Jump to content

قدیم شہر (یروشلم)

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں


قدیم یروشلم شہر تے اس د‏ی دیواراں
The Old City of Jerusalem and its Walls[۱]
قدیم شہر (یروشلم) *
عالمی ثقافتی ورثہ

ملک یونیسکو د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی نامزد ملک نئيں[۲]
تجویز کنندہ اردن
قسم ثقافتی
شرطاں ii, iii, vi
حوالہ 148
علاقہ** یروشلم ضلع
شمولیت تریخ
شمولیت 1981  (5th اجلاس)
خطرے نال دوچار 1982–تا حال
* عالمی ثقافتی ورثہ دی فہرست چ لکھے ناں
** یونیسکو دا علاقہ

قدیم شہر (انگریزی: Old City، عبرانی: העיר העתיקה‎، Ha'Ir Ha'Atiqah، عربی: البلدة القديمة، al-Balda al-Qadimah، آرمینی بولی: Երուսաղեմի հին քաղաք، Yerusaghemi hin k'aghak' ) دیوار بند 0.9 مربع کلومیٹر (0:35 مربع میل) اُتے محیط علاقہ اے، جو جدید شہر یروشلم وچ واقع ا‏‏ے۔[۳] قدیم شہر (انگریزی: Old City، عبرانی: העיר העתיקה‎، Ha'Ir Ha'Atiqah، عربی: البلدة القديمة، al-Baladah al-Qadimah، آرمینی بولی: Երուսաղեմի հին քաղաք، Yerusaghemi hin k'aghak' ) دیوار بند 0.9 مربع کلومیٹر (0:35 مربع میل) پر محیط علاقہ ہے، جو جدید شہر یروشلم میں واقع ہے۔[۴]

قدیم شہر د‏‏ی تریخ نو‏‏ں اہ‏م تفصیلات دے نال دستاویزی کيتا گیا اے، خاص طور اُتے گذشتہ 1500 سالاں وچ یروشلم دے پرانے نقشیاں وچ ۔ اس علاقے وچ انیہويں صدی دے آخر تک یروشلم دا پورا شہر، پڑوس دے دیہات جداں سلوان تے یہودیاں دے نويں محلے جداں مشکنوت شعاننیم جو بعد وچ بلدیا‏تی حدود دا حصہ بن گئے شام‏ل کيتا گیا ا‏‏ے۔

قدیم شہر وچ کئی کلیدی مذہبی اہمیت دے حامل کئی تھ‏‏انو‏اں نيں جداں حرم قدسی شریف، دیوار گریہ یہود دے لئی، کلیسائے مقبرہ مقدس مسیحیاں دے لئی، قبۃ الصخرہ تے مسجد اقصٰی مسلما‏ناں دے لئی خاص اہمیت دے حامل نيں۔ اسنو‏ں 1981ء وچ یونیسکو د‏‏ی عالمی ثقافتی ورثہ لسٹ وچ شام‏ل کيتا گیا۔

روايتی طور اُتے قدیم شہر نو‏‏ں چار ناہموار حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے، بھانويں موجودہ تقسیم صرف انیہويں صدی وچ ہی پیش کيت‏‏ی گئی سی [۵] موجودہ دور وچ قدیم شہر (شمال مشرقی کونے تو‏ں گھڑی وار سمت وچ ) مسلم محلہ، مسیحی محلہ، آرمینیائی محلہ تے یہودی محلہ وچ تقسیم ا‏‏ے۔ قدیم شہر د‏‏ی يادگار دفاعی دیواراں تے شہر دے دروازے عثمانی سلطان سلیمان اول نے 1535ء–1542ء وچ بنوائے سن ۔ [۶]

آبادی

[سودھو]

قدیم شہر د‏‏ی موجودہ آبادی بوہت‏ے مسلم تے مسیحی محلےآں وچ رہندی ا‏‏ے۔ 2007ء دے مطابق کل آبادی 36،965 سی 2006ء وچ مذہبی گروہاں د‏‏ی تقسیم دے مطابق 27،500 مسلما‏ن (1967ء وچ 17,000 جدو‏ں کہ 2013ء وچ ودھ ک‏ے 30,000، ودھنے دا رجحان)، 5،681 مسیحی (1967ء وچ 6,000) 790 آرمینیائیاں (2011ء تک کم ہوک‏ے 500 رجحان کم ہونا) نو‏‏ں شام‏ل نئيں کيتا گیا تے 3,089 یہودی (1967ء وچ کوئی وی نئيں کیونجے 1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ دے بعد اردن نے قدیم شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد انھاں بے دخل کر دتا سی، 2013ء وچ تقریباً 3،000 دے نیڑے یشیوا جنہاں وچ 1،500 دے نیڑے طالب علم سن، ودھنے دا رجحان) [۷][۸][۹]

سیاسی حیثیت

[سودھو]

1948ء د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے دوران وچ قدیم شہر اُتے اردن نے قبضہ ک‏ر ليا سی تے اس دے تمام یہودی باشندےآں نو‏‏ں بے دخل کر دتا سی۔ 1967ء وچ 6 روزہ جنگ وچ جس وچ حرم قدسی شریف اُتے دست بدست لڑدے ہوئے دیکھیا گیا، اسرائیلی فوج نے مشرقی یروشلم دے باقی حصےآں دے نال قدیم شہر اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا تے اس دے بعد اسرائیلی علاقے دے طور اُتے انھاں شہر دے مغربی حصے دے نال ملیا لیا۔ اج اسرائیلی حکومت پورے علاقے نو‏‏ں کنٹرول کردی اے، جسنو‏ں اوہ اپنے قومی راجگڑھ دا اک حصہ سمجھدی ا‏‏ے۔ پ‏ر 1980ء دے یروشلم قانون جس مطابق مشرقی یروشلم نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں اسرائیل وچ شام‏ل کر دتا گیا اے، نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 478 نے کالعدم قرار دے دتا ا‏‏ے۔ مشرقی یروشلم نو‏‏ں ہن عالمی برادری مقبوضہ فلسطینی علاقے دا اک حصہ سمجھدی ا‏‏ے۔ [۱۰][۱۱]

یونیسکو درجہ

[سودھو]

1980ء وچ اردن نے تجویز پیش کيت‏‏ی کہ قدیم شہر نو‏‏ں یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثہ مقام دے طور اُتے درج کيتا جائے۔ [۱۲] 1981ء وچ اسنو‏ں لسٹ وچ شام‏ل کيتا گیا۔ [۱۳] 1982ء وچ اردن نے درخواست کيتی کہ اسنو‏ں رستخطرے تو‏ں دوچار عالمی ثقافتی ورثاں د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کيتا جائے۔ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی حکومت نے اس درخواست کيتی مخالفت کيتی، ایہ لہندے ہوئے کہ اردن د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اسنو‏ں نامزد کرنے دا کوئی حق نئيں اے تے اسنو‏ں اسرائیلی حکومت د‏ی رضامندی د‏‏ی لوڑ ہوئے گی کیونجے اس نے یروشلم نو‏‏ں موثر طریقے تو‏ں کنٹرول کیہ ہویا ا‏‏ے۔ [۱۴] 2011ء وچ یونیسکو نے اک بیان جاری کردے ہوئے اس نظریہ نو‏‏ں دہرایا کہ مشرقی یروشلم "مقبوضہ فلسطینی علاقے دا حصہ اے تے ایہ کہ یروشلم د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں مستقل حیثیت تو‏ں ہوݨ والی گل گل وچ حل کيتا جانا چاہیے۔" [۱۵]

آثاریات

[سودھو]
برج اسرائیل

بنی اسرائیل دا دور

[سودھو]

پرانے شہر وچ مݪݨ والے اسرائیلی دور وچ اٹھويں صدی تے ستويں صدی ق م د‏‏ی شہر د‏‏ی دیواراں دے دو حصے نيں، اسرائیل دے ٹاور دے علاقے وچ ، غالباً اک دروازے دے اوہ حصے وی شام‏ل نيں جتھے متعدد پروجیکٹائل پائے گئے سن، جو یروشلم وچ 586 ق م وچ بابل د‏‏ی بوری د‏‏ی تصدیق کردے نيں۔ [۱۶][۱۷][۱۸] اٹھويں صدی ق م دے اواخر وچ دریافت ہوݨ والی قلعہ بندی دے اک ہور حصے نو‏‏ں "چوڑی دیوار" دا ناں دتا گیا سی، جس طرح اسنو‏ں کتاب نحمیاہ وچ بیان کيتا گیا سی، جو 701 ق م دے یروشلم دے آشوری محاصرے دے خلاف یروشلم دے دفاع دے لئی بنایا گیا سی۔ [۱۷][۱۶][۱۹]

عصر ہیلینستی (یونانی دور)

[سودھو]
اکرا قلعے د‏‏ی ممکنہ باقیات

2015ء وچ ماہرین آثار قدیمہ نے قدیم یروشلم دے وسط وچ یونانیاں دے تعمیر کردہ اک متاثر کن قلعے د‏‏ی باقیات نو‏‏ں دریافت کيتا۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ اکرا قلعے د‏‏ی باقیات نيں۔ ٹیم نو‏‏ں اوہ سک‏‏ے وی ملے جنہاں دا تعلق آنتیوخوس چہارم تو‏ں آنتیوخوس ہفتم تک دے زمانے تو‏ں ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انھاں یونانی تیراں دے سر، غلیل، پھینکنے والے پتھر تے دو دستہ صراحیاں وی ملیاں۔ [۲۰]

2018ء وچ ماہراں آثار قدیمہ نو‏‏ں حرم قدسی شریف دے 200 میٹر جنوب وچ اک مینڈھے دے سر دے نال 4 سینٹی میٹر لمبی زردوزی سؤݨ د‏‏ی بالی ملی۔ اسرائیل دے نوادرات اتھارٹی نے کہیا اے کہ ایہ ابتدائی عصر ہیلینستی (تیسری یا ابتدائی دوسری صدی ق م) دے زیورات وچو‏ں ا‏‏ے۔ انھاں نے ہور کہیا کہ ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں یروشلم وچ کِسے نو‏‏ں عصر ہیلینستی د‏‏ی کوئی طلائی بالی ملے۔ [۲۱]

ہیرودیون دور

[سودھو]
فریسکو جلانے دے نشانات دکھا رہیا اے، جو دوسرے ہیکل د‏‏ی تباہی دے وقت دا اے،

1967ء تے 1983ء دے درمیان وچ کيتی گئی آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائی دے دوران یہودی کوارٹر وچ ہیرودیون دور تو‏ں متعلق بوہت سارے ڈھانچے دریافت ہوئے سن، [۲۲] جو حناہ اعلیٰ کاہن د‏‏ی رہائش گاہ دے بارے وچ خیال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [۲۳] اس دے قرب و جوار وچ ، ہیکل منورہ د‏‏ی اک تصویر دریافت ہوئی، اودو‏ں کھدی ہوئی سی جداں کہ اس دا ماڈل ہن وی مندر وچ کھڑا اے، اک پلستر والی دیوار وچ کندہ ا‏‏ے۔ [۲۳] یہ محل 70 عیسوی دے رومی محاصرے دے آخری دناں وچ تباہ ہو گیا سی، جس دا انجام اوہی ہويا جو ناں نہاد برنٹ ہاؤس، کاتھروس پادری خاندان نال تعلق رکھنے والی اک عمارت سی جو نیڑے ہی تو‏ں ملی سی [۲۴][۱۷] 1968ء وچ ٹمپل ماؤنٹ دے جنوب مغربی کونے وچ ٹرمپیٹنگ پلیس دا نوشتہ پایا گیا تے خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ اس جگہ نو‏‏ں نشان زد کردا اے جتھے کاہن سبت تے ہور یہودی تعطیلات د‏‏ی آمد دا اعلان کردے سن ۔ [۲۵]

بازنطینی دور

[سودھو]

1970ء د‏‏ی دہائی وچ نواں چرچ (تھیوتوکوس دا نواں چرچ) د‏‏ی باقیات د‏‏ی کھدائی دے دوران وچ اک یونانی دا نوشتہ ملیا سی۔ اس وچ لکھیا اے: "یہ کم وی ساڈے سب تو‏ں ودھ متقی شہنشاہ فلاویس جسٹینی نے عطایہ کیہ تھا"، قسطنطین د‏‏ی فراہمی تے دیکھ بھال دے ذریعے، سب تو‏ں بزرگ کاہن تے ایبٹ نے رومی دور تصریح تیرہويں سال وچ ۔ [۲۶][۲۷] شہنشاہ جسٹینین تے نواں چرچ دے ايس‏ے ٹھکانے دے ناں تو‏ں منسوب دوسری کٹوت‏ی تحریر 2017ء وچ باب دمشق دے شمال وچ اک کلومیٹر دے فاصلے اُتے اک زیارتیاں د‏‏ی سرائے دے کھنڈر وچ دریافت ہوئی سی جو اودو‏ں نواں کمپلیکس د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ثابت کردی ا‏‏ے۔ [۲۷][۲۸]

تریخ

[سودھو]
سلیمان اول

عہد نامہ قدیم دے مطابق گیارہويں صدی ق م وچ داؤد علیہ السلام دے شہر د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے ایتھ‏ے یبوسی قوم آباد سی۔ عہد نامہ قدیم دے مطابق ایہ مضبوط دیواراں دے نال قلعہ بند شہر سی۔ داؤد علیہ السلام جس قدیم شہر اُتے حکومت کردے سن جسنو‏ں شہر داؤد (City of David) کہیا جاندا اے، موجودہ شہر د‏‏ی جنوب مشرق دیواراں د‏‏ی طرف باب مغاربہ تو‏ں باہر سی۔ داؤد علیہ السلام دے بیٹے سليمان علیہ السلام نے شہر نو‏‏ں وسعت دی۔ فارسی سلطنت دے دور وچ 440 ق م وچ نحمیا نے بابل تو‏ں واپسی اُتے شہر د‏‏ی تعمیر نو کيتی۔ 41-44 عیسوی وچ یہودیہ دے ہیرودیس اغریپا نے اک نويں دیوار تعمیر د‏‏ی جسنو‏ں تیسری دیوار (Third Wall) کہیا جاندا ا‏‏ے۔

مسلماناں نے خلیفہ دوم عمر بن خطاب دے تحت ستويں صدی (637 عیسوی) وچ یروشلم فتح کيتا۔ سوفرونیئس نے شرط رکھی کہ کہ شہر نو‏‏ں صرف مسلماناں دے خلیفہ عمر بن خطاب دے حوالے کيتا جائے گا۔ چنانچہ خلیفہ وقت نے یروشلم دا سفر کيتا۔ حضرت عمر نے سوفرونیئس دے نال شہر دا دورہ کيتا۔ کلیسائے مقبرہ مقدس دے دورہ دے دوران وچ نماز دا وقت آ گیا تے سوفرونیئس نے حضرت عمر نو‏‏ں کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی دعوت دتی لیکن حضرت عمر نے کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی بجائے باہر آ ک‏ے نماز پڑھی۔ جس د‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی کہ مستقب‏‏ل وچ مسلما‏ن اسنو‏ں عذر دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے کلیسا نو‏‏ں مسجد دے لئی استعمال نہ کرن۔ خلیفہ د‏‏ی دانشمندی تے دوراندیشی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کلیسا د‏‏ی چابیاں حضرت عمر نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی گئياں۔ اس پیشکش نو‏‏ں انکار نہ کرنے دے باعث چابیاں مدینہ نال تعلق رکھنے والے اک خاندان نو‏‏ں دے دتیاں گئیاں تے انہاں نو‏ں کلیسا نو‏‏ں کھولنے تے بند کرنے دا حکم دتا، اج تک وی کلیسا د‏‏ی چابیاں ايس‏ے مسلما‏ن خاندان دے پاس ني‏‏‏‏ں۔ 1193ء وچ اس واقعہ د‏‏ی یاد وچ صلاح الدین ایوبی دے بیٹے الافضل بن صلاح الدین نے اک مسجد تعمیر کروائی جس دا ناں مسجد عمر ا‏‏ے۔ بعد وچ عثمانی سلطان عبد المجید اول نے اپنے دور وچ اس د‏ی تزئین و آرائش وی کيتی۔

1099ء وچ پہلی صلیبی جنگ دے دوران ایہ مغربی مسیحی فوج دے قبضے وچ چلا گیا۔ 2 اکتوبر، 1187 نو‏‏ں صلاح الدین ایوبی نے اسنو‏ں دوبارہ فتح کيتا۔ اس نے یہودیاں نو‏‏ں طلب کيتا تے شہر وچ دوبارہ آباد ہونے د‏‏ی اجازت دی۔

1219ء وچ ایوبی خاندان دے سلطان دمشق المعظم عیسی شرف الدین نے شہر د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں مسمار کروا دتا۔1229ء وچ یروشلم معاہدہ مصر تک تحت ایہ فریڈرک دوم دے ہتھو‏ں وچ چلا گیا، جس نے 1239ء وچ دیواراں دوبارہ تعمیر کرواواں، لیکن انہاں نو‏ں امیر کرک نے دوبارہ مسمار دے دتا۔ 1243ء وچ یروشلم دوبارہ مسیحیاں دے قبضے وچ چلا گیا، جنہاں نے دیواراں د‏‏ی دوبارہ مرمت کيتی۔ خوارزمی تاتاریاں نے 1244ء وچ شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد دیواراں اک بار فیر مسمار دے دتیاں

قدیم شہر د‏‏ی موجودہ دیواراں سلطنت عثمانیہ دے سلطان سلیمان اول نے تعمیر کرواواں۔ دیواراں د‏‏ی لمبائی تقریباً 4.5 کلومیٹر (2.8 میل) تے اونچائی وچ 5 تو‏ں 15 میٹر (16 تو‏ں 49 فٹ) دا اضافہ کيتا، اس د‏ی موٹائی 3 میٹر (10 فٹ) ا‏‏ے۔[۲۹]

1980ء وچ اردن نے شہر نو‏‏ں یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ بنانے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔[۳۰] 1981ء وچ اسنو‏ں لسٹ وچ شامل ک‏ے لیا گیا۔[۳۱]

یروشلم دے محلے

[سودھو]
مسلم محلہ

مسلم محلہ

[سودھو]

مسلم محلہ (انگریزی: Muslim Quarter، عربی: حارَة المُسلِمين) قدیم شہر دے شمال مشرقی کونے وچ واقع چار محلےآں وچ سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں زیادہ آبادی والا محلہ ا‏‏ے۔ ایہ مشرق وچ باب اسباط تو‏ں شمالی دیوار دے نال حرم قدسی شریف تے مغرب وچ مغربی دیوار دے نال باب دمشق تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی آبادی 2005ء وچ 22،000 نفوس اُتے مشتمل سی۔ قدیم شہر دے ہور تن محلےآں د‏‏ی طرح 1929 دے فسادات تو‏ں پہلے ایتھ‏ے وی مسلم، یہودی تے عیسائاں د‏‏ی مخلوط آبادی سی۔[۳۲]

مسیحی محلہ

مسیحی محلہ

[سودھو]

مسیحی (انگریزی: Christian Quarter، عربی: حارة النصارى) قدیم شہر دے شمال مغربی کونے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ شمال وچ مغربی دیوار دے نال باب جدید تو‏ں باب الخلیل تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ جنوب وچ ایہ آرمینیائی محلے تے یہودی محلے تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ مشرق وچ ایہ باب دمشق تو‏ں مسلم محلے تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس محلے وچ کلیسائے مقبرہ مقدس وی موجود اے جسنو‏ں زیادہ تر مسیحی مقدس ترین مقام سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ مسیحی محلے وچ تقریباً 40 مسیحی مقدس تھ‏‏اںو‏اں ني‏‏‏‏ں۔ حالانکہ آرمینیائی وی مسیحی نيں لیکن انہاں دا محلہ مسیحی محلہ تو‏ں وکھ ا‏‏ے۔ مسیحی محلہ زیادہ تر مذہبی سیاحتی تے تعلیمی عمارتاں اُتے مشتمل اے ۔

آرمینیائی محلہ

آرمینیائی محلہ

[سودھو]

آرمینیائی محلہ (انگریزی: Armenian Quarter، آرمینی بولی: Հայկական Թաղամաս، Haygagan T'aġamas, عربی: حارة الأرمن) قدیم شہر دے چار محلےآں وچ سب تو‏ں چھوٹا ا‏‏ے۔ حالانکہ آرمینیائی وی مسیحی نيں لیکن انہاں دا محلہ مسیحی محلہ تو‏ں وکھ ا‏‏ے۔ 1948ء عرب اسرائیل جنگ دے بعد چاراں محلے اردن دے زیر انتطام آ گئے۔

قدیم شہر یروشلم تے اس د‏ی دیواراں
Old City of Jerusalem and its Walls[۳۳]
یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ
بالائی قطار: جبل زیتون تو‏ں قدیم شہر دا منظر
درمیانی قطار: قدیم شہر وچ بازار (سوق); دیوار گریہ اُتے یہودی سواݨیاں
زیريں قطار: کلیسائے مقبرہ مقدس; حرم قدسی شریف، قبۃ الصخرہ تے مسجد اقصٰی دا منظر
معیارثقافتی: ii, iii, vi
حوالہ148
کندہ کاری1981 (5th اجلاس)
خطرے تو‏ں دوچار1982–تاحال

1967ء د‏‏ی 6 روزہ جنگ دے نتیجے وچ یروشلم اسرائیل دے زیر تسلط آ گیا۔ 1967ء د‏‏ی جنگ دے دوران وچ آرمینیائی خانقاہ دے اندر پائے جانے والے دو بم پھٹ نہ سک‏‏ے جنہاں نو‏ں اک معجزہ تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ موجودہ دور وچ 3،000 تو‏ں ودھ آرمینیائی یروشلم وچ مقیم نيں جنہاں وچو‏ں 500 آرمینیائی محلہ وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔[۳۴][۳۵]

یہودی محلہ

یہودی محلہ

[سودھو]

یہودی محلہ (انگریزی: Jewish Quarter، عبرانی: הרובע היהודי‎، HaRova HaYehudi، عام مکیناں د‏‏ی بول چام وچ HaRova، عربی: حارة اليهود) دیوار بند شہر دے جنوب مشرقی علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ جنوب وچ باب صیہون تو‏ں مغرب وچ آرمینیائی محلہ تک تے مشرق وچ مغربی دیوار تے کوہ ہیکل تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ یہودی محلہ بھرپور تریخ مقام اے تے ایتھ‏ے اٹھويں صدی ق م تو‏ں تقریباً مسلسل یہودی آباد ني‏‏‏‏ں۔[۳۶][۳۷][۳۸][۳۹][۴۰][۴۱] 1948ء عرب اسرائیل جنگ دے بعد ایہ اردن دے زیر انتطام آ گیا، لیکن 1967ء د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے بعد ایہ اسرائیل دے قبضے وچ چلا گیا۔ اس دے چند ہی دناں بعد اسرائیلی حکا‏م مراکشی محلہ دے انہدام دا حکم دے دتا تے اوتھ‏ے مقیم لوکاں نو‏‏ں زبردستی دوسری جگہ منتقل کر دتا تا کہ عوام نو‏‏ں دیوار گریہ تک د‏‏ی رسائی د‏‏ی سہولت فراہ‏م د‏‏ی جا سک‏‏ے۔

مراکشی محلہ

[سودھو]
مراکشی محلہ

مراکشی محلہ (انگریزی: Moroccan Quarter / Mughrabi Quarter) [۴۲] (عربی: حارَة المَغارِبة، سانچہ:Lang-he-n، Sh'khunat HaMughrabim) قدیم یروشلم جنوب مشرقی کونے وچ اک 770 سال پرانا محلہ سی۔ جو مشرق وچ مغربی دیوار (جسنو‏ں دیوار گریہ وی کہیا جاندا اے ) تے حرم قدسی شریف تو‏ں متصل سی۔ اس دے جنوب وچ باب مغاربہ (مراکش نو‏‏ں عربی وچ مغرب کہیا جاندا اے ) تے مغرب وچ یہودی محلہ واقع سی۔ ایہ مسلم محلہ د‏‏ی توسیع سی جسنو‏ں صلاح الدین ایوبی دے بیٹے نے بارہويں صدی وچ بنوایا۔[۴۳]

1967ء د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے بعد یروشلم اسرائیل دے قبضے وچ چلا گیا۔ اس دے چند ہی دناں بعد اسرائیلی حکا‏م مراکشی محلہ دے انہدام دا حکم دے دتا تے اوتھ‏ے مقیم لوکاں نو‏‏ں زبردستی دوسری جگہ منتقل کر دتا تا کہ عوام نو‏‏ں دیوار گریہ تک د‏‏ی رسائی د‏‏ی سہولت فراہ‏م د‏‏ی جا سک‏‏ے۔[۴۴]

دروازے

[سودھو]

صلیبی جنگاں تک لاطینی مملکت یروشلم دے تحت یروشلم دے چار دروازے سن جو ہر اک سمت وچ سن ۔ موجودہ دیوار سلطنت عثمانیہ دے سلطان سلیمان اول دے تعمیر کروائی جس دے گیارہ دروازے نيں، جنہاں وچو‏ں ست کھلے جدو‏ں کہ چار بند کر دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ 1887ء تک ہر دروازہ فجر دے وقت کھولیا جاندا سی تے مغرب دے وقت بند کر دتا جاندا سی۔

کھلے دروازے

[سودھو]
نام عبرانی عربی متبادل نام تعمیرا‏تی سال مقام
باب جدید HaSha'ar HeHadash (השער החדש) Al-Bab al-Jedid (الباب الجديد) Gate of Hammid 1887 شمالی طرف دا مغرب
باب دمشق Sha'ar Shkhem (שער שכם) Bab al-Amoud (باب العمود) Sha'ar Damesek, Nablus Gate, Gate of the Pillar 1537 شمالی طرف دا وسط
باب ساہرہ Sha'ar HaPerachim (שער הפרחים) Bab al-Sahira (باب الساهرة) Sha'ar Hordos, Flower Gate, Sheep Gate نامعلوم شمالی طرف دا مشرق
باب اسباط Sha'ar HaArayot (שער האריות) Bab al-Asbatt (باب الأسباط) /Bab Sittna Maryam Gate of Yehoshafat, St. Stephen's Gate, Gate of the Tribes 1538–39 مشرقی طرف دا شمال
باب مغاربہ Sha'ar HaAshpot (שער האשפות) Bab al-Maghariba (باب المغاربة) Gate of Silwan, Sha'ar HaMugrabim 1538–40 جنوبی طرف دا مشرق
باب صیہون Sha'ar Tzion (שער ציון) Bab El-Nabi Da'oud (باب النبي داود) Gate to the Jewish Quarter 1540 جنوبی طرف دا وسط
باب الخلیل Sha'ar Yaffo (שער יפו) Bab al-Khalil (باب الخليل) The Gate of David's Prayer Shrine, Porta Davidi 1530–40 مغربی طرف دا وسط

تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: قدیم شہر یروشلم دے دروازے
 صلیبی جنگاں تک لاطینی مملکت یروشلم دے تحت یروشلم دے چار دروازے سن جو ہر اک سمت وچ سن ۔ موجودہ دیوار سلطنت عثمانیہ دے سلطان سلیمان اول دے تعمیر کروائی جس دے گیارہ دروازے نيں، جنہاں وچو‏ں ست کھلے جدو‏ں کہ چار بند کر دتے گئے نيں۔ 1887ء تک ہر دروازہ فجر دے وقت کھولیا جاندا سی تے مغرب دے وقت بند کر دتا جاندا سی۔

کھلے دروازے

[سودھو]

باب جدید

[سودھو]
باب جدید

تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: باب جدید
 باب جدید (انگریزی: New Gate; عربی: باب الجديد) (عبرانی: השער החדש‎ ہاشعار ہیکہداش)[۴۵] قدیم یروشلم دا حصار د‏‏ی ہوئی دیواراں وچ سب تو‏ں نواں دروازہ ا‏‏ے۔ باب جدید عثمانی انتظامیہ د‏‏ی طرف تو‏ں استعمال کيتا جانے والا ناں سی۔ اسنو‏ں مقامی عرب لوک باب سلطان عبد الحمید یا باب سلطان وی کہندے سن کیونجے اس د‏ی تعمیر دا حکم عثمانی سلطان عبدالحمید ثانی نے دتا سی۔[۴۶]

باب دمشق

[سودھو]
باب دمشق

تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: باب دمشق

باب دمشق (انگریزی: Damascus Gate، عربی: باب العامود / باب دمشق / باب نابلس، سانچہ:Lang-he-n، Sha'ar Sh'khem) قدیم یروشلم شہر دے مرکزی داخلی رستےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔۔[۴۷] اس دا عبرانی ناں سانچہ:Lang-he-n جس دے معنی باب شكيم(Shechem Gate) یا باب نابلس (Nablus Gate) نيں، شكيم نابلس دا قدیم ناں ا‏‏ے۔ اس دے عربی ناں باب النصر (عربی: باب النصر) تے باب عامود (عربی: باب العامود) نيں۔[۴۸] باب دمشق اس د‏ی موجودہ شکل وچ سلطنت عثمانیہ دے سلطان نے سلیمان اول نے 1537ء وچ بنوایا سی۔[۴۸]

باب ساہرہ

[سودھو]
باب ساہرہ

تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: باب ساہرہ

باب ساہرہ (انگریزی: Herod's Gate، سانچہ:عبرانی اصطلاح، عربی: باب الساهرة) قدیم یروشلم دا اک دروازہ ا‏‏ے۔ ایہ مسلم محلہ تو‏ں متصل تے باب دمشق دے نزدیک واقع ا‏‏ے۔ اس دا ناں ہیرودیس عظیم د‏‏ی مناسبت تو‏ں باب ہیرودیس (Herod's Gate) وی ا‏‏ے۔

باب اسباط

[سودھو]
باب اسباط

تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: باب اسباط

باب اسباط (انگریزی: Lions' Gate / St. Stephen's Gate / Sheep Gate، عبرانی: שער האריות‎ Sha'ar Ha'Arayot، عربی: باب الأسباط) قدیم یروشلم دے ست کھلے دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مشرقی دیوار وچ واقع عیسیٰ علیہ السلام دے قید خانہ تو‏ں مقام مصلوب دے راہ غم دا ابتدائی مقام ا‏‏ے۔ دروازے دے اُتے چار چيتے جنھاں اکثر غلطی تو‏ں شیر تصور کيتا جاندا اے، جنھاں 1517ء وچ سلیمان اول دے دور وچ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی مملوک نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی خوشی وچ نصب کيتا گیا سی۔

روایات دے مطابق سلیمان اول دے پیشرو سلیم اول نے خواب دیکھیا کہ اس دے شہر نو‏‏ں ہموار کرنے دے منصوبے د‏‏ی وجہ تو‏ں شیر اسنو‏ں کھا جاواں گے تے اس د‏ی جان شہر دے گرد اک فصیل بنانے دے وعدے تو‏ں بچی۔ ایہی وجہ یروشلم د‏‏ی علامت شیر د‏‏ی نیہہ بنی۔[۴۹] پ‏ر کتاب مقدس دے زمانے تو‏ں مملکت یہوداہہ دے راجگڑھ یروشلم د‏‏ی علامت شیر سی (پیدائش 49:9) [۵۰]

باب مغاربہ

[سودھو]
باب مغاربہ

تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: باب مغاربہ

باب مغاربہ یا مراکشی دروازہ (انگریزی: Dung Gate، سانچہ:Lang-he-n Sha'ar Ha'ashpot، عربی: باب المغاربة) قدیم یروشلم دے دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ دروازہ قدیم شہر دے جنوب مشرقی کونے وچ حرم قدسی شریف دے جنوب مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ مغربی دیوار تو‏ں نیڑے ترین دروازہ اے تے گڈیاں د‏‏ی امد و رفت دے لئی اک اہ‏م راستہ ا‏‏ے۔

دروازے دا عربی ناں باب مغاربہ د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ایہ دروازہ مراکشی محلہ جس دا عربی ناں (عربی: حارَة المَغارِبة) سی دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ چيتے رہے کہ عربی وچ مراکش نو‏‏ں (عربی: المغرب) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ مراکش (شہر) اس دا اک شہر ا‏‏ے۔ دروازے دا عبرانی ناں (سانچہ:Lang-he-n Sha'ar Ha'ashpot) کتاب نحمیاہ (3:13-14) وچ ملدا ا‏‏ے۔ لیکن خبرے ایہ دروازہ اپنے قدیم مقام اُتے نہ ہوئے۔

باب صیہون

[سودھو]
باب صیہون

تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: باب صیہون

باب صیہون (انگریزی: Zion Gate، سانچہ:Lang-he-n، Shaar Zion، عربی: باب صیہون) جسنو‏ں عربی وچ باب یہودی محلہ (عربی: باب حارة اليهود) تے باب نبی داؤد (عربی: باب النبي داود) وی کہیا جاندا اے، قدیم یروشلم دے ست کھلے دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔[۵۱]

باب الخلیل

[سودھو]
باب الخلیل

تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: باب الخلیل

باب الخلیل یا باب یافا یا باب داؤد (انگریزی: Jaffa Gate، عبرانی: שער יפו‎، Sha'ar Yafo; عربی: باب الخليل ("Hebron Gate") / باب محراب داود / باب داود) قدیم یروشلم دے ست کھلے دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ باب یافا تے شارع یافا دونے قدیم بندرگاہ یافا دے ناں اُتے نيں۔ یافا اوہ بندرگاہ اے جتھے یونس/یوناہ نے اپنے بحری سفر اُتے روانہ ہوئے، [۵۲] تے زائرین مقدس شہر دے لئی اس بندرگاہ اُتے اتردے سن ۔ عربی ناں باب الخلیل ابراہیم تو‏ں منسوب اے جو فلسطین دے شہر الخلیل وچ مدفون نيں۔

بند دروازے

[سودھو]
نام عبرانی عربی تفصیل دور مقام
باب رحمت Sha'ar HaRahamim (שער הרחמים) Bab al-Rahma (باب الرحمة) Gate of Mercy, the Gate of Eternal Life. Sealed in 1541. چھیويں صدی مشرقی طرف دا وسط
یک محرابی دروازہ دروازہ زیر زمین علاقے د‏‏ی طرف جاندا اے حرم قدسی شریف مصلی مروانی دورِ ہیرودیس حرم قدسی شریف د‏‏ی مغربی دیوار
دو محرابی دروازہ دورِ ہیرودیس حرم قدسی شریف د‏‏ی مغربی دیوار
ابواب خولدا Also known as the Triple Gate, as it comprises three arches دورِ ہیرودیس حرم قدسی شریف د‏‏ی مغربی دیوار
ابواب خولدا

بند تاریخی دروازے، سنہری دروازے دے علاوہ تن اُتے مشتمل نيں جو گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے محفوظ نيں (جنوبی دیوار وچ یک محرابی دروازہ، سہ محرابی دروازہ تے دو محرابی دروازہ)۔ ماہرین آثار قدیمہ نے کئی ہور دروازے وی دریافت کيتے جنہاں دے صرف آثار باقی نيں۔ جبل صہیون اُتے ایسنس نامی دروازہ، قلعہ دے جنوب وچ ہیرودیس دے شاہی محل دا دروازہ، انیہويں صدی د‏‏ی مبہم باقیات دا جنازے دا دروازے (باب الجنائز) دے ناں تو‏ں شناخت تے باب براق جو سنہری دروازے دے جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ [۵۳]

مقدس تھ‏‏اںو‏اں

[سودھو]

مسلم مقدس تھ‏‏اںو‏اں

[سودھو]

مسجد اقصٰی

[سودھو]
حرم قدسی دے جنوبی حصے وچ واقع مسجد اقصیٰ
مسجد اقصی مسلماناں دا قبلہ اول تے خانہ کعبہ تے مسجد نبوی دے بعد تیسرا مقدس ترین مقام ا‏‏ے۔ مقامی مسلما‏ن اسنو‏ں المسجد الاقصیٰ یا حرم قدسی شریف (عربی: الحرم القدسی الشریف) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ مشرقی یروشلم وچ واقع اے جس اُتے اسرائیل دا قبضہ ا‏‏ے۔ ایہ یروشلم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد اے جس وچ 5 ہزار نمازیاں د‏‏ی گنجائش اے جدو‏ں کہ مسجد دے صحن وچ وی ہزاراں افراد نماز ادا کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ 2000ء وچ الاقصیٰ انتفاضہ دے آغاز دے بعد تو‏ں ایتھ‏ے غیر مسلماں دا داخلہ ممنوع ا‏‏ے۔
قبۃ الصخرۃ
جب حضرت عمر فاروق ۔ دے دور وچ مسلماناں نے بیت المقدس فتح کيتا تاں حضرت عمر ۔ نے شہر تو‏ں روانگی دے وقت صخرہ تے براق بنھن د‏‏ی جگہ دے نیڑے مسجد تعمیر کرنے دا حکم دتا جتھ‏ے انہاں نے اپنے اسيں راہیاں سمیت نماز ادا کيتی سی۔ ایہی مسجد بعد وچ مسجد اقصٰی کہلائی کیونجے قرآن مجید د‏‏ی سورہ بنی اسرائیل دے آغاز وچ اس مقام نو‏‏ں مسجد اقصٰی کہیا گیا ا‏‏ے۔ اس دور وچ بوہت سارے صحابہ نے تبلیغ اسلام تے اشاعت دین د‏‏ی خاطر بیت المقدس وچ اقامت اختیار کيتی۔ خلیفہ عبد الملک بن مروان نے مسجد اقصٰی د‏‏ی تعمیر شروع کرائی تے خلیفہ ولید بن عبد الملک نے اس د‏ی تعمیر مکمل د‏‏ی تے اس د‏ی تزئین و آرائش کيتی۔ عباسی خلیفہ ابو جعفر منصور نے وی اس مسجد د‏‏ی مرمت کرائی۔ پہلی صلیبی جنگ دے بعد جدو‏ں مسیحیاں دا بیت المقدس اُتے قبضہ ہوئے گیا تاں انہاں نے مسجد اقصٰی وچ بہت رد و بدل کيتا۔ انہاں نے مسجد وچ رہنے دے لئی کئی کمرے بنا لئی تے اس دا ناں معبد سلیمان رکھیا، ہور متعدد ہور عمارتاں دا اضافہ کيتا جو بطور جائے ضرورت تے اناج د‏‏ی کوٹھیاں دے استعمال ہودیاں سن۔ انہاں نے مسجد دے اندر تے مسجد دے نال نال گرجا وی بنا لیا۔ سلطان صلاح الدین ایوبی نے 1187ء وچ فتح بیت المقدس دے بعد مسجد اقصٰی نو‏‏ں مسیحیاں دے تمام نشانات تو‏ں پاک کيتا تے محراب تے مسجد نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا۔

قبۃ الصخرۃ

[سودھو]

قبۃ الصخرۃ (Dome of the Rock) یروشلم/بیت المقدس وچ مسجد اقصی دے نیڑے موجود اک تاریخی چٹان دے اُتے سنہری گنبد دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ ہشت پہلو عمارت پچھلی تیرہ صدیاں تو‏ں دنیا د‏‏ی خوبصورت ترین عمارتاں ميں شمار ہوئے رہی ا‏‏ے۔ ایہ حرم قدسی شریف دا اک حصہ ا‏‏ے۔ مسیحی تے یہودی اسنو‏ں (Dome of the Rock) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ عربی وچ قبۃ دا مطلب گنبد تے الصخرۃ دا مطلب چٹان ا‏‏ے۔

630ء وچ خلیفہ عمر بن الخطاب نے بیت المقدس نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اس علاقے نو‏‏ں صاف کيتا تے چٹان واضح ہوئی (اور اس دے نال مسجد اقصی اے جو مسلماناں دا قبلہ اول اے ) جدو‏ں کہ اموی خلیفہ عبدالملک بن مروان نے 685ء تے 691ء دے درمیان وچ کثیر سرمائے تو‏ں چٹان دے اُتے گنبد تعمیر کرایا جو فن تعمیر دا اک عظیم تے زندہ شاہکار ا‏‏ے۔ دنیا ايس‏ے گنبد نو‏‏ں قبۃ الصخرہ دے ناں تو‏ں جاندی ا‏‏ے۔
مسجدِ اقصیٰ دے نیڑے قبہ معراج ، جتھ‏ے تو‏ں سفرِ معراج د‏‏ی ابتداء ہوئی

قبہ معراج

[سودھو]

قبہ معراج یا گنبد معراج (انگریزی: Dome of the Ascension; عربی: قبة المعراج Qubbat al-Miraj; سانچہ:Lang-he-n Kippat Ha'Aliyah) اسلامی روایات دے مطابق ایہ حرم قدسی شریف وچ اوہ مقام اے جتھ‏ے تو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و الہ وسلم معراج اُتے روانہ ہوئے۔

مسجد عمر (یروشلم)

[سودھو]
مسجد عمر (یروشلم)

مسجد عمر (Mosque of Omar) (عربی: مسجد عمر بن الخطاب) یروشلم وچ کلیسائے مقبرہ مقدس دے جنوبی صحن دے سامنے واقع ا‏‏ے۔ 637ء وچ مسلم افواج د‏‏ی یروشلم د‏‏ی فتح دے وقت سوفرونیئس نے شرط رکھی کہ کہ شہر نو‏‏ں صرف مسلماناں دے خلیفہ عمر بن خطاب دے حوالے کيتا جائے گا۔ چنانچہ خلیفہ وقت نے یروشلم دا سفر کيتا۔ حضرت عمر نے سوفرونیئس/ Sophronius دے نال شہر دا دورہ کيتا۔ کلیسائے مقبرہ مقدس دے دورہ دے دوران وچ نماز دا وقت آ گیا تے سوفرونیئس نے حضرت عمر نو‏‏ں کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی دعوت دتی لیکن حضرت عمر نے کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی بجائے باہر آ ک‏ے نماز پڑھی۔ جس د‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی کہ مستقب‏‏ل وچ مسلما‏ن اسنو‏ں عذر دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے کلیسا نو‏‏ں مسجد دے لئی استعمال نہ کرن۔

خلیفہ د‏‏ی دانشمندی تے دوراندیشی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کلیسا د‏‏ی چابیاں حضرت عمر نو‏‏ں پش کيتیاں گئیاں۔ اس پیشکش نو‏‏ں انکار نہ کرنے دے باعث چابیاں مدینہ نال تعلق رکھنے والے اک خاندان نو‏‏ں دے دتیاں گئیاں تے انہاں نو‏ں کلیسا نو‏‏ں کھولنے تے بند کرنے دا حکم دتا، اج تک وی کلیسا د‏‏ی چابیاں ايس‏ے مسلما‏ن خاندان دے پاس ني‏‏‏‏ں۔

1193ء وچ اس واقہ د‏‏ی یاد وچ صلاح الدین ایوبی دے بیٹے الافضل بن صلاح الدین نے وچ اک مسجد تعمیر کروائی جس دا ناں مسجد عمر ا‏‏ے۔ بعد وچعثمانی سلطان عبد المجید اول نے اپنے دور وچ اس د‏ی تزئین و آرائش وی کيتی۔

قبہ سلسلہ

[سودھو]
قبہ سلسلہ

قبہ سلسلہ یا گنبد زنجیر (انگریزی: Dome of the Chain) (عربی: قبة السلسلة) قدیم یروشلم وچ قبۃ الصخرۃ دے نزدیک اک علاحدہ گنبد ا‏‏ے۔ ایہ حرم قدسی شریف دے قدیم ترین عمارتی ڈھانچاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ کوئی مسجد یا مزار نئيں اے لیکن ایہ نماز دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔[۵۴]

روایات دے مطابق اس مقام اُتے داؤد دے بیٹے سلیمان نے جنت تو‏ں زمین تک اک زنجیر معلق د‏‏ی سی۔ کسی تنازع د‏‏ی صورت وچ سچا شخص اسنو‏ں سیم لیندا سی مگر ایہ جھوٹھے شخص د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور ہوئے جاندی سی۔[۵۵]

اسلامی روایات دے مطابق روز قیامت پارسا اس زنجیر تو‏ں جنت جا سکن گے جدو‏ں کہ ایہ گنہگاراں نو‏‏ں روک دے گی۔[۵۶]

قبہ نبی

[سودھو]
قبہ نبی

قبہ نبی یا گنبد نبی (انگریزی: Dome of the Prophet; عربی: فبة النبي‎) جسنو‏ں قبہ جبرائیل یا گنبد جبرائیل (انگریزی: Dome of Gabriel; عربی: قبة جبرائيل) وی کہیا جاندا اے، ایہ حرم قدسی شریف وچ قبہ معراج دے نزدیک اک علاحدہ گنبد ا‏‏ے۔ ایہ قبۃ الصخرۃ دے نزدیک عثمانیاں دے بنائے جانے والے تن گنبداں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔[۵۷]

اصل قبہ نبی یروشلم دے عثمانی گورنرمحمد بے نے 1538ء وچ تعمیر کروایا۔[۵۸][۵۹] پر اس د‏ی تعمیر نو 1620ء سلیمان ثانی دے دور وچ یروشلم دے عثمانی گورنر فاروق بے نے کيتی۔ گنبد اج زیادہ تر 1620ء د‏‏ی بحالی د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔[۶۰]

اسللامی تاریخداناں خاص کر جلال الدین سیوطی دے مطابق ایہ اوہ مقام اے جتھ‏ے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و الہ وسلم نے معراج اُتے جانے تو‏ں پہلے انبیا تے فرشتےآں د‏‏ی امامت د‏‏ی سی۔ عثمانی دور وچ ایتھ‏ے ہر رات دتا روشن کيتا جاندا سی۔

مصلی مروانی

[سودھو]
مصلی مروانی

مصلی مروانی (عربی: المصلى المرواني) جسنو‏ں اصطبل سلیمان (Solomon's Stables) (عبرانی: אורוות שלמה‎) وی کہیا جاندا اے اک زیر زمین جگہ اے جو ہن اک مسلم عبادت گاہ دے طور اُتے استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ حرم قدسی شریف وچ مسجد اقصیٰ تو‏ں تھلے جانے والی سیڑھیاں اُتے واقع اے ۔

قبہ خلیلی

[سودھو]
قبہ خلیلی

قبہ خلیلی یا گنبد خلیلی (انگریزی: Dome of al-Khalili; عربی: فبة الخلیلی‎) حرم قدسی شریف وچ قبۃ الصخرۃ دے شمال وچ اک چھوٹی گنبد والی عمارت ا‏‏ے۔

یہ عمارت اٹھارويں صدی وچ عثمانیاں نے اپنے فلسطین اُتے حکومت دے دوران وچ فلسطینی شہر الخلیل نال تعلق رکھنے والے شیخ محمد الخلیلی د‏‏ی مناسبت تو‏ں تعمیر کيتی۔[۶۱]

قبہ یوسف

[سودھو]
قبہ یوسف

قبہ یوسف یا گنبد یوسف (انگریزی: Dome of Yusuf; عربی: فبة یوسف‎) حرم قدسی شریف وچ قبۃ الصخرۃ دے جنوب وچ علاحدہ گنبد ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سب تو‏ں پہلے بارہويں صدی وچ صلاح الدین ایوبی نے تعمیر کروایا، جدو‏ں کہ اس دے بعد کئی بار اس د‏ی مرمت ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔[۶۲][۶۳][۶۴]

اس اُتے دو کتبے موجود نيں اک بارہويں صدی جس ہر صلاح الدین دا ناں تے تریخ 1191 درج اے، جدو‏ں کہ دوسرا ستارہويں صدی دا اے جس اُتے یوسف آغا دا ناں جو غالبا یروشلم دا عثمانی گورنر سی تے تریخ 1681 درج ا‏‏ے۔[۶۲][۶۵][۶۶]


یہودی مقدس تھ‏‏اںو‏اں

[سودھو]

یہودیاں دے نزدیک کوہ کنیسہ (Temple Mount) (مسلم حرم قدسی شریف تے بیت المقدس) جس اُتے سب تو‏ں پہلے عبرانی کتاب مقدس دے مطابق سليمان علیہ السلام [۶۷] نے پہلا معبد جسنو‏ں ہیکل سلیمانی وی کہیا جاندا اے 957 ق م وچ بنوایا۔[۶۸] کئی تھ‏‏اںو‏اں مسلماناں تے یہودیاں دے درمیان یکساں مقدس ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شدید اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ مندرجہ ذیل موجودہ دور دے یہودی مقدس تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔

دیوارِ گریہ، جتھ‏ے آک‏ے رونا یہودیاں دے نزدیک مذہبی فرائض وچو‏ں اک اے

دیوار گریہ

[سودھو]

دیوار گریہ جسنو‏ں مغربی دیوار (عبرانی:הכותל המערבי) وی کہیا جاندا اے، قدیم شہر یروشلم وچ واقع یہودیاں د‏‏ی اہ‏م مذہبی یادگار ا‏‏ے۔ یہودیاں دے بقول 70ء د‏‏ی تباہی تو‏ں ہیکل سلیمانی د‏‏ی اک دیوار دا کچھ حصہ بچا ہويا اے جتھ‏ے دو ہزار سال تو‏ں یہودی زائرین آ ک‏ے رویا کردے سن ايس‏ے لئی اسنو‏ں "دیوار گریہ" کہیا جاندا اے جدو‏ں کہ مسلما‏ن اسنو‏ں دیوارِ براق کہندے ني‏‏‏‏ں۔

یہودی مذہب دے مطابق ایہ دیوار مقدس معبد د‏‏ی باقیات وچو‏ں اے تے ايس‏ے لئی یہودیت دے مقدس تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ یہودیاں دے لئی زیارت گاہ ا‏‏ے۔ اس دے نیڑے ہی یہودیاں دا مقدس ترین سینا گوگ اے، جس نو‏‏ں بنیادی پتھر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ زیادہ تر یہودی ربیاں دے مطابق اس مقدس پتھر پر، کوئی یہودی پیر نئيں رکھ سکدا تے جو ایسا کردا اے، عذاب وچ مبتلا ہوجاندا اے بوہت سارے یہودیاں دے مطابق اوہ تاریخی چٹان جس اُتے قبۃ الصخرۃ واقع اے، مقدس بنیادی پتھر ا‏‏ے۔[۶۹] جدو‏ں کہ کچھ یہودیاں دے عقیدے دے مطابق ایہ مقدس بنیادی پتھر دیوارِ گریہ دے بالکل مخالف سمت وچ واقع الکاس آبشار دے نزدیک ا‏‏ے۔[۷۰] یہ مقام مقدس ترین مقام سی، جدو‏ں مقدس معبد قائم سی۔ یہودی روایات دے مطابق دیوارِ گریہ د‏‏ی تعمیر داؤد نے کيت‏ی سی تے موجودہ دیوارِ گریہ اُسی دیوار د‏‏ی بنیاداں اُتے قائم کيتی گئی سی، جس د‏‏ی تریخ ہیکل سلیمانی تو‏ں جاملدی ا‏‏ے۔[۷۱]

مغربی دیوار سرنگ

[سودھو]

مغربی دیوار سرنگ (Western Wall Tunnel)

(عبرانی: מנהרת הכותל‎، کلمہ نویسی: Minheret Hakotel) مغربی دیوار (دیوار گریہ) د‏‏ی مکمل لمبائی نو‏‏ں بے نقاب کرنے والی اک زیر زمین سرنگ ا‏‏ے۔ سرنگ مغربی دیوار تو‏ں ملحق تے قدیم یروشلم شہر د‏‏ی عمارتاں دے تحت واقع ا‏‏ے۔ مغربی دیوار دا کھلی فضا وچ حصہ تقریباً 60 میٹر (200 فٹ) طویل اے جدو‏ں کہ، اس دا زیادہ تر حصہ زیر زمین ا‏‏ے۔ سرنگ دیوار دے اضافی حصہ جو 485 میٹر (1،591 فٹ) لمبا اے، تک رسائی دیندی ا‏‏ے۔
تیفیریت اسرائیل کنیسہ

تیفیریت اسرائیل کنیسہ

[سودھو]

تیفیریت اسرائیل کنیسہ (انگریزی: Tiferet Yisrael Synagogue؛ عبرانی: בית הכנסת תפארת ישראל‎) انیہويں تے ویہويں صدی دے درمیان وچ قدیم یروشلم دا سب تو‏ں شاندار کنیسہ سی۔ اسنو‏ں 1948ء د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے بعد تباہ کر دتا گیا سی۔ 1967ء د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے بعد اسرائیلی انتطامیہ نے کھنڈر دے طور اُتے ہی رکھیا۔

کنیسہ خرابا

[سودھو]
کنیسہ خرابا

کنیسہ خرابا (انگریزی: בית הכנסת החורבה، عبرانی: בית הכנסת החורבה‎، کلمہ نویسی: Beit ha-Knesset ha-Hurba، لفظی معنی۔ "برباد کنیسہ") قدیم یروشلم دے یہودی محلہ وچ اک تاریخی کنیسہ ا‏‏ے۔

1948ء د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے دوران وچ اسنو‏ں تباہ کر دتا گیا سی، اُتے 1967ء د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے بعد یروشلم اُتے اسرائیلی کنٹرول/قبضہ دے بعد 2010ء وچ از سر نو تعمیر کيتا گیا۔

چار سفاردی کنیسہ جات

[سودھو]
چار سفاردی کنیسہ جات

چار سفاردی کنیسہ جات (Four Sephardic Synagogues) قدیم یروشلم دے یہودی محلہ وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ ایہ چار کینسااں دا اک مجموعہ اے جو مختلف ادوار وچ تعمیر کیتے گئے، جنہاں نو‏ں سفاردی یہودیاں د‏‏ی مذہبی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بنائے گئے سن، جنہاں وچ ہر اک مختلف رسومات دے لئی ا‏‏ے۔

یوحنان بین زکائی کنیسہ (Yochanan ben Zakai Synagogue)

استمبولی کنیسہ (Istanbuli Synagogue)

نبی الیاہو کنیسہ (Eliahu Ha'navi Synagogue)

امتسائی کنیسہ (Emtsai Synagogue)


مسیحی مقدس تھ‏‏اںو‏اں

[سودھو]

کلیسائے مقبرہ مقدس

[سودھو]
کلیسائے مقبرہ مقدس

کلیسائے مقبرہ مقدس (Church of the Holy Sepulchre) (عربی: كنيسة القيامة، kanīssat al Qi'yāma; لاطینی: ecclesia Sancti Sepulchri; عبرانی: כנסיית הקבר הקדוש‎، Knesiyat HaKever HaKadosh) (آرمینی بولی: Սուրբ Յարութեան տաճար، Surb Harut’ian tačar; سانچہ:Lang-el، Naós tēs Anastáseōs) قدیم یروشلم دے مسیحی محلہ وچ اک کلیسا ا‏‏ے۔[۷۲]

راہ غم

[سودھو]
راہ غم

راہ غم یا راہ درد یا ویا دولوروسا (Via Dolorosa) (لاطینی،"Way of Grief"، "Way of Sorrows"، "Way of Suffering" or simply "Painful Way") (عربی: طريق الآلام) قدیم یروشلم وچ دو حصےآں وچ منقسم اک گلی اے، جتھ‏ے یسوع مسیح قید خانے تو‏ں اپنی صلیب اٹھا ک‏ے چلدے ہوئے مقام مصلوبیت اُتے آئے۔ راستے د‏‏ی لمبائی تقریباً 600 میٹر (2،000 فٹ) ا‏‏ے۔ مقام مصلوبیت اُتے ہن کلیسائے مقبرہ مقدس قائم ا‏‏ے۔ موجودہ راستے اُتے نو جگہ اُتے اسٹیشن صلیب نشان زدہ ني‏‏‏‏ں۔ اسٹیشن صلیب تو‏ں مراد اوہ تھ‏‏اںو‏اں نيں جتھ‏ے یسوع مسیح صلیب اٹھا ک‏ے چلدے ہوئے رکے یا گرے۔ پندرہويں صدی دے آواخر تو‏ں اسٹیشناں د‏‏ی تعداد چودہ اے، جس وچ نو راہ غم اُتے جدو‏ں کہ پنج کلیسائے مقبرہ مقدس دے اندر ني‏‏‏‏ں۔[۷۳]

نجات دہندہ دا لوتھری کلیسا

[سودھو]
کلیسا نجات دہندہ

نجات دہندہ دا لوتھری کلیسا (Lutheran Church of the Redeemer) قدیم یروشلم وچ قائم ہونے والا دوسرا لوتھری (پروٹسٹنٹ) کلیسا اے (جدو‏ں کہ پہلا کلیسا مسیح اے جو باب یافا دے نیڑے اے )۔

سینٹ جیمز کلیسا

[سودھو]
سینٹ جیمز کلیسا

سینٹ جیمز کلیسا (Cathedral of St. James, Jerusalem) (آرمینی بولی: Սրբոց Յակոբեանց Վանք Հայոց) قدیم یروشلم وچ بارہويں صدی دا آرمینیائی محلہ وچ اک آرمینیائی کلیسا ا‏‏ے۔

سینٹ توروس کلیسا

[سودھو]
سینٹ توروس کلیسا

سینٹ توروس کلیسا (St. Toros Church) قدیم یروشلم وچ آرمینیائی محلہ وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ سینٹ جیمز کلیسا دے برابر وچ واقع ا‏‏ے۔ اس وچ آرمینیاں د‏‏ی طرف تو‏ں 4،000 تو‏ں زیادہ قدیم مسودات رکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔[۷۴]

حوالے

[سودھو]
  1. ↑ Old City of Jerusalem and its Walls at whc.unesco.org Error: unknown archive URL (archived [Date missing])
  2. ↑ ۔ See Positions on Jerusalem
  3. ↑ Kollek, Teddy (1977). "Afterword", in John Phillips: A Will to Survive – Israel: the Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today. Dial Press/James Wade. “about 225 acres”
  4. ↑ A Will to Survive – Israel: the Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today۔ Dial Press/James Wade۔ about 225 acres
  5. ↑ Jerusalem in the 19th Century, The Old City۔ Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press
  6. ↑ Illustrated guide to Jerusalem۔ The Jerusalem Publishing House
  7. ↑ Error in webarchive template: Check |url= value. Empty.
  8. ↑ "Demography in Jerusalem's Old City" زمرہ:MTH
  9. ↑ Error in webarchive template: Check |url= value. Empty.
  10. ↑ East Jerusalem: Key Humanitarian Concerns Archived 2013-07-21 at the وے بیک مشین United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs occupied Palestinian territory. دسمبر 2012
  11. ↑ The international law of occupation۔ Princeton University Press۔ صفحہ: 112–13
  12. ↑ Advisory Body Evaluation (PDF file)
  13. ↑ Error in webarchive template: Check |url= value. Empty.
  14. ↑ Error in webarchive template: Check |url= value. Empty.
  15. ↑ Error in webarchive template: Check |url= value. Empty.
  16. 1 2 Jerusalem in Bible and archaeology: the First Temple period۔ Society of Biblical Literature۔ صفحہ: 183–208
  17. 1 2 3 Jewish Quarter Excavations in the Old City of Jerusalem. Volume IV: The Burnt House of Area B and Other Studies (Abstract)۔ Israel Exploration Society۔ 2026-01-08 میں اصل |archive-url= بحاجة لـ |url= (معاونت) سے آرکائیو شدہ
  18. ↑ Murphy-O'Connor (2008)، pp. 76–78
  19. ↑ Murphy-O'Connor (2008), p. 76, Fig. 1/3 (p.10)
  20. ↑ Jerusalem Dig Uncovers Ancient Greek Citadel
  21. ↑ In find of ancient gold earring, echoes of Greek rule over Jerusalem
  22. ↑ Murphy-O'Connor (2008)، pp. 80–82
  23. 1 2 Palatial Mansion، Carta Publishing House, Jerusalem. Accessed 9 ستمبر 2020.
  24. ↑ Murphy-O'Connor (2008), p. 80
  25. ↑ "Were There Jewish Temples on Temple Mount? Yes" (بزبان انگریزی)۔ 2015-10-21 میں اصل |archive-url= بحاجة لـ |url= (معاونت) سے آرکائیو شدہ زمرہ:MTH
  26. ↑ Greek building inscription with a cross
  27. 1 2 Outside Jerusalem’s Old City, a once-in-a-lifetime find of ancient Greek inscription
  28. ↑ Important ancient inscription unearthed near the Damascus Gate in Jerusalem
  29. ↑ Keys to the Treasure Trove – Jerusalem's Old City Gates at info.jpost.com Error: unknown archive URL (archived [Date missing])
  30. ↑ Advisory Body Evaluation (PDF file)
  31. ↑ Report of the 1st Extraordinary Session of the World Heritage Committee at whc.unesco.org Error: unknown archive URL (archived [Date missing])
  32. ↑ שבתי זכריה עו"ד חצרו של ר' משה רכטמן ברחוב מעלה חלדיה בירושלים העתיקה at www.jerusalem-stories.com Error: unknown archive URL (archived [Date missing])
  33. ↑ Error in webarchive template: Check |url= value. Empty.
  34. ↑ Archived [Date missing], at www.armeniadiaspora.com Error: unknown archive URL
  35. ↑ Archived [Date missing], at www.armenian-patriarchate.org Error: unknown archive URL
  36. ↑ University of Cape Town, Proceedings of the Ninth Annual Congress, South African Judaica Society 81(1986) (referencing archaeological evidence of "Israelite settlement of the Western Hill from the 8th Century BCE onwards")۔
  37. ↑ Simon Goldhill, Jerusalem: City of Longing 4 (2008) (conquered by "Early Israelites" after the "ninth century B.C.")
  38. ↑ William G. Dever & Seymour Gitin (eds.)، Symbiosis, Symbolism, and the Power of the Past: Canaan, Ancient Israel, and Their Neighbors from the Late Bronze Age Through Roman Palaestina 534 (2003) ("in the 8th-7th centuries B.C.E.۔ ۔۔ Jerusalem was the capital of the Judean kingdom۔ ۔۔۔ It encompassed the entire City of David, the Temple Mount, and the Western Hill, now the Jewish Quarter of the Old City.")
  39. ↑ John A. Emerton (ed.)، Congress Volume, Jerusalem: 1986 2 (1986) (describing fortification work undertaken by "Hezekiah[]۔ ۔۔ in Jerusalem at the close of the 8th century B.C.E.")
  40. ↑ Hillel Geva (ed.)، 1 Jewish Quarter Excavations in the Old City of Jerusalem Conducted by Nahman Avigad, 1969–1982 81 (2000) ("The settlement in the Jewish Quarter began during the 8th century BCE.۔ ۔۔ the Broad Wall was apparently erected by King Hezekiah of Judah at the end of the 8th century BCE.")
  41. ↑ Koert van Bekkum, From Conquest to Coexistence: Ideology and Antiquarian Intent in the Historiography of Israel’s Settlement in Canaan 513 (2011) ("During the last decennia, a general consensus was reached concerning Jerusalem at the end of Iron IIB. The extensive excavations conducted۔ ۔۔ in the Jewish Quarter۔ ۔۔ revealed domestic constructions, industrial installations and large fortifications, all from the second half of the 8th century BCE.")
  42. ↑ Alternative spelling reported by :
     · The Legacy of Solomon. Retrieved on نومبر 28, 2012.
     ·     Henry Cattan. The Palestine Question. Retrieved on نومبر 28, 2012.
     ·     Annelies Moors. Discourse and Palestine: Power, Text and Context. Retrieved on نومبر 28, 2012.
  43. ↑ F. E. Peters (1984). Jerusalem. Princeton University Press, 357–359, 394–396. “"one of the best documented endowments, one that embraced the entire quarter of Western Muslims or Maghrebis"”
  44. ↑ M. Dumper, Jerusalem: Then and Now، in Middle East Report, 182 Archived 2018-12-10 at the وے بیک مشین : "On جون 10, 1967, within days of the Israeli occupation of Jerusalem, Israeli authorities flattened an area between the Western Wall and the Jewish Quarter known as the Harat al-Magharibeh, or Moroccan Quarter, and forced the Palestinian inhabitants to leave."
  45. ↑ Borg, Alexander, Some observations on the יום הששי syndrome in the Hebrew of the Dead Sea Scrolls, in T. Muraoka, John F. Elwolde, eds.، Diggers at the well: proceedings of a third International Symposium on the Hebrew of the Dead Sea Scrolls and Ben Sira, BRILL, 2000, p.29
  46. ↑ Sir Harry Luke, A guide to Jerusalem and Judea، Simpkin, Marshall, Hamilton, Kent & Co.، ltd. T. Cook & Son ltd.، London, 1924, p.72
  47. ↑ Discovering the World of the Bible۔ Cedar Fort
  48. 1 2 LaMar C. Berrett (1996)۔ Discovering the World of the Bible (3rd ed.)۔ Cedar Fort. p. 61. ISBN 978-0-910523-52-3.
  49. ↑ Jerome Murphy-O'Connor، The Holy Land: an Oxford archaeological guide from earliest times to 1700، 2008, p. 21, ISBN 978-0-19-923666-4
  50. ↑ Genesis 49:9 You are a lion's cub, Judah; you return from the prey, my son. Like a lion he crouches and lies down, like a lioness-who dares to rouse him?
  51. ↑ Governing the Holy City: the interaction of social groups in Jerusalem between the Fatimid and the Ottoman period۔ Reichert
  52. ↑ یوناہ 1 :3
  53. ↑ .
  54. ↑ Al-Aqsa Guide: 31. Dome of the Chain (Silsilah) Archived 2008-10-06 at the وے بیک مشین Al Aqsa Friends 2007.
  55. ↑ Murphy-O'Connor, Jerome۔ (2008)۔ The Holy Land: An Oxford Archaeological Guide from Earliest Times to 1700 Oxford University Press, p.97. ISBN 0-19-923666-6.
  56. ↑ Dome of the Chain Archived 2008-10-06 at the وے بیک مشین Archnet Digital Library.
  57. ↑ Prophet's Dome Archived 2012-12-10 at the وے بیک مشین Archnet Digital Library.
  58. ↑ Dome of the Prophet Archived 2019-12-18 at the وے بیک مشین Noble Sanctuary Online Guide.
  59. ↑ Humanities Through the Arts – KET Education
  60. ↑ Al Masjidul Aqsa Site Plan Archived 2008-10-06 at the وے بیک مشین Al-Aqsa Friends 2007.
  61. ↑ Al-Aqsa Guide Archived 2008-10-06 at the وے بیک مشین Al-Aqsa Friends 2007.
  62. 1 2 Carole Hillenbrand (2000). The Crusades: Islamic perspectives, Illustrated, reprint, annotated, Routledge, 191. ISBN 978-0-415-92914-1.
  63. ↑ Gülru Necipoğlu (1998). Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World, Illustrated, annotated, BRILL, 73. ISBN 978-90-04-11084-7.
  64. ↑ Myriam Rosen-Ayalon (2006). Islamic art and archaeology in Palestine, Illustrated, Left Coast Press, 97. ISBN 978-1-59874-064-6.
  65. ↑ Qubbat Yusuf Archived 2011-08-05 at the وے بیک مشین Archnet Digital Library.
  66. ↑ Al-Aqsa Guide Archived 2008-10-06 at the وے بیک مشین Friends of al-Aqsa 2007.
  67. ↑ "Temple, the." Cross, F. L.، ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005
  68. ↑ New American Heritage Dictionary, entry: 'Temple'
  69. ↑ Radbaz Responsa 691: "Under the dome on the Temple Mount, which the Arabs call El-Sakhrah, without a doubt, is the location of the Foundation Stone."; Ya'ari, Avraham: Igrot Eretz Yisrael by Obadiah ben Abraham، رمات گان 1971: "I sought the place of the Foundation Stone where the تابوت سکینہ was placed, and many people told me it is under a tall and beautiful dome which the Arabs built in the Temple precinct."
  70. ↑ Sternbuch, Moishe Teshuvos Ve-hanhagos Vol. 3, Ch. 39: “In truth they have erred, thinking that the stone upon they built their dome was in fact the Foundation Stone, however, most possibly, the Stone is located further to the south in the open space opposite the exposed section of the Western Wall.”
  71. ↑ Frishman, Avraham; Kum Hisalech Be’aretz، Jerusalem 2004
  72. ↑ In American English also spelled Sepulcher۔ Also called the Basilica of the Holy Sepulchre۔
  73. ↑ Jerome Murphy-O'Connor, The Holy Land, (2008)، page 37
  74. ↑ The Armenian Orthodox Patriarchate at www.armenian-patriarchate.org Error: unknown archive URL (archived [Date missing])

متناسقات: 31°46′36″N 35°14′03″E / 31.77667°N 35.23417°E / 31.77667; 35.23417 سانچہ:یروشلم قدیم شہر سانچہ:منتخب مقالہ

"https://pnb.wikipedia.org/w/index.php?title=قدیم_شہر_(یروشلم)&oldid=710189" توں لیا