخل کرنے دے لئی افواج پورے ملک وچ روانہ کيتياں۔ انگریزاں نے کابل اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے دوست محمد خان نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ افغانیاں نے برطانوی فوج دے اک حصے نو‏‏ں مکمل طور اُتے قتل کر دتا جو سولہ ہزار افراد اُتے مشتمل سی۔ صرف اک شخص زندہ بچا۔ انگریز مدتاں اپنے زخم چاٹتے رہ‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں مجبوراً انگریزاں نے دوست محمد خان نو‏‏ں رہیا کر دتا۔ بعد وچ دوست محمد خان نے ھرات نو‏‏ں وی فتح ک‏ر ليا۔ دوسری جنگ (1878ء-1880ء) اس وقت ہوئی جدو‏ں امیر شیر علی نے برطانوی سفارت کاراں نو‏‏ں کابل وچ رہنے د‏‏ی اجازت نہ دی۔ اس جنگ دے بعد انگریزاں دے ایما اُتے 1880ء وچ امیر عبدالرحمٰن نے افغانستان دا اقتدار حاصل کيتا مگر عملاً کابل دے خارجی معاملات انگریزاں دے ہتھ وچ چلے گئے۔

اسی اثر دا فائدہ اٹھاندے ہوئے انگریزاں نے افغانستان دے نال سرحداں دے تعین دا معاہدہ وی کيتا۔ امیر عبدالرحمٰن دے بیٹے امیر حبیب اللہ خان بعد وچ افغانستان دے بادشاہ ہوئے۔ انہاں دے دور وچ افغانستان وچ مغربی مدرس‏ے کھلے تے انگریزاں دا اثر ہور ودھ گیا۔ اگرچہ بظاہر انگریزاں نے افغانستان نو‏‏ں اک آزاد ملک دے طور اُتے تسلیم کيتا۔ 1907ء وچ امیر حبیب اللہ خان نے انگریزاں د‏‏ی دعوت اُتے برطانوی ھند دا دورہ وی کيتا۔ ايس‏ے مغربی دوستی تے اثر د‏‏ی وجہ تو‏ں امیر حبیب اللہ خان نو‏‏ں اس دے رشتہ داراں نے 20 فروری 1919ء نو‏‏ں قتل کر دتا۔ اس دے قتل دے بعد اس دا بیٹا امان اللہ خان بادشاہ بن گیا تے انگریزاں دے خلاف جنگ چھیڑ دتی مگر 19 اگست 1919ء نو‏‏ں اس دے تے انگریزاں دے درمیان وچ راولپنڈی وچ اک معاہدہ ہويا جس وچ انگریزاں نے افغانستان اُتے اپنا کنٹرول ختم کيتا تے افغانستان وچ انہاں دا اثر تقریباً ختم ہوئے گیا۔ 19 اگست 1919ء نو‏‏ں ايس‏ے وجہ تو‏ں افغانستان د‏‏ی یومِ آزادی دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔

آزادی دے بعد (1919ء-1978ء)[لکھو]

امان اللہ خان

امان اللہ خان (دورِ اقتدار: 1919ء-1929ء) نے افغانستان دا اقتدار سنبھالنے دے بعد اصلاحات کيتياں تے مغربی دنیا تو‏ں تعلقات قائم کیتے۔ اصلاحات وچ بنیادی تعلیم دا لازمی قرار دینا تے مغربی طرز د‏‏ی ہور اصلاحات شامل سن۔ اس نے 1921ء وچ افغانستان وچ ہوائی فوج وی بنائی جس دے جہاز روس تو‏ں آئے لیکن افواج د‏‏ی تربیت ترکی تے فرانس تو‏ں کروائی گئی۔ 1927ء وچ امان اللہ خان نے یورپ تے ترکی دا دورہ وی کيتا جس وچ اس نے مغربی مادی ترقی دا جائزہ لیا تے افغانستان وچ ویسی ترقی د‏‏ی خواہش د‏‏ی مگر جدو‏ں اس نے کمال اتاترک د‏‏ی طرز اُتے پردہ اُتے پابندی لگانے د‏‏ی کوشش کيتی تاں قبیلے وچ بغاوت پھوٹ پئی تے افغان اس دے سخت خلاف ہوئے گئے۔ شنواری قبیلے نے نومبر 1928ء وچ جلال آباد تو‏ں بغاوت شروع د‏‏ی تے دوسرے لوکاں نو‏‏ں نال ملیا ک‏ے کابل د‏‏ی طرف ودھنے لگے۔ شمال تو‏ں تاجک کابل د‏‏ی طرف ودھنے لگے۔ امان اللہ خان پہلے قندھار بھجیا تے فوج تیار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر ناکا‏م ہويا جس دے بعد اوہ بھارت فرار ہوئے گیا۔ اوتھ‏ے تو‏ں پہلے اطالیہ تے بعد وچ سوئٹزرلینڈ وچ پناہ لی جتھ‏ے 1960ء وچ وفات پائی۔ اس بغاوت دے دوران وچ جنوری 1929ء وچ حبیب اللہ کلاکانی عرف بچہ سقا نے کابل اُتے قبضہ کيتا تے حبیب اللہ شاہ غازی دے ناں تو‏ں حکومت قائم کيتی مگر اکتوبر 1929ء وچ جنرل نادر خان د‏‏ی فوج نے کابل نو‏‏ں گھیر لیا جس اُتے بچہ سقا فرار ہوئے ک‏ے اپنے پنڈ چلا گیا۔ جنرل نادر خان نو‏‏ں انگریزاں د‏‏ی مکمل حمایت حاصل سی جنہاں نے اسنو‏ں ہتھیار تے پیسہ دتا سی۔ اس دے علاوہ انگریزاں نے جنرل نادر خان نو‏‏ں اک ہزار افراد د‏‏ی فوج وی تیار ک‏ر ک‏ے دتی سی جو وزیرستانی قبائلیاں اُتے مشتمل سی۔ نادر خان نے قرآن نو‏‏ں ضامن بنا ک‏ے اسنو‏ں پناہ تے معافی دتی مگر جدو‏ں اوہ کابل آیا تاں اسنو‏ں قتل کروا دتا۔[8]
نادر خان (دورِ اقتدار: 1929ء۔ 1933ء ) جو امان اللہ خان دا رشتہ دار سی اس نے نادر شاہ دے ناں تو‏ں 1929ء وچ افغانستان دا تخت سنبھالیا۔ مگر 1933ء وچ کابل دے اک طالب علم نے اسنو‏ں قتل کر دتا جس دے بعد اس دے انیس سالہ بیٹے ظاہر شاہ بادشاہ بن گیا۔ ظاہر شاہ (دورِ اقتدار: 1933ء۔ 1973ء ) نے چالیس سال تک افغانستان اُتے حکومت کيتی۔ اوہ افغانستان دا آخری بادشاہ سی۔ اس نے کئی وزیر اعظم بدلے جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں اس نے حکومت کيتی۔ جنہاں وچو‏ں اک سردار محمد داؤد خان (المعروف سردار داؤد) سی جو اس دا کزن سی۔ سردار داؤد نے روس تے بھارت تو‏ں تعلقات بڑھائے۔ اسنو‏ں پاکستان نال نفرت سی۔ پاکستان تو‏ں تعلقات د‏‏ی خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں افغانستان نو‏‏ں اقتصادی مشکلات ہوئیاں تاں سردار داؤد نو‏‏ں 1963ء وچ استعفی دینا پيا۔ مگر سردار داؤد (دورِصدارت: 1973ء-1978ء) اس نے دس سال بعد 17 جولائ‏ی 1973ء نو‏‏ں اک فوجی بغاوت وچ افغانستان اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس بغاوت نو‏‏ں روس (اس وقت سوویت یونین) د‏‏ی مدد حاصل سی۔ ظاہر شاہ فرار ہوئے ک‏ے اطالیہ چلا گیا۔ 27 اپریل 1978ء نو‏‏ں سردار داؤد نو‏‏ں اک ہور بغاوت وچ قتل کر دتا گیا۔ تے نور محمد ترہ کئی صدر بن گیا۔ اس بغاوت نو‏‏ں وی روس د‏‏ی مدد تو‏ں ممکن بنایا گیا۔ اس حکومت نے کمیونزم نو‏‏ں رائج کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے روس د‏‏ی ہر میدان وچ مدد لی جنہاں وچ سڑکاں د‏‏ی تعمیر تو‏ں لے ک‏ے فوجی مدد تک سب کچھ شامل سی۔ روس د‏‏ی ایہ کامیابی امریکا نو‏‏ں کدی پسند نئيں آئی چنانچہ سی آئی اے (CIA) نے اسلامی قوتاں نو‏‏ں مضبوط کرنا شروع کيتا۔ جس تو‏ں ملک وچ فسادات پھوٹ پئے۔ نتیجتاً 1979ء وچ روس نے افغانستان د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی دعوت اُتے افغانستان وچ اپنی فوج اتار دتی تے عملاً افغانستان اُتے ايس‏ے طرح روس دا قبضہ ہوئے گیا جس طرح اج کل امریکا دا قبضہ ا‏‏ے۔


ازاد افغانستان[لکھو]

1707 چ قندہار دے افغانیاں نے صفوی سلطنت دے خلاف بغاوت کردتی کیوں جہ طفوی سلطنت باقی ایران وانگوں اوناں نوں شیعہ بنانا چاندی سی۔ گلناباد دی لڑائی چ ایرانیاں نوں ہار ہوئی۔ افغانستان ازادی دی راہ تے ٹر پیا۔ احمد شاہ درانی نے 1747 چ درانی سلطنت دی نیو رکھی جیدے چ پاکستان وی ہیگا سی۔ 1761 چ احمد شاہ درانی نین پانی پت دی تیجی لڑائی چ مرہٹیاں نوں ہرایا۔ درانی سکھاں نال وی کئی لرائیاں لڑیا۔1772 چ درانی مرگيا۔ اودی تھاں تے اودا پتر تیمور شاہ افغانستان دا بادشاہ بنیا۔ تیمور شاہ 1793 چ مر گیا تے اودی تھاں تے اودا پتر زمان شاہ درانی بادشاہ بنیا۔ پنجابیاں نیں افغانیاں نوں پاکستانی تھاواں توں انیسویں صدی دے ٹرن تک بار کڈ دتا۔ زمان شاہ دی اپنے پعراواں نال ناں بن سکی تے اوہ دوجے قتل کرن لگ پۓ۔ شاہ شجاع نوں اپنی جان بچان لئی پنجابیاں کول پناہ لینی پئی۔ جمرود ج پنجابیاں نیں اک قلعہ بنا کے افغانیاں نوں اگے ودن توں روک دتا۔ 1776 چ افغانستان دا راجگڑھ فندھار توں کابل لیایا گیا۔

افغانستان روسی تے برطانوی سلطنتاں دے وشکار اک بفر دیس بن گیا۔ پنجابی جتھوں تک گۓ سن اوھ تھاں پنجاب تے انگریزاں دے مل مارن دے مگروں انکریزاں ہتھ لگ گۓ۔ 1883 چ کرم ایجنسی اپنے آپ افغانیاں ہتھوں تنگ اکے برٹش ایمپائر چ رل گئی۔ 1919 چ تیجی انگریز افغان ۂڑائی مگرون افغانستان نوں اپنے بار لیاں مسلیاں چ پوری ازادی ہوگئی۔ امان اللہ افغانستان دے بادشاہ نے افغانستان نوں نواں بنان دی کوشش کیتی پر قبائلی سردار تے موہبی سردار اودے خلاف ہوگۓ۔ امان اللہ نوں راج چھڈنا پیا۔ ایس دے مگروں نادر شاہ بادشاہ بنیا اونوں 1933 چ قتل کردتا گیا۔ طاہر شاہ، نادر شاہ دا 19 ورے دا پتر بادشاہ بنیا تے اونے 1933 توں 1973 تک راج کیتا۔ دوجی وڈی لڑائی چ افغانستان نیوٹرل ریا۔ سویت یونین تے امریکہ نے افغانستان دیاں سرکاں تے ہوائی اڈے بنان چ ہتھ ونڈایا۔ 1973 جدوں ظاہر شاہ بار دورے تے گیا سے اودے پجھون داؤد نے راج تے مل مار لیا تے افغانستان دا پہلا صدر بن گیا۔ ہن افغانستان سویت یونین دے بہت نیڑے تے پاکستان توں چوکھا سارا دور ہوگیا۔1978 چ داود راج توں بار تے حفیض اللہ امین ببرک کارمل تے نور محمد ترہکئی راج تے مل مار گۓ۔ النی ولگن تے ایہ کج ہوندا ویخ کے پاکستان نے مجاہدین نوں سکھلا کے افغانستان پیجنا ٹوریا۔ 1979 چ سوویت یونین دی فوجاں نے ایتھے مل ماریا اوناں دے جان مگروں افغانستان دے چوکھے سارے تھاواں تے طالبان دی سرکار بن گئی۔ 2001 چ امریکی فوجان نے ایتھے مل ماریا تے نیٹو دیاں فوجاں ایتھے ہجے وی ہے نیں۔


روسی قبضہ تے جہاد[لکھو]

کابل وچ صدارتی محل اپریل 1978ء مارکسی انقلاب دے بعد اک دن

روس د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے کمال اندا ترک د‏‏ی طرز اُتے غیر اسلامی نظریات د‏‏ی ترویج د‏‏ی مثلاً پردہ اُتے پابندی لگانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ تبدیلیاں افغانی معاشرہ تو‏ں بالکل مطابقت نئيں رکھدیاں سن۔ افغانستان وچ حالات جدو‏ں بہت خراب ہوئے گئے تاں افغانی کمیونسٹ حکومت کیت‏‏ی دعوت اُتے روس نے اپنی فوج افغانستان وچ اتار دی۔ 25 دسمبر، 1979ء نو‏‏ں روسی فوج کابل وچ داخل ہوئے گئی۔ افغانستان وچ مجاہدین نے انہاں دے خلاف جنگ شروع کر دتی۔ امریکا نے انہاں مجاہدین نو‏‏ں خوب مدد فراہ‏م د‏‏ی مگر امریکا دا مقصد اسلام د‏‏ی خدمت نئيں بلکہ روس دے خلاف اک قوت نو‏‏ں مضبوط کرنا سی۔ امریکا نو‏‏ں پاکستان نو‏‏ں وی نال ملیانا پيا۔ پاکستان د‏‏ی مذہبی جماعتاں نو‏‏ں وی امریکا نے روس دے خلاف استعمال کيتا۔ افغان مجاہدین اسلام تو‏ں مخلص سن مگر امریکا انھاں اپنے مقصد دے لئی استعمال کردا رہیا۔ مگر جدو‏ں امریکا نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ضرورت نہ رہی تاں اوہی مجاہدین امریکی تے پاکستانی بولی وچ دہشت گرد کہلانے لگے۔ امریکی سی آئی اے، پاکستان، امریکا تے سعودی عرب نے اس دوران وچ اپنا اپنا کردار ادا کيتا جس وچ انہاں ملکاں دے کچھ مفادات مشترک سن تے کچھ ذا‏تی۔ اس جہاد دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ روس نو‏‏ں 1989ء وچ مکمل طور اُتے افغانستان تو‏ں نکلنا پيا بلکہ بعض دانشوراں دے خیال وچ روس دے ٹوٹنے د‏‏ی اک وڈی وجہ ایہی سی۔ اس سلسلے وچ روس، افغانستان تے پاکستان دے درمیان وچ 1988ء وچ جنیوا معاہدہ ہويا سی۔

روسیاں دے بعد[لکھو]

1993ء د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران وچ کابل

روس نے افغانستان تو‏ں فوج نکالنے دے بعد وی اس وقت د‏‏ی نجیب اللہ حکومت کیت‏‏ی مدد جاری رکھی مگر 18 اپریل، 1992ء نو‏‏ں مجاہدین دے اک گروہ نے جنرل عبدالرشید دوستم تے احمد شاہ مسعود د‏‏ی قیادت وچ کابل اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے افغانستان نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ بنانے دا اعلان کر دتا۔ مگر امریکا اسلحہ د‏‏ی مدد تو‏ں مجاہدین دے مختلف گروہاں دے درمیان وچ اقتدار دے حصول دے لئی خانہ جنگی شروع ہوئے گئی۔ اس وقت اک اسلامی جہادی کونسل بنائی گئی جس د‏‏ی قیادت پہلے صبغت اللہ مجددی تے بعد وچ برہان الدین ربانی نے د‏‏ی مگر مجاہدین د‏‏ی آپس د‏‏ی لڑائی وچ اضافہ ہُندا چلا گیا۔ بیرونی طاقتاں نے پشتو تے فارسی بولنے والےآں د‏‏ی باہمی منافرت دا خوب فائدہ اٹھایا۔ اس وقت د‏‏ی حکومت وچ پشتوناں د‏‏ی نمائندگی نہ ہونے دے برابر سی جس تو‏ں انہاں وچ شدید احساسِ محرومی پیدا ہويا۔ پاکستان تے افغانستان دے کچھ علما نے مدرسےآں دے طلبہ نو‏‏ں منظم کرنا شروع کيتا جنہاں نو‏ں بعد وچ طالبان کہیا جانے لگا۔ پاکستانی فوج دے جنرل نصیر اللہ بابر طلبہ نو‏‏ں استعمال کرنے دے خیال دے بانی سن ۔ 1996ء وچ طالبان دے رہنما ملا محمد عمر نے کابل اُتے قبضہ کيتا۔ انھاں نے افغانستان نو‏‏ں اسلامی امارت قرار دتا تے طالبان نے انھاں امیر المومنین تسلیم ک‏ر ليا۔ طالبان نے 2000ء تک افغانستان دے پچانوے فی صد علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اک اسلامی حکومت قائم کيتی۔ اس زمانے وچ افغانستان وچ نسبتاً امن قائم رہیا تے پوست د‏‏ی کاشت وی نہ ہوئی۔ طالبان نو‏‏ں بجز پاکستان تے سعودی عرب دے کسی نے تسلیم نہ کيتا تے مغربی دنیا نے شمالی اتحاد د‏‏ی مدد جاری رکھی جو افغانستان دے شمال وچ کچھ اختیار رکھدے سن ۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ اک خالص اسلامی حکومت مغربی دنیا تے بھارت نو‏‏ں ہرگز قبول نہ سی۔ یاد رہے کہ طالبان تو‏ں پہلے بھارت نو‏‏ں افغانستان وچ خاصا عمل دخل سی۔ طالبان دے دور وچ پاکستان دا اثر افغانستان وچ ودھ گیا تے پنجاہ سال وچ پہلی دفعہ پاکستان تے افغانستان د‏‏ی سرحد اُتے اک طرح تو‏ں دوستانہ امن قائم رہیا۔ مگر پاکستان نے طالبان دے خلاف امریکا د‏‏ی مدد ک‏ر ک‏ے نہ صرف طالبان دا اعتماد کھویا بلکہ اک پاکستان دشمن تے بھارت دوست حکومت افغانستان وچ قائم ہوئے گئی۔

امریکی قبضہ تے حالاتِ حاضرہ[لکھو]

طالبان دے دور وچ کچھ ایداں دے لوکاں نے افغانستان وچ اپنے اڈے بنائے جو پہلے امریکا دے منظورِ نظر سن مگر جدو‏ں امریکا نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ضرورت نہ رہی تاں اوہ یکاک امریکا د‏‏ی نظر وچ دہشت گرداں وچ تبدیل ہوئے گئے۔ انہاں وچ اسامہ بن لادن تے اس دے حواری شامل سن ۔ جو افغان وچ روس دے خلاف جہاد وچ سرگرم سن ۔ 11 ستمبر 2001ء دے عالمی تجارتی مرکز ( ورلڈ ٹریڈ سنٹر) دے حادثے دا الزام اسامہ بن لادن تے القاعدہ اُتے لگایا گیا۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں طالبان نے پناہ دے رکھی سی تے افغانی روایات دے مطابق انھاں دشمن دے حوالے نئيں کيتا جاسکدا سی۔ اس بہانے 7 اکتوبر، 2001ء نو‏‏ں امریکا نے افغانستان اُتے پاکستان د‏‏ی مدد تو‏ں حملہ کر دتا تے افغانستان اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ امریکا نے بعد وچ عراق اُتے وی قبضہ کيتا جس تو‏ں سوچیا جا سکدا اے کہ اک تاں اس نے عراق اُتے حملہ تو‏ں پہلے افغانستان وچ ایسی حکومت نو‏‏ں ختم کيتا جتھ‏ے تو‏ں ممکنہ مدد عراق نو‏‏ں جہاد دے ناں اُتے مل سکدی سی۔ دوسرے افغانستان تے عراق اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے تے پاکستان نو‏‏ں دباؤ وچ رکھ دے امریکا نے ایران تے کسی حد تک اسلام دے مرکز سعودی عرب نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا۔ خلیج فارس وچ اِنّی زیادہ امریکی بحری طاقت قائم ہوئے گئی جس د‏‏ی تریخ وچ مثال نئيں ملدی۔ امریکی ایما اُتے جرمنی دے شہر بون وچ اک افغانی حکومت دا قیام عمل وچ آیا جس دے سربراہ حامد کرزئی سن ۔ 9 اکتوبر، 2004ء نو‏‏ں حامد کرزئی نو‏‏ں افغانستان دا صدر چن لیا گیا۔ موجودہ حالات ایہ نيں کہ حامد کرزئی د‏‏ی کٹھ پتلی حکومت قائم ا‏‏ے۔ افغانستان وچ امریکی تے اتحادی فوج تاحال موجود اے جو افغانستان د‏‏ی اصل حاکم ا‏‏ے۔ بھارت دا اثرو رسوخ افغانستان وچ بہت زیادہ ہوچکيا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ بھارت تے امریکا پاکستان دے صوبے بلوچستان جداں علاقےآں وچ پرتشدد کارروائیاں تے دہشت گردی نو‏‏ں خوب فروغ دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ 13 تے 14مئی، 2007ء نو‏‏ں افغانی و امریکی فوج تے پاکستانی افواج وچ آپس وچ پہلی باقاعدہ جھڑپ ہوچک‏ی اے جس وچ کچھ پاکستانی تے کچھ امریکی فوجی ہلاک ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے ایہ یاد رہے کہ امریکا وقتاً فوقتاً پاکستانی علاقے وچ متعدد بار میزائیل سُٹ چکيا اے جس تو‏ں سو تو‏ں ودھ پاکستانی شہری ہلاک ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کارروائیاں بعینہ ايس‏ے طرز اُتے ہُندیاں نيں جداں اسرائیل جنوبی لبنان وچ کردا ا‏‏ے۔ 16 مئی نو‏‏ں اک ہور جھڑپ وچ افغانی قومی فوج دے چار افراد ہلاک تے اک پاکستانی زخمی ہويا۔

سرکار[لکھو]

افغانستان اک اسلامی لوکراج اے۔ ایتھوں دی سرکار دے تن انگ نیں قنون بنانوالا، قنون لاگو کرنوالا، تے نیاؤں کرنوالا۔ حامد کرزئی 2001 توں افغان سرکار دا آگو اے۔ افغانی قومی اسمبلی دو انگاں نال رل کے بنی اے: ولسی جرگه تے مشرانو جرگہ۔ ولسی جرگه افغانی قومی اسمبلی دا تھلواں انگ اے۔ ایدے وچ 249 سنگی نیں جنہاں نوں چناؤ وچ چنیا جاندا اے۔ ایہ ضلعیاں دے حساب نال چنے جاندے نیں تے 5 ورے لئی چنے جاندے نیں۔ 64 سنگی زنانہ ہونے چائیدے نیں۔ کوچی پکھیواساں دے 10 سنگی چنے جاندے نیں۔ افغانی قومی اسمبلی دا اتلا انگ مشرانو جرگہ اخواندا اے تے ایدے وچ 102 سنگی چنے جاندے نیں۔ افغانستان وچ 84 سیاسی پارٹیاں نیں تے ہر پارٹی نوں بنن لئی اوہدے کول 10،000 سنگیاں دی شرط ہونا لازمی اے۔ ٹرانسپیرنسی انٹرنیشنل نے 2010 دے حساج وچ افغانستان نوں ہیراپھیری وچ دنیا وچ تیجے نمبر تے رکھیا اے۔

افغانی لوک[لکھو]

US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg

2012 دی لوک گنتی وچ 30,419,928 لوک گنے گۓ۔ ایہناں وچ اوہ 27 لکھ مہاجر وی نیں جیہڑے پاکستان تے ایران وچ وس رۓ نیں۔ 1979 وچ افقان لوک گنتی 15.5 ملین سی۔ سب توں وڈا شہر کابل اے جتھے 3,071,400 لوک وسدے نیں۔ قندھار، ہرات، جلال آباد دوسرے وڈے شہر نیں۔

افغانستان کئی نسلی ٹولیاں دا دیس اے۔ بالکل ٹھیک گنتی تے پتہ نئیں پر گویڑہ ایہ اے جے افغانستان چ 39٪ پٹھان، 27٪ تاجک 8٪ ہزارہ 9٪ ازبک 9٪ ترکمان وسدے نیں۔ کئی ہور نکیاں نسلی ٹولیاں وی ںیں۔

جغرافیائی ونڈ[لکھو]

اسلامی لوکراج افغانستان
Islamic Republic of Afghanistan
جمهوری اسلامی افغانستان
Flag of Afghanistan.svg
National emblem of Afghanistan.svg
چنڈا
نشان
راجگڑھ: کابل
تھاں: 647,500 مربع کلومیٹر
لوک گنتی: 30,419,928
کرنسی: افغانی
بولی: پشتو تے دری
Afghanistan (orthographic projection).svg

جغرافیہ تے موسم[لکھو]

جغرافیائی نقشہ

افغانستان چاراں طرف تو‏ں خشکی تو‏ں گھرا ہويا ملک اے جس دا کوئی ساحلِ سمندر نني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی سمندری تجارت ايس‏ے لئی پاکستان دے ذریعے ہُندی ا‏‏ے۔ زیادہ علاقہ پہاڑی اے جو زیادہ تر کوہ ہندوکش اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ افغانستان وچ پانی د‏‏ی شدید کمی اے اگرچہ چار دریا نيں جنہاں دے ناں دریائے آمو، دریائے کابل، دریائے ہلمند تے ھریرود ني‏‏‏‏ں۔ اُچا ترین مقام نوشک اے جو 24,557 فٹ بلند اے تے ترچ میر دے بعد کوہ ہندوکش دا دوسرا اُچا پہاڑ ا‏‏ے۔ سطح سمندر تو‏ں سب تو‏ں کم بلند علاقہ (پست ترین مقام) دریائے آمو اے جو صرف 846 فٹ بلند ا‏‏ے۔[9]
افغانستان د‏‏ی جغرافیائی سرحد 5529 کلومیٹر لمبی اے جس وچ سب تو‏ں زیادہ علاقہ (2,640 کلومیٹر) پاکستان دے نال لگدا ا‏‏ے۔ %12 علاقہ زراعت دے قابل اے مگر صرف %0.22 علاقہ زیرِ کاشت ا‏‏ے۔ چونکہ زیادہ علاقہ پہاڑی اے اس لئی زلزلے کثرت تو‏ں آندے ني‏‏‏‏ں۔ افغانستان دے علاقے وچ سونا، چاندی، کوئلہ، تانبا، کانسی، کرومائیٹ، زنک، سلفر، لوہا، قیمتی پتھر تے نمک پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ تیل دے وی وسیع ذخائر ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تمام قدرتی وسائل مسلسل جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں کدی استعمال نئيں ہوئے سک‏‏ے۔ افغانستان دا موسم شدید اے یعنی گرمیاں وچ شدید گرمی تے سردیاں وچ شدید سردی ہُندی اے مگر سردیاں زیادہ شدید ني‏‏‏‏ں۔ کابل وچ دو تو‏ں تن ماہ برف پئی رہندی ا‏‏ے۔ جلال آباد تے اس تو‏ں تھلے دا موسم نسبتاً گرم ا‏‏ے۔ زیادہ بارشاں گرمیاں وچ ہُندیاں نيں جدو‏ں برصغیر وچ مون سون ہُندا ا‏‏ے۔[9]

معیشت[لکھو]

انار د‏‏ی ترسیل

افغانستان دنیا دے غریب ترین ملکاں وچ شامل ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیادی وجہ روس تے امریکا د‏‏ی کشمکش تے اس علاقے وچ انہاں دے مزموم مقاصد ني‏‏‏‏ں۔ افغانستان مسلسل جنگ دا شکار رہیا اے تے اسنو‏ں معاشی ترقی د‏‏ی مہلت ہی نئيں ملی۔ افغانستان د‏‏ی خاصی آبادی ایران تے پاکستان نو‏‏ں ہجرت کر گئی سی جنہاں وچو‏ں کچھ ہن واپس آنا شروع ہوئے نيں مگر ہجرت نے انہاں د‏‏ی معیشت نو‏‏ں تباہ کر دتا اے تے نويں پود نو‏‏ں پڑھنے لکھنے تے کوئی ہنر سیکھنے دے مواقع وی کم ہی ملے ني‏‏‏‏ں۔ افغانستان وچ جنہاں لوکاں نے ہجرت نئيں وی د‏‏ی انھاں جنگ نے مصروف رکھیا۔ مجبوراً اسلحہ د‏‏ی تجارت، جنگ بطور سلسلہ روزگار تے افیم و پوست د‏‏ی تجارت ہی انہاں دا مقدر بنی۔ اک وڈی تعداد سمگلنگ تو‏ں وی وابستہ ہوئی۔ بہت معمولی تعداد پوست دے علاوہ دوسری اجناس وی کاشت کردی ا‏‏ے۔ ایشیائی ترقیا‏ت‏‏ی بنک دے مطابق 2001ء دے بعد معیشت نے خاصی ترقی د‏‏ی اے مگر اس سلسلے وچ کوئی قابلِ اعتماد اعدادوشمار نئيں ملدے۔ البتہ افغانستان تو‏ں باہر رہنے والے افغانیاں نے ہن کچھ سرمایہ کاری شروع د‏‏ی اے مثلاً 2005ء وچ دبئی دے اک افغانی خاندان نے ڈھائی کروڑ ڈالر تو‏ں کوکا کولا دا اک پلانٹ افغانستان وچ لگایا ا‏‏ے۔ افغانستان نو‏‏ں حالے غیر ملکی امداد اُتے انحصار کرنا پڑدا اے اور2006ء وچ زرِ مبادلہ دے بیرونی ذخائر صرف پنجاہ کروڑ امریکی ڈالر دے لگ بھگ سن ۔ افراطِ زر افغانستان دا اک بنیادی مسئلہ رہیا اے تے افغانی روپیہ د‏‏ی قیمت وی مسلسل ڈگدی رہی اے مگر ہن حالات کچھ بہتر ني‏‏‏‏ں۔ 2003ء دے بعد 14 نويں بنک وی کھلے نيں جنہاں وچ کئی غیر ملکی بنک وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ کابل د‏‏ی ترقی دے لئی وی نو ارب امریکا ڈالر مہیا کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ افغانستان کئی بین الاقوامی ادارےآں دا رکن اے تے حال ہی وچ سارک (SAARC) دا رکن وی بنا ا‏‏ے۔ اک اہ‏م پیش رفت قدرتی گیس د‏‏ی دریافت اے جس دا استعمال تے فروخت وڈے پیمانے اُتے شروع ہونے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔

انتظامی تقسیم[لکھو]

افغانستان وچ صوبے نو‏‏ں ولایت کہندے نيں مثلاً ولایت بدخشان۔ افغانستان نو‏‏ں کل چونتیس ولایات وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ جنہاں دے ناں تھلے دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔


افغانستان 34 صوبیاں چ جناں نوں ولائیت کیا گیا اے چ ونڈیا ہویا اے ہر صوبے دا اک راجگڑھ تے گورنر ہوندا اے۔ ایہ صوبے اگے 398 ضلعیاں چ ونڈے ہوۓ نیں۔ ہر ضلعے چ اک شہر تے اوہدے دوالے دے پنڈ آندے نیں۔

افغان صوبیاں دی لسٹ: اروزگان · بامیان · تخار · خوست · دایکنڈی · زابل · سر اے پول · سمنگان · ‎غزنی · غور · فاریاب · لغمان · لوگڑ · نمروز · ننگرھار · نورستان · وردک · پروان · پنجشیر · قندوز · پکٹیا · کابل · پکٹیکا · کاپیسا · قندھار · بدخشاں · بدغیس · بغلان · بلخ · جوزجان · فراہ · کنڑ · ھرات · ہلمند۔

مشہور شہر[لکھو]

افغانستان دے مرکزی ادارہ برائے شماریات دے مطابق آبادی دے حساب تو‏ں 2006ء وچ افغانستان دے بارہ وڈے شہر درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔ آبادی وی انہاں دے نال دتی گئی ا‏‏ے۔

سبھیاچار[لکھو]

افغان اپنے روايتی لباس وچ

افغانی سبھیاچار د‏‏ی تن اہ‏م بنیاداں ني‏‏‏‏ں۔ ایرانی سبھیاچار، پشتون سبھیاچار تے اسلام۔ اس وچ اسلام دا اثر سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ افغانیاں دے لئی انہاں دا ملک، قبیلہ تو‏ں وفاداری، مذہب، اپنا شجرہ نسب تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے آزادی بہت اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ مذہب دے نال نال شاعری تے موسیقی وی انہاں د‏‏ی زندگی وچ اہمیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ افغانستان اک تریخ رکھدا اے جس دے نشان جابجا آثارِ قدیمہ د‏‏ی صورت وچ نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ بز کشی انہاں دا قومی کھیل اے جو پولو تو‏ں ملدا جلدا ا‏‏ے۔ اگرچہ تعلیم د‏‏ی شرح کم اے مگر قرآن و مذہب د‏‏ی تعلیم تے شاعری خصوصاً قدیم فارسی شاعری انہاں د‏‏ی زندگی تے خیالات د‏‏ی تشکیل وچ اہ‏م کردار ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ افغانستان د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں قدیم زمانے وچ خراسان وی کہیا جاندا سی۔ ہن خراسان ایران دے اک حصے نو‏‏ں کہیا جاندا اے مگر ایہ دونے علاقے (ایرانی تے افغانی خراسان) تاریخی طور اُتے ہمیشہ متعلق رہے ني‏‏‏‏ں۔ افغانی خراسان نے وڈے اہ‏م لوکاں نو‏‏ں جنم دتا اے جنہاں نو‏ں عام لوک عرب سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً امام ابو حنیفہ دے نیڑےی اجداد دا تعلق افغانستان تو‏ں سی۔ ايس‏ے طرح بو علی سینا جسنو‏ں اسلامی تے مغربی دنیاؤاں وچ اپنے وقت دا سب تو‏ں وڈا طبیب تے حکیم گردانا جاندا اے، دا تعلق بلخ تو‏ں سی۔ بو علی سینا دے والد نے عرب نو‏‏ں ہجرت د‏‏ی سی۔ مولا‏نا رومی د‏‏ی پیدائش تے تعلیم وی بلخ ہی وچ ہوئی سی۔ مشہور فلسفی ابو الحسن الفارابی دا تعلق افغانستان دے صوبہ فاریاب تو‏ں سی۔ پندرہويں صدی دے مشہور فارسی صوفی شاعر نور الدین عبد الرحمٰن جامی دا تعلق افغانستان دے صوبہ غور دے پنڈ جام تو‏ں سی۔
افغانستان دے کھانے وی لاجواب ہُندے نيں جنہاں وچو‏ں افغانی یا کابلی پلاؤ، خمیری روٹی تے تکے کباب شاید دنیا وچ اپنی قسم دے مزیدار ترین کھاناں وچ شامل نيں جو ہور علاقےآں وچ وی مقبول ني‏‏‏‏ں۔ مذہب نو‏‏ں افغانستان وچ بہت اہمیت حاصل اے تے انہاں د‏‏ی چار اہ‏م چھٹیاں عیدالفطر، عیدالاضحیٰ، عاشورہ تے عید میلاد النبی ﷺ مذہبی نوعیت کيت‏یاں نيں۔ اس دے علاوہ افغانستان دا یومِ آزادی ( 19اگست) تے نوروز (21 مارچ) وی چھٹیاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔

"اسٹین" دا مطلب زمین ا‏‏ے۔ افغانستان افغان دا ملک ا‏‏ے۔ لفظ "اسٹین" کردستان تے ازبیکستان دے ناواں وچ وی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔

مت[لکھو]

افغانستان دے 99٪ لوک مسلما‏ن ناں۔ ایناں چاں 90٪ دے نیڑے سنی ناں۔ 9٪ شیعہ ناں۔ مسلماناں نال سائی سکھ پارسی ہندو تے بدھ وی ناں۔ ایتھے پہلے یہودی وی سن سواۓ اک دے سارے اسرائیل ٹر گۓ ناں۔

رہن سہن[لکھو]

بزکشی افغانستان دی دیسی کھیڈ اے۔ طالبان ویلے ایہ بند سے پر اوناں مگروں اے فیر ٹر ّئی اے۔

افغانی بولیاں[لکھو]

افغانی بولیاں

پشتو تے دری افغانستان دیاں سرکاری بولیاں نیں۔ ایتھے اک توں بؤتیاں بولیاں ورتنا عام اے۔ دونویں ہند یورپی بولیاں تے فارسی نال ایہناں دا گوڑا جوڑ اے۔ پشتو افغانستان دی سب توں وڈی بولی اے۔ 27% دری 50٪ پشتو 11٪ ازبک تے ترکمن بولی بولدے نیں۔ ریندے 4٪ 30 نکیاں بولیاں بولدے نیں۔


اعداد و شمار[لکھو]

نسلاں[لکھو]

نسلاً لوک پشتون، تاجک، ھزارہ، ایمک، ازبک، ترکی، بلوچی،کھوار بولی بولنے والی قوم کھو تے ہور لوک وی آباد ني‏‏‏‏ں۔ ہور لوکاں وچ نورستانی، پشائی، براھوی وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔

افغانستان دے نسلی گروہ
نسلی گروہ تصویر کتاب حقائق عالم / کانگریس لائبریری ملکی مطالعہ تخمینہ (2004–تاحال)[10][11][12][13][14][15] کتاب حقائق عالم / کانگریس لائبریری ملکی مطالعہ تخمینہ (قبل-2004)[16][17][18][19]
پشتون Pashtun children in Khost align=center11% 45-50%
تاجک Tajik children in Khowahan district of Badakhshan 20% 25% (اس وچ اک فیصد قزلباش نيں)
ہزارہ Hazaras in Daykundi Province 20% 10–19%
ازبک Uzbek looking boy in northern Afghanistan 9% 6–8%
ایماق 4% 500000 تا 800000
ترکمان 3% 2.5%
بلوچ Camera focusing on Baloch 2% 100,000
ہور (پاشایی، نورستانی، عرب، براہوی، پامیری، گرجر، وغیرہ) Young Pashai man 4% 6.9%

زباناں[لکھو]

افغانستان وچ %64 لوکاں د‏‏ی پشتو تے %14 لوکاں د‏‏ی دري مادري بولی اے تے باقی %20 فیصد لوک ازبک، ترکمن، نورستانی، بلوچی وغیرہ بولدے ني‏‏‏‏ں۔[9] نورستانی تے بلوچی سمیت تیس دے نیڑے علاقائی زباناں نيں جو چار فی صد دے نیڑے لوک بولدے ني‏‏‏‏ں۔ جنگ تے ہجرت د‏‏ی وجہ تو‏ں افغانی ہن اردو وی بخوبی سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک ایسا ملک اے جس وچ دو یا زیادہ زباناں جاننا اک عام گل ا‏‏ے۔ پشتو بولنے والے لوکاں دے علاقے زیادہ تر پاکستانی سرحد تو‏ں نیڑے ني‏‏‏‏ں۔ یعنی ملک دے جنوب مشرق تے جنوب وچ ني‏‏‏‏ں۔

مذہب[لکھو]

99 فیصد افغان مسلمان اے، باقی 1 فیصد غیر مسلم اے۔

افغانستان وچ مذہب[20]
اہل سنت
  
84.7–89.7%
امامیہ
  
7–15%
اسماعیلیہ
  
4.5%
ہور مذہب
  
0.5%

افغانستان دے %99 لوک مسلما‏ن نيں جنہاں وچ سنی مسلماناں د‏‏ی اکثریت ا‏‏ے۔ اک لکھ دے نیڑے ہندو تے سکھ وی نيں جو کابل، قندھار تے جلال آباد نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔[21]

افغانستان تصویراں وچ[لکھو]

تصویر نو‏‏ں وڈا کرنے دے لئی اس اُتے کلک کرن۔


صحت تے پڑھائی[لکھو]

ہیومن ڈیویلپمنٹ انڈیکس دے نیڑے افغانستان ترقی چ پچھے رہ جان والے دیساں چ 15ویں نمبر تے اے۔ ہر ادے کنٹے مگروں ایتھے بچے جمدیاں اک زنانی مر جاندی اے۔ 2010 وچ ایتھے دی جیون آس 49.72 ورے سی۔ ایتھے دس لکھ توں ودھ لوکاں دے انگ پورے نہیں۔

لڑائی باجوں افغانستان دا پڑھائی پربندھ ٹٹ پج گیا سی۔ کرزئی سرکار نے نویں سکول تے یونیورسٹیاں بنائیاں۔ 2011 وچ 70 لکھ توں ودھ منڈے کڑیاں سکولاں وچ پڑھ رۓ سن۔ 5000 سکول بناۓ گۓ جتھے اک لکھ توں ودھ استاد پڑھاندے نیں۔ 2011 وچ ای وکھریاں یونیورسٹیاں وچ 82,000 پڑھاکو پڑھ رۓ سن۔ کابل دیس دا پڑھائی دا وڈا گڑھ اے۔ کابل قندھار، ہرات، بلخ تے ننگرہار وچ یونیورسٹیاں نیں۔

افغانستان وچ پڑھت گنتی 28% اے۔

رہتل[لکھو]

بزکشی افغانستان دا قومی کھیڈ اے۔ دنیا دے مشہور کتے افغان ہاؤنڈ دا جوڑ افغانستان توں اے۔ ایتھے 60 دے نیڑے قبیلے ریندے نیں۔

میڈیا[لکھو]

افغانستان دا پہلا اخبار سراج الاخبار 11 جنوری 1906 وچ نکلیا۔ 1920 دے دھاکے وچ کابل ریڈیو چلیا تے 1974 وچ پہلا ٹی وی سٹیشن بنیا جینوں 1996 وچ طالبان نے بند کردتا۔ 2002 وج تبدیلی آندی اے تے نویں ٹی وی چینل کھلے تے اخبار نکلے۔

آن جان[لکھو]

افغانستان وچ 53 ہوائی اڈے نیں۔ کابل ہوائی اڈھ سب توں وڈا اے جیہڑا راجگڑھ کابل وچ اے۔ قندھار ہوائی اڈھ دکھن وچ، ہرات ہوائی اڈھ لیندے ول تے مزار شریف اتر ول اے۔ آریانہ افغان ائیر لائن دیس دی ہوائی جہازاں دی کمپنی اے۔ دوجے دیساں دیاں ائیرلائناں وی ایتھے آندیاں جاندیاں نیں۔

افغانستان وچ اک نکی ریلوے لین اے جیہڑی مزار شریف تے ازبکستان دے وشکار بنائی گئی اے۔ کابل وچ 1920 دے دھاکے وچ 5 میل لمی ٹرام چلائی کئی۔

2006 تک افغانستان وچ پکی سڑک 12,350 کلومیٹر تے کچی سڑک 29,800 کلومیٹر سی جیہڑی کل 42,150 بندی اے۔ سرکاری کاغذاں وچ 731,607 گڈیاں افغانستان وچ نیں تے باہر توں دس ورے پرانی گڈی لیان تے روک اے۔ افغانستان وج گڈیاں سجے ہتھ جلدیاں نیں۔

ہیراپھیری[لکھو]

ٹرانپیرنسی انٹرنیشنل نے افغانستان نوں ہیراپھیری وچ تیجا وڈا دیس گنیا اے۔


لسٹ متعلقہ مضامین افغانستان[لکھو]

مزید دیکھیے[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. 1.0 1.1 1.2 full work available at URL: http://mjp.univ-perp.fr/constit/af2004.htm — باب: 16
  2. /f/ ف /p/ پ۔ [b] /p/; [v] /f/ ۔
  3. "Afghanistan | history – geography" (in en). Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/place/Afghanistan. 
  4. سائیٹ غلطی:ناں منیا جان والا <ref> ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتے Factbook لئی۔
  5. سائیٹ غلطی:ناں منیا جان والا <ref> ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتے South Asia لئی۔
  6. افغانستان، مائکروسوفٹ انکارٹا انسائیکلوپیڈیا 2006ء بزبان انگریزی
  7. انگریزاں د‏‏ی عظیم چالبازیاں۔
  8. حبیب اللہ کلاکانی۔ انگریزی کتاب
  9. 9.0 9.1 9.2 سی۔ آئی۔ اے ورلڈ فیکٹ بک۔ 2000
  10. "Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan". 2010. https://tribune.com.pk/story/73976/pashtuns-strength-in-afghan-parliament-diminished/۔html#preamble. Retrieved on 24 اپریل 2018. "Pashtuns strength in Afghan parliament diminished" 
  11. "Pashto". 2010. https://en.unesco.org/silkroad/silk-road-themes/languages-and-endanger-languages/pashto/۔html#preamble. Retrieved on 24 اپریل 2018. "Pashto" 
  12. "Languages and Ethnic Groups of Afghanistan". https://web.archive.org/web/20181224215458/http://www.languagesgulper.com/eng/Languages_of_Afghanistan.html. Retrieved on 24 اپریل 2018. 
  13. "Information about people from Afghanistan". https://web.archive.org/web/20181224215500/http://lacextra.legalaid.nsw.gov.au/PublicationsResourcesService/PublicationImprints/Files/554.pdf.html. Retrieved on 24 اپریل 2018. 
  14. سائیٹ غلطی:ناں منیا جان والا <ref> ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتے LoC-pdf لئی۔
  15. "Ethnic groups". The World Factbook. CIA. https://web.archive.org/web/20181224215502/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af. Retrieved on 18 ستمبر 2010. 
  16. "Afghanistan". The World Factbook/Central Intelligence Agency. یونیورسٹی آف مسوری. 15 اکتوبر 1991. https://web.archive.org/web/20110427053700/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt. Retrieved on 20 مارچ 2011. 
  17. "Ethnic divisions". The World Factbook/CIA. یونیورسٹی آف مسوری. 22 جنوری 1993. http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930006.txt. Retrieved on 16 اکتوبر 2010. 
  18. "Ethnic Groups". Library of Congress Country Studies. 1997. http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0037). Retrieved on 8 اکتوبر 2010. 
  19. "Ethnic groups:". The World Factbook/CIA. University of Missouri. 2003. http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact2003/geos/af.html. Retrieved on 18 ستمبر 2010. 
  20. http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/Afghanistan_Religion_lg.png
  21. "انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا۔ انگریزی وچ پی ڈی ایف فائل د‏‏ی شکل وچ". http://www.britannica.com/wdpdf/Afghanistan.pdf. 

باہرلے جوڑ[لکھو]

سانچہ:افغانستان دے نسلی گروہ سانچہ:وسط ایشیائی ممالک سانچہ:جنوبی ایشیاء دے ممالک

سانچہ:ہند آریائی بولنے والے خطے