آرٹ
آرٹ ایسے کم یا کماں نوں آکھیا جاندا اے جیدے وچ چیزاں نوں نشاناں نال اینج دسیا جاندا اے جے اوہ سوہنیاں لگن۔ ارٹ دی بنی شی کوئی کہانی دسدی اے یا صرف کوئی سوہنا سچ یا مسوس ہون والا جذبہ۔ انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا آرٹ نوں اینج دسدا اے،" اوہ سوہنیاں شیواں، محول، یا تجربیاں جنہاں نوں دوجیاں نوں وی دسیا جا سکے تے جنہاں دے بنان وچ سوچ تے گر نوں ورتیا گیا ہوۓ"۔ ایتھے آرٹ وچ مورتاں (Painting)، بتی بنانا(Sculpture)، تے فوٹوگرافی آندے نیں۔ آرکیٹیکچر نوں وی ویکھے جان والے آرٹ وج گنیا جاندا اے پر اوہدے وچ اوس شے تے کم لینا اوہدے بنان دا مڈھ ہوندا اے۔ موسیقی، تھیٹر، فلم نوں آرٹ نال رلایا جاسکدا اے۔
آرٹ فلاسفی دی اک ونڈ اے جیدے وچ ایدی اصل ایدا بنانا تے ایہنوں دسنا آندے نیں۔ آرٹ اک ول یا راہ اے انسانی سوچ یا جذبے نوں دسن یا کسے ہور تک اپڑان لئی۔ ارسطو دی فلاسفی وچ آرٹ اک ودیا تے آئیڈیل نقل (Mimesis) اے۔ لیو ٹالسٹائی ایہنوں اک بندے توں دوجے بندے تک گل اپڑان دا پٹھا ول کیندا اے۔ مارٹن ہائیڈگر دی اکھ وچ آرٹ اک ایسا ول اے جیدے راہیں کوئی سنگت اپنا آپ دسدی اے۔
تریخ [لکھو]
آرٹ دے سب توں پرانے نمونے پتھر ویلے توں لبدے نیں وینس ولنڈورف 24,000 توں 22,000 م پ دی اک زنانی دی پتھر دی بنی مورتی اے جیہڑی آسٹریا توں لبی سی۔ لاسکو، فرانس وچ زمین دے اندر غاراں وچوں 17,300 ورے پرانیاں جانوراں تے انساناں دیاں مورتاں کنداں تے بنیاں ملیاں نیں۔ ایہناں وچ انسان شکار کردا دسیا گیا اے۔ وشکارلہ پتھر ویلہ 8000-6000 م پ لنگان تے نیولتھک ویلے 6000-3000 م پ وچ انسان نے وائی بیجی تے اک تھاں تے ٹک کے رہنا سکھیا، رہتلاں گنجلیاں ہویاں تے مذہب نے وی مانتا پائی تے انسان نے اپنے فیدے لئی ہتھ نال کئی چیزاں بنانیاں سکھیاں تے فیر کانسی ویلے 3000-1000 م پ وچ پہلیاں انسانی رہتلاں پونگریاں۔ پرانے مصر، پرانے عراق، فارس، ہڑپہ رہتل، چین، پرانے یونان، روم تے انکا تے مایا دیاں رہتلاں نے اپنیاں آرٹ دیاں ریتاں اپنیاں ضرورتاں تے اپنے کول ہون والیاں شیواں توں بنایاں۔ آرٹ اودوں لکھائی دے بنن نال ٹردا اے۔ لکھائی اپنے مڈھ ویلے توں تے بپار دے کم نوں سوکھا تے لین دین نوں یاد رکھن لئی بنی۔ لکھائی پہلے مورتاں نال تے فیر وازاں نوں نشان دے کے تے اوہناں نوں جوڑ کے بنائی جاندی اے۔
پرانا عراق
پرانے عراق دا آرٹ دجلہ تے فرات دے دریاواں دے وشکار 6 ہزار ورے پہلے توں اوتھے پونگرن والیاں اشوری، سمیری، کالدی، رہتلاں وچ بنیا۔ ایتھوں دے آرکیٹیکچر وچ اٹ تے ڈاٹ دا ورتن سی تے ایدے نال زکورت، مندر تے وکھریاں پدھراں والے ہرم بناۓ گۓ۔ محلاں وچ وکھریاں پدھراں تے سوہنے رکھ لاۓ گۓ جیہڑے پرانی دنیا دیاں 7 نویکلیاں شیواں وچوں سن۔ بتی بنان دا ول لکڑ نوں چھل کے تے نقشی دبکی پتھر نال بنیا تے ایہناں نال مذہبی، شکاری تے فوجی وکھالے انساناں تے جانوراں نال بناۓ جاندے سن۔ سمیری ویلے وچ نکیاں بتیاں جناں دے کںارے تکھے، رنگلے پتھر دیاں، گنجے سر تے چھاتیاں تے ہتھ سن۔ اکادی ویلے دیاں بتیاں دے سر دے وال لمے تے داڑیاں سن جیویں نارام سین۔ عموری ویلے دیاں بتیاں نوں لاگاش گڈیا وچ سمجیا جاسکدا اے جیدے چ گڈیا نے چادر سر تے ٹوپی تے ہتھ چھاتی تے رکھے نیں۔ اشتر بوآ جیہڑا بابل وچ 575 م پ وچ بنایا گیا سی بابل دے ارکیٹیکچر ارٹ دی وڈی نشانی اے تے ایدا کج حصہ پرگامون میوزیم، برلن وچ ہے۔
گیونل شیرنی 5000 ورے پرانی لائم پتھر دی بنی اک مورتی اے۔ عراق وچ ایہ اودوں بنی جدوں پہیہ تے لکھن دا ول بنۓ گۓ۔ دکھنی عراق وچ ارک وچ گول پیپ ورگیاں مہراں تے بنیاں مورتاں کہانی سناندا اک نویکلا ول سی۔ ایہ مہراں پتھر مٹی یا کسے ہور شے دیاں وی بنیا ہوسکدیاں سن۔ رات دی رانی عراق چوں لبی کوئی 3800 ورے پرانی پتھر تے بنی عورت دیوی دی بتی اے جیدے پیر پنجھی ورگے دوالے پر، سجے کھبے شیر تے الو نیں ۔ گڈیا دی بتی 2144 - 2124 م پ ورے پرانی اے۔ ار دا سٹینڈرڈ، کھڑی بکری، تانبہ بلد تے گدھ دی یادگار پرانے عراق دے آرٹ دیاں منیاں پرمنیاں نشانیاں نیں۔
لکھائی دا ول بنن نال پرانے عراقی لکھتاں وچ وی اپنے آپ نوں دسدے نیں۔ گلگامش 17 صدی م پ وچ لکھی گئی ایدے وچ سمیری تے اکادی دیوتاواں دیاں کہانیاں نیں۔ اٹراہسس، اکادی ویلے دی اک لکھت اے جیدے وچ ہڑ آن دی کہانی دسی گئی اے۔ بابل دیاں لکھتاں وچ سب توں منی پرمنی لکھت انوما الیش اے جیدے وچ ایس کائنات دے بنن دی کہانی دتی گئی اے۔
پرانا مصر
پرانا مصری آرٹ 5000 م پ توں لے کے 300 تک دے ویلے تک پھیلی ہوئی مصری رہتل دی نشانی اے تے ایھدے وچ مورتاں، بتیاں، آرکیٹیکچر تے رلدیاں چیزاں آندیاں نیں ۔ ایہ مصری آرٹ پرانیاں قبراں تے یادگاری تھانواں توں لبیا تے اینج ایدھے وچ مرن مگروں جیون تے پرانی جانکاری نوں بچان تے زور اے۔ ایہ آرٹ 3000 م پ توں لے کے تیجی صدی تک تے اچیچے دوسرے تے تیسرے ٹبر ویلے وچ بنیا۔ 3000 ورے دے لمے ویلے وچ ایدا تے باہر دا کوئی اثر ناں پیا تے جس ودیا ول نال ایہ ٹریا تے بنایا گیا انت تک انج دا ای ریا۔ ایس ویلے دا منیا آرٹسٹ پیبلو پکاسو مصری آرٹ توں اثر لیندا اے۔
مصر اک سکا دیس ہون باجوں ایتھے بنیاں مورتاں ٹھیک ملیاں نیں۔ مصر دیاں بتیاں وچوں سب توں چوکھیاں جانیاں جان والیاں رامسیس II، اخناتون، نیفریتیتی، اوسکورن II، امنہوٹپ III، منکار تے تتنخامون نیں۔مصری پانڈے پتھر توں لے کے مٹی نال بندے سن تے اوہنے تے کالے یا رنگلے نقش بنے ہوندے سن۔ ایہناں وچ عام کر وچ ورتن دے پانڈے مرتبان، کڑے نیں۔
مصری مندراں, محلاں, ہرماں, قبراں, تے ہور کوٹھیاں نوں بنان وچ اٹ، لائم پتھر، ریتلا پتھر تے گرینائٹ ورتے گے۔ لکڑ تھوڑی ہون باجوں ایدا ورتن تھوڑا اے۔ خوفو دا اہرام، ابوالہول، کرناک، لکسر، ادفو دے مندر ایدے وڈے ادھارن نیں۔ مصری لکھتاں تے مورتاں بنان لئی پیپائرس ورتدے سن۔ ایہ اک بوٹے توں بنایا جاندا سی۔ ایدیاں نشانیاں مصر دے سکے موسم وچ رہ گیا ہور کلاسیکی دنیا وچ وی ایدا ورتن سی پر پر کتے ہور ناں رہیاں۔
پرانا یونان
پرانا یونانی آرٹ بتیاں، آرکیٹیکچر، پانڈے تے مورتاں وچ دسد اے تے ایس نے یورپ تے ایشیاء وچ پاکستان تک اپنے رنگ چھڈے نیں۔ یونانی پانڈے وکھریاں ویلیاں وچ وکھریاں ولان تے نمونیاں وچ بندے سن۔ پانڈے جناں وچ مرتبان تے پلیٹاں تے عام زندگی دیاں مورتاں بنیاں ہوندیاں سن۔ یونانی آرکیٹیکچر اپنی شان، سادگی تے سوہنپ وچ اپنی ادھارن آپ اے۔ پرگامون، پارتھینن، ہیفسٹس دا مندر ویکھن والیاں تھانوان نیں۔ مائلو دی وینس، سیموتھریس دی نائیکے، یونانی بتیاں دیاں ودیا ادھارن نیں۔
دکھنی ایشیاء
دکھنی ایشاء وج آرٹ دی ریت ہڑپہ رہتل توں ٹردی ہوئی اج دے ویلے تک اپڑدی اے۔ بانڈے بتیاں آرکیٹیکچر، مورتاں تے ایہ آرٹ ویکھیا جاسکدا اے۔ مہنجوداڑو دی نچدی کڑی، پنڈت بادشاہ، مہراں جنہان تے ہاتھی بلد تے سواستیکا بنے ہوۓ سن، تے مٹی دے وڈے مرتباناں تے پانڈیاں تے مورتاں اوس ویلے دے آرٹ دا وکھالہ نیں۔بت بنانا ہندو جین تے بدھ مت دی ریت رئی اے۔ اجنتا دے غار پرانی ہندستانی بتی دی اک ودیا تھان اے۔ ہندو ہزاراں وریاں توں اپنے دیوی دیوتاواں وشنو،شیوا ،لکشمی ،گنیش ،ہنومان ،اندرا،رام تے سرسوتی دیاں مورتاں تے بتیاں بنا کے مندراں تے کراں وچ رکھدے آۓ نیں۔ اتلے پنجاب وچ گندھارہ بدھ مت دے ارکیٹیکچر دی وڈی تھاں سی۔ ایہ بتیاں بدھ تے اودے جیون دے دوالے نیں تے ویلے نال ایہناں دے بنان وچ تبدیلیاں آئیآں تے یونانی رنگ وی دسدا اے۔ مغل راج ویلے ایرانی رنگ موراں وج دسدا اے۔ مغل راج ویلے دیاں مورتاں مغل بادشاہواں تے اوہناں دے جیون دے دوالے ای بنیاں نیں۔ کانگڑہ راجپوت تے پنجاب مورتاں بنان دے مغلاں مگروں وکھرے سکول سن۔ مورتاں دے ول نوں انگریزاں نے آکے اپنا رنگ وی چاڑیا۔ قطب مینار قطبادین ایبک دی جت تے دلی وج بنایا گیا اک مینار اے۔ارکیٹیکچر وچ پرانے قلعیاں مندراں دے مگروں مغل ویلے وچ مغل آرکیٹیکچر ہندستان دی پہچان بندا اے۔ تاج محل، بادشاہی مسجد، شالامار باغ، شاہی قلعہ مغل آرکیٹیکچر دے کج نشان نیں۔
مورت نگری [لکھو]
بارلے جوڑ [لکھو]
 |
وکیمیڈیا کامنز چ مورتاں: Art |
