تارہ پڑھت

Wikipedia توں
جاؤ: پاندھ, کھوج

تارہ پڑھت زمین توں باہری چیزاں جیویں سورج، چن، پاندھی، تارے، بدلیاں، تارہ سمندر نوں پڑھن دی سائنس اے۔ ایدھے وچ ایہناں دی فزکس، کیمسٹری تے تے اسمان تے ہون والے کماں نوں وی ویکھیا جاندا اے۔ تارے کنج بندے تے مکدے نیں ایہدے وچ آندے نیں۔ تارہ پڑھت پرانیاں سائینساں وچوں اے تے پرانیاں رہتلاں عراقی، ہندستانی، چینی، مصری، یونانی، ایرانی تے مایا وچ ایس بارے اچیچی پدھر نال کھوجاں کیتیاں گیاں تے کاہڈاں کڈیاں گئیاں۔ ایہ پرانے ویلیاں توں قسمت دا پتہ کرن، راہ لبھن تے کیلنڈر بنان لئی کم لیندے سن۔

ٹیلیسکوپ دے بنن نے ایہنوں اک ٹھیک ول دی سائینس وچ پلٹیا۔ سیراریاں، تاریاں بارے ٹھیک ٹھیک پتہ چلیا تے اسمان دے ودھیا نقشے بنے۔ تارہ پڑھت کئی انگاں وچ ونڈیا گیا۔ تارہ پڑھت نوں شکین لوکاں نے وی چوکھا وادھا دتا اے تے ہجے وی شکین لوک ایدھے وچ حصہ لے سکدے نیں۔ تارہ پڑھت دا قسمت دا پتہ لان وچ کوئی کم نہیں تے دوناں نوں آپس وچ رلانا ٹھیک نہیں۔

تریخ[لکھو]

تارہ پڑھت انسانی رہتل دیاں پرانیاں پڑھتاں وچوں اک اے۔ انسا رات ویلے اسمان ول ویکھدا تے وکھرے تاریاں نوں جوڑ کے اپنے دوالے دے جانوراں دیاں مورتاں بناندا ریندا اے تے اوہناں دیاں کہانیاں گھڑدا۔ تارے انسان دے سفر وچ راہ لبھن دے کم وی اندے۔ ننگی اکھ نال جو اوہنون دسیا اوہدے توں اوہنے مزہب قسمت تے توہمات دا مڈھ رکھیا۔ پرانیاں رہتلاں وچ تارے روحاں تے دیوتاواں دے رہن دی تھاں سن تے ایہناں دی پوجا کیتی جاندی سی۔ اسمان دا سب توں لشکدا تارہ سیریس جیدے بارے قرآن دی سور نجم وچ وی آندا اے اوہدی پوجا کیتی جاندی سی۔ تاریاں دے پہلے پڑھاکو مندراں دے لوک سن۔ اوہ مہینہ، سکا موسم، تے قسمت دا حال تارے ویکھ کے دسدے سن۔ سورج تے چن نوں ویکھ کے پرانے کیلنڈر بناۓ گۓ تے ورے مہینے تے دناں نوں گنیا گیا۔ کیلنڈر دی وائی بیجی وچ لوڑ پیندی سی۔ پنجاب دا پرانا کیلنڈر موسم دا ٹھیک ٹھیک ناپ دسدا اے تے پنجابی پنڈاں تھانواں وچ وسن والے اوہنوں ای ورتدے نیں تے اوہناں دا جیون ایدھے دوالے ای کمدا اے۔

ٹیلیسکوپ توں پہلے تارے ویکھن لئی اچی یا اچیچی تھاں لبی جاندی سی۔ دنیا دیاں اگے ودویں رہتلاں عراق،ہندستان مصر، چین، یونان تے وشکارلے امریکہ وچ اکھ نال ویکھ کے کٹھیاں کیتیاں جانکاریاں تے سوچیا گیا تے دنیا ایس کھوج ول اگے ودھی جے ایس دنیا نوں ہور کیویں کھوجیا جاوے۔ پرانی تار پڑھت تاریاں تے سیاریاں دی اسمان تے تھاں لبن تے ایھدے نقشے بنان بارے سی۔ زمین نوں ایس جگ دا گڑھ منیا جاندا سی جیدے دوالے سورج چن تے تارے کمدے سن۔

پرانا عراق

تارہ پڑھت دا مڈھ پرانے عراق وچ رکھیا گیا جتھے سمیری، اشوری تے بابلی شاہیاں وسیاں تے جتھے لکھن دا ول 3500–3000 م پ چلیا۔ سمیری تارہ پڑھت دا پتہ سانوں پہلیاں بابلی تارہ لکھتاں توں لگدا اے جیہڑیاں 1200 م پ دے دوالے دیاں نیں۔ کئي ناں سمیری ہون باجوں سانوں تارہ پڑھت دا کانسی ویلے تک جان دا وی پتہ لگدا اے۔ سمیریاں نیں ای تاریاں نوں دیوی دیوتاواں دا درجہ دے کے تارہ پڑھت وچ مذہبی رنگ رلایا۔ سیمیریاں نیں ای 60 دے نمبر نوں اپنی گنتی وچ مڈھ دا درجہ دتا تے اینج نکا تے وڈھا گنن دا کم اسان کردتا۔ اک چکر نوں 360 انگاں وچ ونڈنا وی سمیریاں توں چلیا۔ میتھمیٹکس تے تارہ پڑھت پہلی واری سانوں ایتھے رلدے دسدے نیں۔

تارہ پڑھت تے اک بابلی لکھت

بابل والیاں نے پہلی واری ایہ کاہڈ کڈھی جے اسمان تے تاریاں دا ٹرن اک پدھر تے پربندھ نال ہوندا اے تے ایہنوں ناپیا وی جاسکدا۔ بابلی رہتل دے مڈھلے وریاں وچ مٹی دیاں لکھتاں تے اک سورجی ورے وچ اک دن دے چانن وچ تبدیلیاں دا حساب ملدا اے۔ انوما انو انلیل دے ناں دیاں پکی مٹی دیاں تختیاں وچ اوس ویلے دیاں تارہ پڑھتاں دا ریکارڈ ملدا اے تے تختی نمبر 63 وچ وینس دے 21 ورے تک چڑھن دا لکھیا ملدا اے جس توں ایہ پتہ لگد اے اودون دے لوکاں نوں سیاریاں دے لگاتار تے اک پدھر نال اسمان تے چلن دا پتہ سی۔ بابل والیاں نے تاریاں دے وی ریکارڈ باۓ اوہناں دے اوہناں دے جرمٹاں دے ناں رکھے۔ ویلے نوں ناپن لئی پانی گھڑی تے سورج گھڑی بنائی۔ بابلی بادشاہ نیبونصر (747–733 م پ) دے ویلے توں ایہناں تارہ لکھتاں وچ اک ودھیا پدھر پونگری تے ایس نے بابل والیاں نوں ہر 18 ورے مگروں چن گرہن دے ہون دی دس دتی۔ بابلی تارہ پڑھت یونانی، ایرانی ہندستانی، اسلامی تے یورپی تارہ پڑھت دا مڈھ سی۔

پرانا مصر

پرانے مصری 365 دن دا کیلنڈر ورتدے سن، نیل دے سلانہ ہڑ لئی تاریاں دی ویکھ چاک کیتی جاندی سی۔ ہرم بناندے ویلے قطبی تارے نوں سوچ وچ رکھیا گیا سی۔ کرناک وچ امن رے دا مندر اینج بنایا گیا سی جے پالے دے سورج دا چانن ہر تھاں تے اپڑے۔ مندراں چوں کئی کتاباں دے ناں ملے نیں جنہاں وچ سورج، چن تے تاریاں دی چال لکھی گئی سی۔ فرعون رعمسیس 6ویں تے رعمسیس 9ویں دیاں مقبریاں دیاں چھتاں تے اسمان دے نقشے بنے ہوۓ نیں۔ سیریس تارے دا چڑھن کیلنڈر دے ناپ وچ اک مڈھلی گل سی۔


یونانی تارہ پڑھت

یونانی پڑھت وچ تاریاں تے تارہ چرمٹان بارے سب توں پرانی لکھت شاعر ہومر دی اے اوہنے الیاد تے اوڈیسی وچ ہالی تارہ چرمٹ، شکاری تارہ چرمٹ، وڈا رچھ ترنجن (تارہ ٹولی) تے سب توں لشکدے تارے سیریس دا ناں لیا اے۔ شاعر ہیسیوڈ نے 7ویں صدی م پ وچ اپنی شاعری دے کیلنڈر وچ تارے ارکٹورس نوں رلایا۔ پرانے یونانی نیڑے زمین پدھری سی جیدے دوالے دریائی سمندر وگدا سی۔ کج تارے اوہناں لئی چڑھدے تے ڈبدے سن تے کج ہمیشہ ای دسدے ریندے سن۔ 5ویں صدی م پ دے یونانی عطارد، مریخ، زہرہ، مشتری تے زحل سیاریاں نوں جاندے سن ایہناں نوں اوہ ننگی اکھ نال ویکھ سکدے سن تے ایہناں دے اوہناں نے ناں وی رکھے سن۔ یونانیاں ایہ گل وی ویکھی جے جدوں ایہ سورج دے نیڑے جاندے سن تے دسن بند کردنے سن۔ زہرہ نوں شام تے سویر ویلے چڑھن باجوں ایہنوں دو وکھرے سیارے سمجھیا گیا۔ فیساغورس نے ایہ بجھارت بجھی جے ایہ دو اک ای سیارہ نیں۔

تیسری صدی م پ وچ اک یونانی ارسٹارخس نے زمین دا ناپ کیتا اوہنے سورج تے چن دا پینڈا تے ناپ وی ناپیا۔ اوہنے ایہ وی سوچ دتی جے سورج گڑھ اے جیدے دوالے زمین تے دوجے سیارے کمدے نیں۔ دوسری صدی م پ وچ ہپارخس نے چن دا پینڈا تے ناپ ناپیا، پریسیشن دی سوچ دتی تے اسطرلاب بنایا۔ ہپارخس نے 1020 تاریاں دی کیٹلاگ بنائی اتلے ادھ دے چوکھے سارے تارہ چرمٹ یونانی تارہ پڑھت ولوں اے بنے نیں۔ ہپارخس نے تاریاں دے چانن ناپ دی سوچ دتی۔ انٹیکیتھرا مکینزم نال (150–80 م پ ) کسے خاص دن نوں سورج، چن تے سیاریاں دی تھاں لبی جاسکدی سی۔ اینجدیاں شیواں فیر 14ویں صدی وچ آکے بنن لگیا جدوں تارہ گھڑیاں بنن لگیاں۔ سکندریہ، مصر دے بطلیموس نے تارہ پڑھت دا اک وڈا پربندھ اپنی کتاب وچ دتا جیدے وچ زمین ایس کائنات دا گڑھ سی۔ اوہدی بنائی ہوئی دنیا کئی صدیاں پہلے دی ارسٹارخس دی دنیا توں نکی سی۔ بطلیموس دی پوتھی الماگست رینیساں تک سب توں ودھیا لکھت منی گئی۔ روم وچ 46 م پ وچ جولیس سیزر نے یونانی تارہ پڑھت گرو کلپس دا بنایا ہویہ 365¼ دناں دا کیلنڈر لاگو کیتا۔

پرانا ہندستان

تارہ پڑھت دا رواج ہندستان وچ پرانے ویلیاں توں ای ہے۔ ایتھے ایہنوں جوتش سدیا جاندا سی جوتش سنسکرت شبد اے جیدا مطلب چانن یا چاننی شے۔ ایہ قسمت دا پتہ کرن والی جانکاری چوکھی سی۔ پرانے عراق ورگے ایتھے چن دے آنکڑے ورتے جاندے سن۔ آریہ بھٹ (476–550) دی لکھت آریہ بھاٹیہ (499) تارہ پڑھت تے اک وڈی پوتھی سی۔ ایدے وچ اوہنے دسیا جے زم؛ن اپنے ای دوالے کمدی اے اوہنے سیاریاں دے چکر، سورج گرہن تے چند گرہن دے ٹھیک ٹھیک ویلے ناپے۔ سنگا سلطنت دا ویلہ ہندستان وچ تارہ پڑھت دا سنہری ویلہ سی۔ تاریاں دیاں گٹھاں بنایاں گیاں، تاریاں دی ٹور تے تھانواں ناپیاں گیاں تے گرہن ہون دے ناپ ناپے گۓ۔ بھاسکر (1114–1185) اجین دی تارہ پڑھن تھاں دا آگو سی۔ نالندہ دی بدھ یونیورسٹی وچ وی تارہ پڑھت دی مڈھلی پڑھائی کرائی جاندی سی۔


اسلامی دنیا

تقی الدین دا استمبول وچ تارہ گڑھ

8ویں صدی دے مڈھ وچ اسلامی دنیا وچ تارہ پڑھت دا شوق پیا۔ یونانی تے ہندی لکھتاں عربی وچ پلٹیاں گیاں۔ تارے ویکھن لئی اچیچیاں تھانواں بنیا گئیاں۔ ایرانی تارہ گرو عبدالرحمان صوفی نے اینڈرومیڈا تارہ سمندر 964 وچ ویکھیا تے اپنی کتاب وچ ایھدے بارے لکھیا۔ ایس دے کج چر مگروں البیرونی نے لونی سلسلے ضلع جیلم پنجاب وچ اک اچی تھاں نندنہ تے زمین دا گھیر منیا ۔ س ن 1006 سپرنووا, تارہ تریخ وچ سب توں چوکھی لشک والا کم عرب مصری علی بن رضوان تے چینی تارہگروواں نے 1006 وچ ویکھیا تے لکھتاں وچ لیاۓ۔ عرب دنیا نے کئی منے پرمنے تارہ گرو جمے۔ الدبران تے بتلجوز توں لے کے زورک تک عرب ناں عرباں دے تاریاں نال جوڑ نوں دسدے نیں۔ 11ویں صدی وچ عمر خیام نے اک کیلنڈر بنایا جیہڑا جولین توں ودھیا تے گریگری کیلنڈر دے نیڑے سی۔ عرب تے اسلامی دنیا نے کئی تارہ پڑھت گرو جمے۔ الغ بیگ نے سمرقند وچ 1420 وچ تے تقی الدین نے 1577 وچ استمبول وچ تارے ویکھن دی تھاں بنائی۔


سائینسی انقلاب

رینیساں وچ نکولس کوپرنیکس نے ایس سوچ نوں اگے ودھایا جے سورج پربندھ دا گڑھ اے تے زمین چن تے رلویں سیارے سورج دوالے کمدے نیں۔ اوہدے کم وچ لوکاں کیڑے کڈے گلیلو تے یوہانس کپلر نے اوہدی گل نوں آسرا دتااوہنوں اگے ودھایا تے اوہدی وچ کسے خرابی نوں ٹھیک وی کیتا۔ گلیلیو نے اپنی ہتھیں ودھیا کیتی گئی ٹیلیسکوپ راہیں ایہناں کھوجاں نوں سہارا دتا۔

کیپلر پہلا بندا سی جیہنے اک ایسا پربندھ دتا جیھدے وچ ٹھیک ول نال سیاریاں دا چلنا جیدے وچ سورج ایس پربندھ دا گڑھ سی دسیا۔ کیپلر پر اپنے بناۓ ہوۓ قنوناں پچھے کسے تھیوری نوں نال دے سکیا۔ ایہ کم نیوٹن نے کیتا۔ 1687 دی پرنسیپیا میتھمیٹیسیا وچ نیوٹن نے تارہ مکینکس تے کھچ دے قنون بناۓ جنہاں وچ ودیا ول نال تاریاں دے ٹرن بارے دسیا گیا سی۔ نیوٹن اک ٹیلیسکوپ وی بنائی۔

ودھیا تے وڈھیاں ٹیلیسکوپاں دے بنن نال تارہ پڑھت وچ وادھا وی ہویا تے اسانی وی آئی۔ لاکیل نے تاریاں بارے لمیاں کیٹلاگاں بنایاں۔ تارہ گرو ولیم ہرشل نے 1781 وچ سورجی پربندھ دا اک سنگی سیارہ یورینس لبیا۔ اوہنے تاریاں دے چرمٹاں بارے وڈھی تے ودیا جانکاری دتی۔ 1838 وچ زمین توں تارے دا پینڈا پہلی واری ناپیا گیا جدوں جرمن تارہ گرو فریڈرش بیسل نے 61 سگنی دا پینڈا ناپیا۔ اوہدا ناپ 10.4 چانن ورے بنیا سی۔ 1814–15 وچ جوزف فان فراؤنہوفر نے سورج دے سپیکٹرم وچ 600 پٹیاں لبیاں۔ جنہاں نوں 1849 وچ گستاف کرخہوف نے وکھریاں عنصراں دا وکھالہ دسیا۔ تاریاں بارے ایہ گل وی پتہ لگی جے ایہ زمین دے سورج ورگے نیں پر اوہناں دے ناپ، جوکھ تے گرمی ناپ وکھرے نیں۔

20ویں صدی وچ زمین دے تارہ چرمٹ چٹا راہ بارے پتہ چلیا۔ ہور تارہ چرمٹاں تے کئی تارہ چرمٹان دے زمین توں دور ہون توں ایس کائنات دے پھیلن دا وی پتہ چلیا۔ نویں تارہ پڑھت نے نویکلیاں شیواں لبھیاں جنہاں وچ کواسار، بلازار پلسار تے ریڈیو تارہ چرمٹ آندے نیں۔ ایہناں نویاں کھوجاں تے کاہڈاں نے ہور نویکلیاں گلاں کڈیاں جیویں کالا سوراخ تے نیوٹرون تارہ۔

کھوج[لکھو]

گلیلیو پہلا بندا سی جیہنے اپنی ٹیلیسکوپ اسمان ول موڑی تے جو ویکھیا، لکھیا۔ اوس مگروں ہر ودھیا ٹیلیسکوپ دے بنن نال تارہ پڑھت بارے جانکاری ودھی اے۔

شوقیہ تارہ پڑھت[لکھو]

تارہ پڑھت وچ شوقیہ لوک وی بہت کج کرسکدے نیں۔ ایہ لوک اپنے آپ بناۓ اوزاراں نال اسمان تے اپنی مرضی دیاں چیزاں ویکھ سکدے نیں۔ شوقیہ لوکاں دیاں عام ویکھن والیاں شیواں وچ چن، پاندھی، نکا پاندھی، تارے، تارہ چرمٹ اندے نیں۔ کج شوقیہ کھوجی مورتاں وی بناندے نے تے کج اچیچیاں شیوان ول ای ریندے نیں۔ کج اچیچے ویلیاں دے اسمان ول اپنے شوق دی تھاں ول ویکھدے نیں۔ تارہ پڑھت سائینس دے کج ای پاسیوں وچوں اک اے جتھے شوقیہ لوک وی کم کرسکدے نیں۔

بارلے جوڑ[لکھو]