پنجابی ثقافت

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

پنجابی ثقافت یا پنجابی سبھیاچار توں مراد پنجابی لوک دوارا سرجی وشیش جیون، جاچ، جیہدے وچ ایہناں لوکاں دا رہن سہن، کتے، رسم و رواج، رشتے ناتے، پہراوا، ہار شنگار، وشواش، قیمتاں، منورنجن دے سادھن، بولی تے لوک ساہت آدی شامل ہندے ہن۔ اوپری نظرے دیکھیاں جتھے سبھیاچار دی پکرتی سدھارن جاپدی ہے، اتھے اسدا ادھٔین کردے ہوئے اسیں محسوس کر سکدے ہاں کہ ایہہ اپنے آپ وچّ اک جٹل ورتارا وی ہے۔


اصل وچّ کوئی وی قوم یا کوئی وی جن سموہ، جہڑا سماج دے ناں نال جانیا جاندا ہے، سبھیاچار توں سکھنا نہی ہندا، بھاویں اوہ وکاس دے کسے وی پڑھائی اتے کیوں نہ ہووے۔[1]


پنجاب دا نامکرن[لکھو]

پنجاب شبد دو شبداں دے سمیل توں ملکے بنیا ہے- 'پنج'- بھاوَ کہ گنتی دے پنج تے 'آب'- بھاوَ کہ پانی۔ اس طرحاں پنجاب شبد دا ارتھ ہے 'پنج دریاواں دی دھرتی۔'

پراتن سبھچارک سومیاں وچ اک شبد 'پنچند' وی سی، جہڑا پنجاب دا ہی پریاواچی سی، اتے اس خطے لئی ورتیا جاندا سی، جہڑا سندھ اتے سرسوتی نوں ملا کے کجھ وڈیرے خطے دا سوچک سی۔ پنچند شبد رگوید وچّ ورتیا گیا ہے۔ یونانیاں نے پنجاب نوں 'میساپوٹامیا' کیہا ہے اتے اس شبد دا ارتھ وی پنج دریاواں دی دھرتی ہی ہے۔

یگاں مطابق 'پنجابی سبھیاچار'[لکھو]

آدی قالین یگ[لکھو]

پنجابی سبھیاچار دے روپ دھارن شروع کرن دا سماں لگ بھگ اوہی ہے، جو پنجابی بھاشا نے روپ دھارنا شروع کیتا۔ ایہہ 9ویں توں 12ویں صدی عیسوی دا سماں دسیا جاندا ہے۔ سپت سندھو دے ناں نال جانی جاندی اتی وکست شہری سبھیتا وی اس دھرتی اتے سرجی گئی۔ سپت سندھو دے پراچین نمونے مئنجودڑو، ہڑپا، سنگھر، اتے ڈھولباہا آدی تھاواں توں کیتی خدائی توں پراپت ہوئے ہن۔ اس نوں ہڑپا سبھیاچار وی کیہا جاندا ہے۔ آریہ لوکاں نے لگ بھگ 1500-3000 عیسوی پوروَ دے سمیں وچّ اس خطے وچّ پرویش کیتا۔ اوہ وکھ وکھ سمیاں وچ وکھ وکھ ٹولیاں دے روپ وچ آئے۔ اس دور وچّ پنجاب دے اس خطے وچّ آریہ سبھیاچار دا آرنبھ ہندا ہے، جس نے سنسار نوں سبھیاچارک پکھ توں مہان یوگدان دتا ہے۔

مدھکالین یگ[لکھو]

پنجابی سبھیاچار دے وکاس دا اک پڑائ مسلمانی حملیاں نال شروع ہندا ہے، جس دا آرنبھ 712 عیسوی وچّ محمد-بن-قاسم دے حملے نے کیتا۔ ستّ صدیاں دے لگاتار حملیاں دوران مسلمانی راج ستھاپت ہندے رہے جنہاں دی انت مغل راج سی۔ اس دور وچّ پنجابی سبھیاچار تے سبھ توں ودھ پربھاو اسلام تے سبھیاچار دا پیا۔

مدھ یگ وچّ پنجابی سبھیاچار دے اتہاس وچّ اک نواں دور گورو نانک جی دوارا سکھ دھرم دی ستھاپنا نال شروع ہندا ہے۔ پنجاب دی اس دھرتی اتے پنجابی لوکاں دے دکھاں دا علاج اتے آدرشاں دی سرجنا گورو نانک دیوَ جی گورو صاحبان نے لوک پکھی درشٹی توں کیتی۔ اس جیون دی کیندری مہتا ستھاپت کردیاں کرت کرن، نام جپن اتے ونڈ چھکن دے سرب کالیانکاری سماجی منکھی سنکلپ پیش کیتے۔ اس وچّ ذات پات، اوچ نیچ آدی دے بھید بھاواں نوں چھڈّ کے مانوی سانجھ تے سربت دے بھلے دی گلّ کیتی گئی۔ سری گرو ارجن دیو جی دوارا گرنتھ صاحب دی سنپادنا نے سنسار ساہت نوں لاثانی خزانہ دتا جس وچّ مانوتا دی مکتی دا سندیش ہے۔ گرو گوبند سنگھ جی نے خالصے دی سرجنا کرکے پنجاب دی اس دھرتی نوں نویں پٹھّ دتی۔ پنجابی سبھیاچار لئی ایہہ دور، اس دی ستنتر اتے مولک پچھان دا سنہری دور کیہا جا سکدا ہے۔

آدھونک یگ[لکھو]

پنجابی سبھیاچار دے وکاس وچّ اگلیرا پڑائ انگریزاں دی باقی بھارت سمیت پنجاب اتے راجسی سرداری نال شروع ہندا ہے۔ اس نال پنجابی جن-سدھارن دا وکس رہی پونجیوادی راجسی، آرتھک، سبھیاچارک ووستھا نال اجیہا واہ پیا جس دے دور-اندیس پرنام نکلے۔ جے اسیں ہن ایہناں پربھاواں اتے پرناواں نوں گھوکھیئے تاں دلچسپ تتھّ ابھردے ہن۔ پنجاب دے لوک انگریزی بھاشا راہیں سنسار ساہت، سنسار درشن تے سنسار سبھیاچار نال سمپرک وچّ آئے۔ انگریزی سبھیاچار نال اوہ اک غلام سبھیاچار وجوں سمپرک وچّ آئے سن، جس دے بہت وکولترے اتے الٹے-پلٹے پربھاو پیندے رہے۔ ہاں-پکھی پربھاواں نے پنجابیاں دی زندگی وچّ بہت چنگیرے پرورتن وی لیاندے۔ وگیانک لیہاں تے اسر رہے پچھمی سبھیاچار نے ایہناں دی پرمپراگت رہتل نوں جھنجوڑ سٹیا اتے کھلھیپن دا احساس کروایا۔ انگریزی بھاشا تے ساہت دے سمپرک نے نویں گیان-وگیان تکّ ساڈی رسائی کروائی۔ اس ٹاکرویں سبھیاچار نال مقابلے اتے سانجھ دے نویں پہلو ابھرے۔ ریل، ڈاک-تار اتے ہور نوین وسیلیاں نے ساڈی جیون گتی وچّ تیزی لیاندی۔ اس طرحاں انگریزی سبھیاچار نے پنجابی سبھیاچار وچّ مول نویں پرورتن لیاندے۔[2]اس توں بعد پنجاب نوں 1947 وچّ پنجاب دی ونڈ سمیں دو حصیاں چڑھدے پنجاب تے لہندے پنجاب وچّ ونڈ دتا گیا۔

پنجابی چرتر دے پچھان چنہ[لکھو]

پنجابی سبھیاچار دی وشیش بھوگولک ستھتی، نویکلے جلوایو اتے اتہاسک اتراواں-چڑھاواں نے پنجابی جیون-جاچ دے کئی اجیہے دلچسپ تے شکتی شالی پکھ اسارے ہن، جو پنجابیت دے پچھان-چنہ بن گئے ہن۔ ایہہ پنجابیاں دی وکھری تاثیر، چرتر، منورتھاں اتے آدرشاں وچّ اجاگر ہندے ہن۔

سویدھینتا[لکھو]

اپجاؤ بھومی کارن بھکھے مرناں پنجابیاں دے حصے نہیں آیا پر نال ہی کرڑی محنت کرکے اس تے حق جتاؤن دی پرچنڈ پرورتی پنجابیاں دا خاصہ ہے۔ کرت کرن نوں مان سمجھنا تے کرت کمائی اتے حق جتاؤنا ہے


شکھشیئت[لکھو]

پنجاب دا سرحدی علاقہ ہونا پنجابیاں دی شکھشیئت دے کئی ولکھن لچھناں دا کارن بنیا۔ نت مہماں رہن رن-جوجھن لئی ہمیشہ تیار-بر-تیار رہنا پیندا سی۔ سٹے وجوں،زندگی نوں مانن لئی جوش اتے اماہ وی اونا ہی تیبر ہندا سی، جنا رن-جوجھن ویلے لڑن مرن لئی ہندا سی۔ کلّ دا بھروسہ نہی سی ہندا،اس لئی کھادا پیتا ہی لاہے ہندا سی۔ 'کھا گئے،رنگ لا گئے،جوڑ گئے سو روہڑ گئے دا اکھان ایہو جہیاں ہالتا دی ہی اپج ہے۔[3]

زندگی نوں جنون وانگ جیونا[لکھو]

پنجابی زندگی نوں جنونّ وانگ جیوندا ہے۔ اس کرکے اسدا سبھاء بھڑکیلا ہے۔ اوہ فوری اتے اک دم تتا ہو اٹھدا ہے اتے اونی ہی تیزی نال اوہ سبھ کجھ بھلن لئی تیار ہو جاندا ہے۔ زندگی نے اسنوں بڑے خوفناک سبق سکھائے ہن۔

اچی بولنا تے لوڑوں ودھ تینگھڑنا[لکھو]

لگاتار باہری حملیاں دا شکار رہا پنجابی، سبھاء وجوں ہی، ٹکاؤ والا جیون بتیت کرنو انکاری بن گیاں ہے۔ پنجابی سبھاء وچ اچی بولن اتے لوڑوں ودھیرے تینگھڑن دی پرورتی پیدا ہو گئی۔ اس دی گلّ-بات اچی، سنگیت تکھا، اچا تے تیز اتے وکھاوے دی رچی اتھاہ ہے۔ نرنتر دباواں اتے ٹکراواں وچّ اسرے پنجابی سموہک اوچیتن دا ایہہ نیارا نتیجہ ہے۔

پنجابی نائک دا مہادانرا[لکھو]

پنجابی سبھیاچار وچ پنجابی نائک دا مہاندرا وی اجیہے ویکتیاں دا ہی ہے جو پوری سرگرمی، سرے دی شدت اتے جنونّ نال اپنے پینڈے پیندے ہن۔ پنجابیاں دے نائک ہن جوگی، یودھا تے عاشق۔ راجا پنجابی سبھیاچار دا لوک-نائک نہیں، سگوں راجا ترسکار دا پاتر ہے۔ پنجابیاں نے راجے دی شکتی تے شان و شوکت دی بجائے فقیر دی اچتا سچتا نوں مان دتا ہے۔ ایہہ دھرتی ہے جتھے دے فقیر راجے نوں پرھاں ہو کھڑون اتے دھپّ چھڈن دا بول بے خوف ہو بولدے ہن، پنجابیاں نے بادشاہ درویشاں نوں لوک-نائک منیا ہے۔

تیاگ وادی جیون فلسفہ[لکھو]

پنجابی سبھیاچار دی اک ہور خاصیت ایہہ ہے کہ ایہہ تیاگوادی جیون-فلسفے نوں پروان نہیں کردا۔ ایہہ جیون نوں سچا-سچا مندے ہوئے اس وچّ منکھی وڈتن سرجن دا متّ پیش کردا ہے۔ اس جیون، منکھ تے سنسار نوں سچا منن کارن پنجابیاں دے سارے کار-وہار، آدرش اتے منورتھ منکھ کیندرت بندے گئے۔ اسے کرکے پنجابی سبھیاچار وچّ جیون نوں جیون دی اچھا اتے شکتی نوں کیندری ستھان پراپت ہے۔ بھرپور جیون لئی سنگھرش پنجابیاں دا خاصہ ہے۔ 'کھادھا پیتا لاہے دا' دی دھارنا اسے ہی جیون انوبھوَ دا نچوڑ ہے۔ پنجابیاں دا پہراوا، ریتاں، ہار-شنگار اتے لوک-گیت پنجابی سبھیاچار دی رنگیلی تصویر الیکدے ہن۔ زندگی دے ہر موقعے لئی روچک ریتاں دی لڑی ہریک پنجابی دھرتی نوں اپنی تے بھائی چارے نال پروئی رکھدی ہے۔[4]

ذات پربندھ تے پنجابی سبھیاچار[لکھو]

بھارت وچ جات پات دی تقسیم سدیا توں چلی آ رہی ہے ۔ایہہ ادارہ اپنی سماجی جکڑ وچ اک کرڑا شکتی شالی عبدل نام ہے، جسدا اپنا ہی سنبھوَ قانون ہے اتے دنیا بھر وچ کسے وی سماج دا آدھار اجیہا وکھائی نہی دندا۔جات- پات سدھانت دا کی پچھوکڑ ہے اتے ایہہ کوے ہوند وچّ آیا اسدا کوئی تسلی بخش اتر نہی ہے ۔اتہاسک پکھوں آریہ اتے دھارمک پکھوں براہمن لوک اس نظام دے جنم داتا ہن ۔جنا رنگ اتے نسلی آدھار تے سماج دی ونڈ کیتی اتے اپنے آپ نوں بھارت دے اصل وسنیکا توں الگّ اتے اچا رکھن دی اجیہی بنیاد رکھی ۔ کئی سیانے کہندے ہن کہ جات پات دی آدھارشلا پیشہ ہے ۔جات -پات دے نظام نوں پکی آدھارشلا دین لئی ہندو سماج دے مکھی براہمن نے جات- پات دے قانون نوں دھارمک رنگ دے دتا ۔چنگے تے برے کم ہن چنگی تے ماڑی جات دے کرتا دھرتا بنن لگے۔ سکھ دھرم اتے اسلام دے آؤن نال جات-پات دے نظام نوں وڈی سٹّ لگی ۔[5] پنجاب شبد پنجابی دے پنج اتے فارسی دے شبد آب بھاوَ پانی دے میل توں بنیا ہے ۔ایہہ پورب وچ ستلج توں لے کے پچھم وچ جہلم ندی وچلی دھرتی ولّ سنکیت کردا ہے ۔اسے ترھا پنجاب دے وچ بھنّ -بھنّ جاتاں سنبندھی اکھوتا ہن۔جویں کہ :1)جٹّ بھاویں اٹی تاں کراڑ چڑھاوے وٹی۔2)بانیئے دی مچھّ دا کجھ نہ گیا، پر پٹھان نے سارا ٹبر مار لیا ۔[6] ہندوستانی سماج نوں سمجھن دا طریقہ اسدی جات پرنالی ہے ۔

پنجاب وچ ہور سماجک پرنالیاں وانگ جات پرنالی انی جٹل نہی جنی کہ ہور بھاگاں وچّ ہے ۔ایتھے براہمنا دی تھاں سبھ توں اچی نہی ۔ایہہ درجابندی زمین، دھن،دولت،گنتی، سریرک اتے راجنیتک ستا آدی ورگیاں اس دنیا دیاں دیاں دولتاں دے آدھار تے کیتی جاندی ہے ۔اسے کارن سمکالین پنجاب وچ جٹاں دی تھاں اچی منی گئی ہے ۔جاتاں وچ ویاہ دی پرتھا انی پکی نہی ۔جاتاں وچ حداں کمزور ہون،سکھ مت دوارا سچیت طور تے جات پرنالی ختم کرن دے یتناں اتے اس کھیتر وچّ مرداں مقابلے استریاں دی گنتی نالوں گھٹّ ہون کارن انترجات ویاہ نہی ہندے سگوں ہماچل، یورپی، اڑیسہ توں استریاں ویاہ کروا کے لیاندیاں دا رہیا ہن۔جات پرنالی ہورناں کھیتراں توں گھٹّ ہون دے کارن وی ملدے ہن وکھ -وکھ دھاڑاں دا داخلہ، سکھ مطلب دا بھائیچارک رویہ، سرمائیداری دا تیز وکاس آدی ۔ہور وی جات پرنالیاں ہن۔جویں 1)پجاری جاتاں -برامن 2) کرسانی-جٹّ،راجپوت،3) وپاری -اروڑے، کھتری، بانیئے 4) دمتگار-رامگڑیئے ،انوسوچت -چار، چوہڑے۔[7]

پنجابی سبھیاچار دا نسلی پچھوکڑ[لکھو]

پنجابی سبھیاچار دی پچھان دا اک مہتوپورن پاسار اسدے نسلی پچھوکڑ، بنتر اتے سروپ دا ہے۔ پنجابی سبھیاچار دے ہوندمولک پنجابی شخصیت دے خاصے مول مانسک سرنچنا تے پنجابی نقش اس نسلی سنگم دے اہم ورتارے ہن۔[8]

پنجاب دے پراچین راجسی اتہاس خاصکر پوروَ دراوڑ دور سنبندھی ساڈے سروت صرف آوشیشاں تے آدھارت ہون کارن اسدے نسلی پچھوکڑ بارے پرمانک نرنا کرنا کافی اوکھا ہے۔ پہلے باشندے آدی، آسٹرک، پھر دراوڑی نسل دے ہی منے جاندے ہن۔[9]

دراوڑاں دی سندھ گھاٹی سبھیتا اپنے سمیں دی اس وکست نگر سبھیتا سی۔ سندھ گھاٹی دی سبھیتا دی اچت پچھان تے پرمانک روپ تانں صرف خدائی اپرنت پراپت پرانیاں لبھتاں توں پراپت ہوئی ہے۔ جستوں اسدے اتی وکست نگری چنگیریاں سہولتاں والے، سنیمت ویونت اتے وڈیرے کھیتراں وچ پسرے ہون دے پرمان اپلبدھ ہن۔[10]

پنجابی سبھیاچار دے پرسنگ وچ مہتوپورن تتھّ ایہہ ہے کہ براہمنی سبھیاچار بنتر وچ نمن شرینیاں نال ایہناں دے ملن دی پرکریا نوں ردّ نہیں کیتا جا سکدا، کیونکہ ایہہ داس بنا کے رکھے اپورگاں نوں ہی سہجے سہجے اتی نیواں رتبہ، ظالمانہ وحشت بھریا وہار کٹھور بندھنمئی جیون وچ نرڑیا گیا ہے۔[11]

پنجابی سبھیاچار دا کیندری پریرنا سروت رگویدک آریائی پرمپرا ہے۔ پنجابی سبھیاچار پرتی صحیح اتہاسک درشٹی دا پرمان نہیں۔ پنجابی سبھیاچار دا ادے اتر-ہڑپا یگ وچ پنجاب دے آریائیکرن توں شروع ہندا، ایہہ دھارنا پنجابی سبھیاچار دے اتہاسک وکاس، مول خاصے، بنتر اتے قیمت-پربندھ دی درشٹی توں ترکسنگت اتے اچت نہیں۔[12]

بھارتی سبھیاچار بنتر وچوں ہی جنمیاں وکسیا ہے، پر ایہہ پرانی سبھیاچارک بنتر نال بنیادی ٹاکرا، کٹھور سنگھرش تے ردن دے عمل وچوں ہی نواں مہاندرا گھڑدا ہے۔

پنجابی سبھیاچار تے سمپردائکتا[لکھو]

منکھ نسل دیاں ہر طرحاں دیاں گھاڑتاں،پراپتیاں، اپراپتیاں سمسیاواں اتے اوہناں دے سمادھان ہر حالت وچّ اس سبھیاچار دی ہی پیداوار ہندے ہن۔ منکھ اپنی سماجک ہوند صدقے ہی سرشٹی دے چراسی لکھ قسم دے جیو جنتوآں،پشو پنچھیاں اتے ہور جاندار ذاتیاں نالوں وکھرا سروپ دھارن کر سکیا ہے۔ منکھی نسل نوں ایہہ 'ولکھنتا'اتے'شریسٹتا' پردان کرن والا گن نرسندیہ، اسدا سبھیاچار ہی ہے۔ بھارتی سبھیاچار دی 'وچترتا'، 'ولکھنتا' اتے'سریشٹتا'انج تاں انیکاں گن لچھناں صدقہ منی جادی ہے،پرنتو بھارتی سبھیاچار نے قومانتری پدھر اتے جس وشیشتا کارن،ودھیرے مان وڈیائی پراپت کیتی ہے ۔اوہ گن ہے، اسدا 'انیکتا'وچّ'ایکتا'دا سروپ۔پراچین کال توں ہی بھارت انیک 'جنپداں'،گناں، بھو-کھنڈاں، بھاشاواں، دھرماں جاتاں، اپجاتاں، مونہیاں، گوتاں، فرقیاں،قبیلیاں، ندیاں، دریاواں، سماجک سموہاں، اپ-سموہ اتے راجنیتک سنگٹھناں دا اک اجیہا سمچا رہا ہے، جہڑا وشو دے سوجھ وان لوکاں لئی سدا ہی حیرانی دا کارن بنیا ہے۔بھارتی سبھیاچار انا بلوان رہا ہے کہ ایہہ کسے وی ورودھی سبھیاچار نوں گلوکڑی وچّ لے کے ختم کر دین دی سمرتھا رہا ہے۔پنجاب، اسے وشال سبھیاچار دا اپ-سبھیاچار خطہ ہون دا مان رکھدا ہے۔آریہ جاتی توں بعد لمبے سمیں تکّ کوئی وی اجیہی حملہ آور جاتی اتھے پرویش نہیں کر سکی ،پراچین بھارتی سبھیاچار اندر کتے وی فرقو جاں سمپردائک رنگت نظر نہیں آؤندی۔اسلامی کٹڑتا دا پرتکرم ایہہ ہویا کہ ہندوستان دے لوکاں نے وی مسلماناں نوں 'ملیچھ'جاں 'یون'کہہ کے اپمان کرنا شروع کر دتا۔بھارتی سبھیاچار اندر ہندوآ نے وی مسلماناں نوں اوہی درجہ دتا،جہڑا اوہ اچھوتاں نوں دے رہے سن۔ جس بھانڈے وچّ مسلمان کھانا کھا لیندا سی اوہ توڑ دتا جاندا سی۔ مسلمان جاتی دی آمد نے سبھیاچار دا سبھ توں وڈا نقصان ایہہ کیتا کہ ایہناں نے ہندستانیا دے مناں اندر سمپردائکتا دی کڑتن پیدا کر دتی۔ نشچے ہی دھارمک دویش اتے فرقو سوچ سبھیاچار دی خاصیت کدے وی نہیں بنی سگوں ایہہ مسلم سمپردائکتا دی دین رہی ہے۔ کبیر جی نے کیہا سی:-

                              ہندو کہت ہے رام ہمارا، مسلمان رحمانا۔
                              آپس میں دوؤ لڑے مرت ہیں، بھید نہ کوئی جانا۔

مسلمان جنتا نے بھارت نوں پوری طرحاں اپنا دیش منّ لیا اتے اس دھرتی نوں اپنی جنمبھومی منّ کے اسدی رکھیا لئی ہر طرحاں دی قربانی دین لئی تیار ہو گئے۔ پنجاب وچّ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی موت توں بعد جدوں انگریز سامراج نے حملہ کیتا تاں اک مسلمان کوی کرلا اٹھیا سی۔ اوہ ہندو-مسلماناں نوں 'سانجھے ورثے'دی پیداوار مندا تے انگریزاں نوں 'تیسری جات'آکھ کے لکھدا ہے:-

   
                             شاہ محمدا،وچ پنجاب دے جی،
                             کدے نہی سی تیسری جات آئی۔

'تیجا رلیا کم گلیا'دی لوک اکتی انوسار انگریزا دی آدم نال فرقو کڑتن پھر توں ودھیرے خطرناک روپ وچّ پنپن لگّ پئی۔برطانوی شاسکاں دی 'پاڑو تے راج کرو 'دی کٹل نیتی دے انترگت سبھیاچار اندر فرقو سوچ پھر توں زور -شور نال ابھرنی شروع ہو گئی۔اس سمیں دی فرقو سوچ 'نفرت 'جاں 'ساڑے'تکّ سیمت نہ رہِ کے بھیانک، جان لیوا دشمنی تکّ خطرناک روپ اختیار کر گئی سی۔سبھیاچار نوں کھورا لاؤن دا ہر سنبھوَ، اسمبھو یتن کیتا۔انگریزی پڑھے-لکھے ہندو -سکھ نوجوان ساریاں دشاواں توں مڑ کے پچھم ولّ آکرشت ہون لگّ پئے سن۔بھارت دا نواں پڑھیا -لکھیا ورگ پانڈے، پروہتاں دے اندھ -وشواس بھرے کرمکانڈ توں اکتا چکیا سی۔گھور نراش دی اس حالت وچّ برہمو سماج دے روپ وچّ جاگرتی دی اک نویں کرن ابھردی شروع ہوئی۔

بھارت اندر برہمو سماج،عاریاں سماج،مسلم لیگ،اتے سنگھ لہر ورگے سنگٹھن اصل وچّ عیسائی مشنریاں دے ورودھ لئی ہی ہوند وچّ آئے سن اس ورودھ دا اثر سبھیاچار اپر وی ہویا جویں بھائی ویر سنگھ نے اپنے ناولاں(سندری،وجی سنگھ،آدی)وچّ سکھ بھائیچارے نوں باقی لوکاں دے مقابلے ودھیرے اچے-سچے کرداراں دے دھارنی بنا کے پیش کیتا ہے۔اس توں علاوہ نہ ملورتن اندولن تو مگروں بھارت اندر فرقو فساداں دی گنتی لگاتار ودھدی گئی اس طرحاں سمیں سمیں اپر بنیاں وکھ وکھ سمپرداواں نے سبھیاچار اپر اپنا پربھاو چھڈیا[13]

سبھیاچار تے درشن[لکھو]

درشن جاں فلاسفی اجیہا انساشن ہے، جس وچّ جیون دے گہرا گمبھیر مصلے وچارے جاندے ہن جوینر برہم، شرسٹی،آتما،جیو آدی۔ ایہہ جیون دے اجیہے پکھ ہن جنھا بارے درشن-شاستر وستھارپوروک چرچہ کردا ہے۔ برہم اتے سرشٹی دا پرسپر سبندھ دوواں دی ولکھن ہوند دا مصلیٰ جاں ایہناں دی اتپتی دا سوال،درشن شاستر لئی سدا ہی چنوتی بنیا رہا ہے۔ ربّ نے منکھ دی سرجنا کیتی ہے؟ جاں منکھ نے ربّ دی؟ درشن اس گلّ تے سدا سوال اٹھاؤندا رہا ہے۔ بھارتی درشن،دھرم،ارتھ،کام اتے موکش نوں درلبھّ پدارتھ وجوں پیش کردا رہا ہے،جدکہ کام،کرودھ، لوبھ،موہ، اہنکار نوں وناش کاری بھاوَ کیہا گیا ہے۔ 'کام' دوواں وچّ سانجھا سوتر ہے۔ 'کام' کس حالت وچّ درلبھّ پدارتھ ہے تے کدوں وناش کاری؟ اس سوال دا جواب سبھیاچارک قدراں-قیمتاں نال جڑیا ہندا ہے۔ گورو نانک دیوَ جی دا جیون درشن کرت کرو،نام جپو اتے ونڈ چھکو نال جڑیا ہویا ہے۔ گرمتِ درشن دا پربھاو سمچے پنجابی سبھیاچار اتے پیا۔ سبھیاچار دے انوکول ہی سمچا گرمتِ درشن کریاشیل ہندا ہے۔ پنجابی سبھاء کسے دی این منن لئی تیار نہیں۔ پنجاب نال سنبندھت اک وی بھگت جاں سورما اجیہا نہیں جس نے پنجابی سبھیاچار دی اس کیندری قدر دا پالن نہ کیتا ہووے۔ سبھیاچار اتے درشن اک دوجے توں لگاتار پربھاوت وی ہندے ہن اتے موڑوے روپ وچّ اک دوجے نوں پربھاوت وی کردے ہن۔ بھاویں اک انساشن دے طور تے دوواں دی وکھری وکھری پچھان بنی رہندی ہے۔[14]

سبھیاچار روپانترن[لکھو]

آرتھک، راجسی جاں وگیانک تبدیلیاں سبھیاچار نوں سدھے-اسدھے ڈھنگ نال بدلدیاں ہن۔ پنجابی سبھیاچار وچّ پچھلی اک صدی توں بہت تیزی نال پرورتن واپرے ہن۔ ایہناں تبدیلیاں نے نہ صرف کم کرن دے ڈھنگ اتے ساڈیاں لوڑاں نوں بدلیا ہے سگوں ساڈے منورتھاں اتے ساڈی منوبنتر نوں وی بدلیا ہے اتے ہور بدلنا ہے۔ ہن پنجابن اپنے ماہی نوں نہیں کہیگی کہ، لے دے مینوں مخمل دی پکھی گھنگروآں والی۔ سگوں ہن سکھ سہولتاں دے نویں سادھن آؤن لگے ہن اتے سنچار سادھن منکھ نوں باہرلی دنیا نال اس طرحاں جوڑ رہے ہن کہ نہ کیول من اتے سگوں جیون اتے سنسار ویاپی حالتاں اثر کردیاں ہن۔ ایہناں تبدیلیاں نے پنجابیاں نوں نویاں ونگاراں پیش کیتیاں ہن۔

پنجابیاں نے اپنے سبھیاچار دے نقش نہار گھڑن اتے ایہناں نوں اتہاس دے پٹھے-سدھے دباواں دے باو جود ہور حسین بناؤن وچّ اسادھارن درڑتا دا ثبوت دتا ہے۔ اس توں ایہہ آس بجھدی ہے کہ اس دا بھوکھ شاندار ہووے۔

پنجابی سبھیاچار دیاں سمسیاواں[لکھو]

ہن توں پہلاں کدے وی پنجابی سبھیاچار نوں گمبھیر ادھئن دا مضمون نہیں بنایا گیا جہڑیاں ماڑیاں موٹیاں کوششاں ہوئیاں وی ہن اوہ ستہی پدھر اتے پنجابی سبھیاچار بارے بار بار دہرائیاں گئیاں چلنت ٹپنیاں تک ہی محدود رہیاں ہن ۔ اج دی سبھ توں وڈی تے گمبھیر لوڑ پنجابی سبھیاچار وگیان تیار کرن دی ہے ۔ پنجابی سبھیاچار دی اساری لئی پراتن کال تو لے کے ہن تک سبھیاچار دے لگاتار بدلدے رہے روپاں دے تریخ تے اوہناں دے پاٹھاں نوں لبھنا ضروری ہے۔ اسدے نال نال پنجابی سبھیاچار نال جڑے ساہت، چترکلا، بتکلا تے سنگیت کلا آدی سہج پرگٹا روپاں دا اک سنیوکت پاٹھ دے تور تے ادھئن کرنا وی لازمی ہے۔ دکھ دائک گلّ ایہہ ہے ہے کہ پنجابی لوک قلعواں دے موکھک پاٹھ بڑی تیزی نال اس کرکے الوپ ہندے جا رہے ہن کیونکہ کسے وی سرکاری ادارے جاں سنستھا ولوں ایہناں دی سنبھال تے سرویکھن دا کم نہیں چھوہیا گیا ۔ ڈاکٹر روندر سنگھ روی نے اپنے کھوج پتر "پنجابی سبھیاچار دا سہج شاشتر" وچ اس بارے ڈونگھی چنتا ظاہر کیتی ہے ۔ پنجابی سبھیاچار وگیان تیار کرن نال ایہہ کم نیپرے چڑ سکدا ہے ۔ دوجا اہم نقطہ جس ولّ پنجابیاں دا دھیان کھچنا وقت دی بہت وڈی لوڑ ہے اوہ پنجابی سبھیاچار پچھان دا مصلیٰ ہے ۔ پنجابی سبھیاچارک پچھان دے اس سنکٹ دا اک فوری سٹہ ایہہ نکلیا ہے کہ اجوکے پنجابی بھاویں ہندو ہن بھاویں سکھ ہن اپنے سبھیاچار نالوں دن ب دن ٹٹدے جا رہے ہن ۔ دھارمک ویر ورودھ اتے وتکرے نے پنجابیاں دی مانسکتا اتے اجیہا غلبہ پا لیا ہے کہ پنجابی سبھیاچار پچھان مٹن دے اثار دکھائی دین لگّ پئے ہن ۔ اس سبھیاچار پچھان نوں پنر سرجیت کرنا اتے پنجابیاں وچ سہہوند تے پرسپر پریم بھاونا نوں جگاؤنا اج دے سمیں دی سبھ توں وڈی ضرورت ہے ۔ تیجا مصلیٰ پنجابیاں دے امریکہ ، کینیڈا ،آسٹریلیا آدی دور دراز ملکاں وچ وسن کارن پیدا ہویا ہے ۔ نسل واد ، ٹیکنالوجی، ہپیواد ، پچھمی سبھیاچار دے پربھاواں اتے اس نال پنجابی سبھیاچار دے ٹکراؤ نال پیدا ہوئے تناؤ صدقہ پردیسا وچ وسدے پنجابیاں دے سبھیاچار دی اک نویں نہار اگھڑ کے ساہمنے آئی ہے ۔ شرابنوشی دی اتی، گھریلو تے دھرم ستھانک جھگڑے ،طلاقاں دی بہتات مشینی زندگی پوپ سنگیت تے گھٹویں سماجک ماحول نے پرواسی پنجابیاں وچ عجیب قسم دی تلخی پیدا کر دتی ہے۔ اک ویوگے ہوئے منکھ وانگ اجنبیئت دے احساس نوں ہنڈھا رہے ہن ۔ چوتھا مصلیٰ پنجابی دے مصلے نال سبندھ رکھدا ہے ۔ پنجاب دے لگاتار بدلدے جگرافیئے دا نتیجہ ایہہ نکلیا کہ پنجابی دی حالت کافی ڈانواں ڈول رہی ہے اس رول کچولے دے کارن پنجابی بھاشا دے تنّ روپ ابھر کے ساہمنے آئے ہن ۔ پرو پریم پرکاش دے خیال وچ پاک-پنجابی وچ فارسی ، عربی دا تتسمیکرن تے ہندی، سنسکرت دا تدبھویکرن ہو رہا ہے اسدے الٹ بھارتی پنجابی وچ فارسی عربی دا تدبھویکرن اتے ہندی دا تتسمیکرن ہو رہا ہے ۔ اس طرحاں وستُ ستھتی ایہہ بن گئی ہے کہ پاکستانی پنجابیاں اتے بھارتی پنجابیاں وچ سنچار دا مصلیٰ وی گمبھیر روپ اختیار کر گیا ہے ۔ پنجاب توں باہر ودیساں وچ وسدے پنجابیاں وچ پنجابی تے انگریزی بھاشا دا اک کھچڑی نما بھاشائی روپ پرچلت ہو گیا ہے ۔ جس وچ انگریزی دے ویاکرن دا کافی دخل ہے ۔ چڑھدے پنجابیاں دی نویں پیڑی لئی پاکستانی پنجابی نوں سمجھنا اوکھا ہے پنجابی سبھیاچار دا پرمانک روپ پنجابی بھاشا دے ایہناں دوہاں روپاں دے وگیانک وشلیشن مگروں ہی ہوند وچ آ سکے گا۔[15]

پنجابی سبھیاچار اتے آدھونک پربھاو[لکھو]

جاݨ پچھاݨ[لکھو]

ساڈے سماج تے 18ویں صدی وچّ یورپی وچاردھارا دا اثر ہونا شروع ہویا۔ جدوں انگریزاں نے ساڈے دیش تے اپنی چڑھت بنا لئی سی۔ پنجابی سبھیاچار وچوں ودیشی پربھاواں دے مباندرے دی پچھان لئی ضروری ہے کہ شبد 'سبھیاچار' دی ارتھ سیما نشچت کر لئی جاوے۔ انگریزی وچ اسدا پریائے واچی شبد 'کلچر' ہے جو لاتنی دے کریا روپ 'کالیئر' توں ویوتپت ہویا ہے جسدے ارتھ ہن بھومی نوں واہنا۔ پر جدوں اسیں اک سبھیاچار دے دوجے اتے پربھاو دی گلّ کردے ہاں تاں اس شبد دے ارتھ گھیرے وچ لوکاں دا ووہار آ جاندا ہے جو لوکاں دے گیان، وشواس، کلا، نیتکتا، قانون، رواج، عادتاں، اتے کارج آدی اتے آدھارت ہندا ہے۔[16]

مذہب تے عقیدہ[لکھو]

پنجابی سبھیاچار دا سبھاء آرنبھ توں ہی دھرم مکھ رہا ہے کیونکہ سنسکار، ریتی-رسماں، وشواس آدی سبھ پرانے دھرم دی بکل وچ آ جاندے ہن۔ آدھونک پربھاو دے نال دھرم لوکاں دا اٹٹّ انگ نہیں رہا۔ لوک وکھ وکھ دھرماں وچ وشواس کرن لگے ہن۔ آدھونک پربھاو دے نال دھرم دے سداچار، کرم کانڈی تے باہری بناوٹ پکھوں بڑا فرق پے چکا ہے۔ [17] آدھونک وگیان نے دلیل وچ ربّ دی مہما والا حصہ کڈھ دتا ہے تے مشینی نییم نوں رکھ لیا ہے۔ اجوکے منکھ دی مانسک بنتر بدل گئی ہے۔[18]

رشتہ پربندھ[لکھو]

پنجابی سبھیاچار تے آدھونک پربھاو کارن سماجک رشتیاں تے پاریوارک سنبندھاں وچ پرورتن آئے۔ مثال دے تور تے چاچا، تایا، ماما، پھپھڑ رشتیاں لئی اک شبد 'انکل' رہِ گیا۔ چاچی، تائی، مامی، بھوآ وی 'آنٹی' بن گئیاں۔ ویاہ پربندھ وچ پرورتن آئے ہن۔ جتھے پہلاں مرد عورت نوں ویاہ توں پہلاں دیکھدے نہیں سن اجوکے سمیں وچ پیار ویاہ نوں وی مانتا مل گئی ہے۔[19]

پہراوا تے ہار شنگار[لکھو]

وکھو وکھ علاقےآں تے قوماں فرقیاں دے پہراوے وچ بھنتا ہندی ہے تے پیراں توں سر تکّ سامبھن تے سجاؤن نوں پہراوے وچ شامل کیتا جاندا ہے۔ اجوکے سمیں وچ پہراوا سریر ڈھکن دا سادھن نہیں رہا۔ سگوں سریر دا کہج لکاؤن اتے سہج ودھاؤن دا سادھن بن گیا ہے۔ [20] اجوکے سمیں پنجابیاں دا پہراوا پچھمی دیشاں دے لوکاں ورگا ہندا جا رہا ہے اتے دنو-دن اس وچّ تبدیلی آ رہی ہے۔

کھان پین[لکھو]

پنجابیاں دی خوراک دن وچ چار وار ہندی رہی ہے تے اوہ وی پوری طرحاں رجّ کے، چھاہ ویلا، دوپہر ویل، لوڈھا ویلا، ترکالاں پرانے سمیں وچ عامَ پرچلت رہا۔ ہن تاں پنجابی خوراک بدل کے سویر ویلے بریڈّ ٹی جاں بریکپھاسٹ، دوپہر نوں لنچ تے شام نوں ڈنر کہنا بدھیرے شان دی گلّ سمجھن لگے ہن۔ اجوکے سمیں فاسٹ پھوڈ نے اپنے پیر جما لئے ہن۔[21] ہن نہ کوئی ستو پیندا ہے اتے نہ ہی ستوآں بارے کسے نوں کوئی جانکاری ہے۔ اس طرحاں ہی نہ کوئی ٹھنڈھیائی پیندا ہے اتے نہ ہی کسے نوں ٹھنڈھیائی بارے جانکاری ہے۔ ہن تاں سویر توں شام تکّ چاہ پیتی جاندی ہے۔ چنگیاں خوراکاں تاں الوپ ہو رہیاں ہن۔ ایہہ تاں ہن لوک گیتاں وچ ہی ملدیاں ہن۔

             کنگنا والی دودھ رڑکے
             وچوں مکھن جھاتیاں مارے [22]

پنجابی بھاشا تے پنجابی سبھیاچار[لکھو]

اصل مضمون: پنجابی

جان پچھان[لکھو]

پنجابی سبھئاچار وچّ بھاشا مہتوپورن ہے بھاشا منکھ نوں پشواں توں نکھیڑن لئی مہتوپورن یوگدان دندی ہے۔ منکھی بھاشا تے سبھئاچار اک دوجے نال ڈونگھی طرحاں سنبندھت ہن۔ سبھئاچار منکھ دا سکھئا ہوئا ووہار ہے سو ہ سبھاوک ہی ہے کہ سکھن دی پرکرئا بھاشا نال سنبندھت ہے۔ بھاشا تے سبھیاچار پیڑھی در پیڑھی گرہن کیتے جاندے ورتارے ہن۔[23].

پنجابی سبھیاچار تے پنجابی بھاشا[لکھو]

سبھئاچار تے پنجابی بھاشا دا گہرا سنبندھ ہے۔ وکھو وکھرے سبھئاچار دی وکھو وکھری بھاشا ہندی ہے اس سبھیاچار دی بھاشا ہی اس سبھیاچار نوں پیش کر سکدی ہے پنجابی سبھئاچار دی بھاشا پنجابی ہے۔ پنجابی سبھئاچار پنجابی بھاشا وچّ ودھیرے ودھیا ڈھنگ نال پیش کیتا جا سکدا ہے جیکر کوئی پنجابی ویکتی کسے ہور بھاشا راہی پنجابی سبھئاچار نوں پیش کرن دی گلّ کریگا تاں اوہ اس وچّ اسپھل رہے گا۔ ہر کسے سبھیاچار وچّ پرچلت ریتی-رواجاں، کھان پین دے ڈھنگ وکھو وکھرے ہندے ہن۔ اجیہی سمگری نوں پیش کرن لئی اس دی اپنی بھاشا ہی ودھیرے ٹھیک رہندی ہے۔ پنجابی بھاشا تے سبھئاچار دووے ہی پرورتنشیل تے وکاس کردے ہن۔ سبھئاچار وکاس کردا ہے اسدے نال ہی بھاشا وی اس توں پچھے نہیں رہندی پنجابی بھاشا تے سبھئاچار نوں جیکر اسیں تہاسک کالکرم نال ویکھیئے تاں دوہاں وچّ پرورتن اتے وکاس ہندا رہا ہے۔ پنجابی سبھیاچار تے تے پنجابی بھاشا دا پہلی وار پرگٹا ناتھا جوگیئاں دی کویتا وچّ ہوئا جو براہمنواد دی ورودھی سی تے جاگیرداری سماج دی سوچ دی پرتیندھتا کردی سی۔ ناتھا جوگیئاں نے پنجابی بھاشا نوں اپنے پرگٹا دا مادھئم بنائا سبھئاچار پرورتن نال بھاشا وچّ وی پرورتن ہندا رہا ہے۔ ہر بھاشا دی اپنی لپی ہندی ہے تے اوہ لپی سبھئاچار دیا لوڑا انوسار ہندی ہے۔ س کرکے ہر بھاشا نوں اسے لپی وچّ لکھن نال ہی سبھئاچار نوں ٹھیک ڈھنگ نال پیش کیتا جا سکدا ہے۔ [24] سبھئاچار پرکرتک جگت دے سمانتر منکھ سرجت وئاپک سسٹم ہے۔ سبھئاچار وچّ منکھ دیا ہور سبھئاچارک سرجناواں جویں رشتہ- ناطہ،پریوار،وئاہ پربندھ،وہار پیٹرن،قیمت پربندھ توں لاوا وبھنّ سنچار وسیلے وی شامل ہن۔ سبھئاچار دا کّ بھاشا سرجت منکھی جیون ڈھنگ دے وبھنّ پہلوئاں دا ہے تے دوسرا نھاں نوں سنچارت کرن دے وسیلئاں دا کجھ سبھئاچار پروچن اس سبھئاچار دی بھاشا توں لاواں دوسرے وچّ اسے روپ وچّ انوواد کرنے وی سنبھوَ نہیں۔رشتہ- ناطہ پرمبندھ وچّ پنجابی سبھیاچار دے ولکھن خاصے انوکول ہریک نکٹ جاں دریڈے رشتے لئی وکھرے شبد ہن۔جویں چاچا/چاچی،تایا/تائی،ماما/مامی، آدی ہن۔[25] بھاشا دا موکھک روپ ہی سبھ کجھ ہے سبھئاچار دی موکھک بھاشا وانگ موکھک پرکریا ہے۔ پنجاب دے لوک ناچاں، میلیاں دی بولیاں،تہاراں دے سدیاں،ریتی-رواجاں،رسماں،گیتاں،بجھارتا،اکھوتاں سبھناں چ موکھکتا اوش ہے۔[26] .

پنجابی بولی تے پنجابیت[لکھو]

بولی کسے دیس یا ذات دے سبھیاچار دے پدھر دی پرکھ کسوٹی ہندی ہے۔ جنی کسے خطے دے لوکاں دی بولی انت ہووے گی اوناں ہی اس دا سبھیاچار تے سبھیتا انتّ ہوویگی۔ پنجاب دی بھاشا پنجابی ہے۔ ہ بڑی پراتن بھاشا ہے جدو دا پنجاب بھوگولک طور تے ہوند وچ آیا ادوں توں ہ بولی اتے ورتی جاندی رہی ہے۔ بھاشا ہی بھاشا ہی سماجک سانجھ دا پہلا سادھن ہے۔ بچہ سانجھ پا کے اپنے آپ وڈا تے تکڑا محسوس کردا ہے"لارڈ میکالے نے لکھیا کہ ماں بولی توں بِنا ہور کوئی پرگٹاوے دا سادھن اتم رچنا لئی نہیں ہو سکدا۔ پنجابی جیون تے پنجابی سبھیاچار دا پرگٹا پنجابی کیول ااپنی ماتری بھاشا پنجابی وچّ ہی کر سکدے ہن۔ پنجابی بھاشا دیاں انیکاں اپنیاں ولکھنتاواں ہن۔ہ سادی تے سرل بھاشا ہے جس نوں عامَ ویکتی بڑی اسانی نال سکھ سکدا ہے۔ پنجاب دی بھوگولک اتے تہاسک ستھتی ولکھن ہون کرکے پنجابی لوک دوجے پراتاں نالو انوکھا ستھان رکھدے ہن۔ پنجاب وچّ انیکاں حملہ آور آئے پنجابیاں دا ہ خاصہ رہا ہے۔ پنجابی کھلے ڈلھے سبھاء دے مالک ہن ایہناں نے اپنا جیون بہت بندھناں وچّ نہیں بنھیا۔ رجّ کے کھانا تے دب کے واہنا، موج میلے کرنے، ایہناں دی رچی ہے۔ پنجابی ساہت، پنجابی لوکاں دے سبھاء تے آچرن انوسار رچیا گیا ہے۔ پنجابی لوک پئار دی قدر کردے ہن۔ پنجابی بھاشا نے پنجابیاں وچّ اپنے گن کٹّ-کٹّ کے بھرے ہن۔ پنجابی پنجابیاں دی ماں بولی ہے۔ پنجابی پنجابیاں دی زندگی ہے س توں بنھاں اوہ اپنے بیت گئے سمیں نالوں کٹے جان گے۔[27].

حوالے[لکھو]

  1. گربخش سنگھ پھرینک، سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار، وارث شاہ فاؤنڈیشن، پنہ 10-11
  2. گربخش سنگھ پھرینک،سبھیاچار اتے پنجابی سبھیاچار، وارث شاہ پھاؤنڈیشن، پنہ 101-113
  3. گربخش سنگھ فریک،سبھیاچار پنجابی سبھیاچار،وارث شاہ فاؤنڈیشن،2015،پنہ نن 115-130-31
  4. جسوندر سنگھ(ڈاکٹر)|پنجابی سبھیاچار دے پہچان چنہ|گریشیئش،پٹیالہ|پنہ نن 179-81
  5. گردیال سنگھ کوٹ بھائی، پنجاب وچ جات تے پیشہ : بدلدے رجھان، پنہ :125
  6. ڈاکٹر. رائیجسبیر سنگھ، مہان پنجاب دے جٹاں دیاں جاتاں اتے لوکدھارا ، پنہ نن:40
  7. پرکاش سنگھ جموں، جات پرنالی اتے پنجابی سماج
  8. ڈاکٹر. جسوندر سننگھ، پنجابی سبھیاچار پچھان چنہ، گریسیئس پرکاشن، پنہ نمبر 167
  9. بھاگوت سرن اپادھیائ، بھارتیی سنسکرتی کے سروت، پنہ نمبر 13
  10. History of the Punjab، Vol 1، Page num. 65
  11. ڈاکٹر. جسوندر سنگھ، پنجابی سبھیاچار پچھان چنہ، گریشیئس پرکاشن، پنہ نمبر 168
  12. پریم پرکاش سنگھ، پنجابی سبھیاچار دا آدی بندو، پنجابی سبھیاچار اتے رنگمنچ، ڈاکٹر. گرچرن سنگھ عرشی، پنہ نمبر 35
  13. سبھیاچار اتے لوکدھارا دے مول سروکار،ڈاکٹر جیت سنگھ جوشی پنہ نن169تو174
  14. سبھیاچار اتے لوکدھارا دے مول سروکار،ڈاکٹر جیت سنگھ جوشی پنہ نن 69 توں 70
  15. عرشی،گرچرن سنگھ،سبھیاچار-وگیان اتے پنجابی سبھیاچار،نیشنل بک ٹرسٹ،انڈیا،2009،پنے 49-54
  16. سمپادک تیرتھ سنگھ سوتنتر، پنجابی سبھیاچار، پنجابی سبھیاچارک کیندر پرکاشک، پنہ نمبر 56
  17. جسویر سنگھ جس، پنجابی سبھیاچار اتے بدیشی پربھاو، دی پنجابی رائیٹرج کوآپریٹو سوسائٹی، لدھیانہ، پنہ نمبر 44 اتے 50
  18. سمپادک امرجیت سنگھ، پنجابی سبھیاچار اک وشلیشن، پبلکیشن بیورو، پنجابی یونیورسٹی،پٹیالہ، پنہ نمبر 127
  19. سمپادک تیرتھ سنگھ سوتنتر، پنجابی سبھیاچار، پرکاشن پنجابی سبھیاچارک کیندر، پنہ نمبر 60
  20. جسویر سنگھ جس، پنجابی سبھیاچار اتے ودیشی پربھاو، د پنجابی رائیٹرز کوآپریٹو سوسائٹی لمٹڈ ،لدھیانہ، پنہ نمبر 69 اتے 70
  21. جسویر سنگھ جس، پنجابی سبھیاچار تے ودیشی پربھاو، دی پنجابی رائیٹرز کوآپریٹو لمٹڈ، لدھیانہ، پنہ نمبر 66 اتے 68
  22. ہرکیش سنگھ کہل، الوپ ہو رہا پنجابی ورثہ، لوک گیت پرکاشن Sco 26،27 sec - 34A چنڈی گڑھ پنہ نمبر 105 اتے 114
  23. سبھئاچار دا فلسفہ،ڈاکٹر. گرجیت سنگھ پبلیکیشن بورو،پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ پنہ نن.21
  24. پنجابی سبھئاچار وبھنّ پرپیکھ،سمپادک پرو. شیری سنگھ روحی پرکاشن امرتسر، پنہ نن.34،35،36.
  25. پنجابی سبھاچار پچھان-چنہ. ڈاکٹر. جسوندر سنگھ پنجابی ڈپارٹمینٹ پنجابی یونیورسٹی پٹئالا، جسوندردر سنگھ، پنیت پرکاشن پٹیالا پنہ نن. 77،78،79.
  26. بھاشا،ساہتِ تے سبھیاچار، پرو. بلدیو سنگھ راج گپتا پنہ نن.35،36،37،38،42
  27. پنجابی سبھئاچار وبھنّ پرپیکھ، سمپادک پرو. شیری سنگھ روحی پرکاشن امرتسر پنہ نن. 76،77،78