ایران دی تریخ

وکیپیڈیا توں
(لیایا گیا تریخ ایران)
Jump to navigation Jump to search

مغربی دیساں وچ ایران نوں عام طور تے فارس دے ناں نال جانیا جاندا اے، اس دے اتہاس نوں اک وڈے کھیتر دے اتہاس نال جوڑیا جاندا اے، جس نوں گریٹر ایران دے ناں نال وی جانیا جاندا اے، جس اندر پچھم وچ اناتولیا، باسفورس اتے مصر، مشرق وچ پرانے ہندستان دی سرحد اتے سر دریا اتے اتر وچ کوہ قاف اتے یوریشیئن سٹیپی اتے دکھن وچ فارس دی کھاڑی اتے اومان دی کھاڑی تک دے علاقے شامل سن۔

ایران دنیا دیاں سبھ توں پرانیاں سبھ توں وڈیاں رہتلاں وچوں اک دا گھر اے، جسدیاں تریخی اتے شہری آبادیاں 7000 ق م پچھے تک دے نشان ملدے ہن۔ [1]ایران دے پٹھار دی دکھن-مغربی اتے مغربی حصے نے روائتی پرانے نیڑ مشرق ایلام وچ وی شامل سی، مڈھلے کانسی یگ توں، اتے بعد وچ ہور کئی لوکاں جویں کہ کاسیائی، منیان، اتے گٹیاں دے نال رہا۔ جورج ولہیلم فریڈرک ہیگل فارسیاں نوں "پہلے تریخی لوک" کہندا اے۔[2]625 عیسوی سابق وچ ماد لوکاں نے ایران نوں سامراج دے طور تے اک اکائی وچ اکجٹّ کیتا۔[3]ایکیمینڈ سامراج (550-330 ایپو)، جو کہ سائیرس مہان ولوں قائم کیتا گیا سی، پہلا فارسی سامراج سی اتے اسنے بالکن توں اتری افریقہ اتے وچکار ایشیا تک تن براعظماں تے پرسی (پرسپولس) وچ اپنے سنگھاسن توں حکمرانی کیتی۔ ایہہ اج دیکھیاں وی سبھ توں وڈا سامراج سی اتے پہلا عالمی سامراج۔[4]پہلا فارسی سامراج، اتہاس دی سبھ توں وڈی رہتل سی، جو کہ دنیا دی آبادی دا لگبھگ 40٪ نوں جوڑدی سی۔ 480ء دے آلے دوآلے ایہہ دنیا دے کل 112.4 ملیان لوکاں وچ قریب 49.4 ملیان لوک بندے ہن۔[5] ایہناں دی سفلتا توں بعد سلوقی، پارتھیا اتے ساسانی سامراج نے کامیابی ایران تے لگپگ 1،000 سال لئی حکمرانی کیتی اتے دنیا دے اک پرمکھ طاقت دے طور تے ایران نوں اک وار پھر بنایا۔ پرسیا دے کٹڑ مخالف رومن سامراج اتے اس دا جانشین، بازنتینی سامراج سی۔

لوہا ویلہ وچ ایرانی لوکاں دے آؤن نال فارسی سامراج صحیح ڈھنگ نال شروع ہندا اے۔ ایرانی لوکاں نے کلاسیکل پراتنتا دے ماد، حخامنشی(ہخامنی)، پارتھی اتے ساسانی سامراجاں نوں جم دتا۔

اک وار اک وڈا سامراج بن گیا، ایران تے حملے وی ہوئے، یونانی، عربی (اسلامی)، ترک اتے منگول حملے۔ ایران نے صدیاں دوران اپنی قومی پچھان نوں مڑ مڑ جتلایا اے اتے اک وکھ سیاسی اتے تہذیبی ہستی وجوں ترقی یافتہ ہویا اے۔

مسلماناں دی فارس اتے فتح (633-654) نے ساسانی سامراج نوں ختم کر دتا اتے ایہہ ایران دے اتہاس وچ اک موڑ اے۔ ایران دا اسلامیکرن اٹھویں توں دسویں صدی دوران ہویا، جس نال ایران وچ نال-نال اس دیاں کئی ماتحت رجواڑاشاہیاں وچ وی زرتشتیت دا پتن ہو گیا۔ حالانکہ، پچھلیاں فارسی رہتلاں دیاں کامیابیاں اجائیں نہیں گئیاں سن، ایہناں نوں نویں اسلامی سیاست اتے رہتل نے آتمسات کر لیا سی۔٭

شروعاتی سبھیاچاراں اتے سامراجاں دے لمبے اتہاس دے نال، ایران، مدھ یگ دے اخیر اتے جدید ویلے دی شروعات دوران، خاص کرکے سخت کٹھنائیاں وچ دی لنگھنا پیا۔ خانہ بدوش قبیلیاں دے بہت حملے ہوئے، جنہاں دے سردار اس دیس وچ حاکم بن کے بہہ جاندے، اس تے منفی اثر پاؤندے۔[6]

صفوی شاہی خاندان نے 1501 وچ اک آزاد راج دے طور تے ایران نوں اکمٹھّ کیتا جس نے شیعہ اسلام نوں سامراج دا سرکاری دھرم بنا دتا سی،[7]جس نے اسلام دے اتہاس وچ سبھ توں اہم میل پتھر گڈے۔[8]اک پرمکھ طاقت دے طور تے دوبارہ کم کردے ہوئے، اس ویلے صدیاں توں اسدے مخالف گوانڈھی عثمانی سامراج دے وچکار، ایران اک راجشاہی سی جستے 1501 توں لے کے 1979 دی ایرانی انقلاب تک جدوں 1 اپریل 1979 نوں ایران سرکاری طور تے اک اسلامی لوکراج بنیا، کسے نہ کسے بادشاہ دی حکومت رہی۔[9][10]

مادی تے ہخامنشی سلطنت (650–330 ق م)[لکھو]

The Achaemenid Empire at its greatest extent.
A panoramic view of Persepolis.

یونانی فتح تے سلوقی سلطنت (312 ق م–248 ق م)[لکھو]

اصل مضمون: سلوقی سلطنت
The Seleucid Empire in 200 BC, before Antiochus was defeated by the Romans

پارتھی سلطنت (248 ق م–224 AD)[لکھو]

اصل مضمون: پارتھی سلطنت
Bronze Statue of a Parthian prince, National Museum of Iran

ساسانی سلطنت (224–651 )[لکھو]

اصل مضمون: ساسانی سلطنت
Rock-face relief at Naqsh-e Rustam of Iranian emperor Shapur I (on horseback) capturing Roman emperor Valerian (kneeing) and Philip the Arab (standing).
Hunting scene on a gilded silver bowl showing king Khosrau I.

پرانی تریخ[لکھو]

ایران دی جغرافیایی حیثیت ایہ اے کہ اوہ مرکزی ایشیا تے مشرقی ایشیا نوں مشرق توں قریب تے یورپ توں متصل کردا اے ۔ سر زمین ایران قدیم زمانہ ای توں لوگاں دی مہاجرت تے سکونت دا مرکز ہونے کےعلاوہ وڈے وڈے جنگلاں پرمشتمل اورمختلف ادوارکا شکار رہی اے۔ سرزمین ایران اُتے انسان دے موجود ہونے دی تریخ زیادہ واضح نئی‏‏ں اے لیکن پھربھی بعض محققین نے افریقا، مرکزی ایشیا، قفقاز اورشبہ قارہ ہندوستان توں بوہت سارے لوگاں دے ہجرت کرکے سرزمین ایرن اُتے آنے دے بارے وچ بیان کیاہے۔ ظاہرا سب توں پرانی جگہ جتھے اُتے اک بوہت پرانا تاریخی پتھر وی نصب کیاگیاہے جوایران وچ پایاجاتاہے اوہ خراسان وچ بستر رودخانہ کشف دے نزدیک واقع اے جس توں بوہت پرانے پتھر دے اوزاراں دے بارے وچ کچھ معلومات ملتی نیں اس جگہ دے بارے وچ اندازہ لایا جاتاہے کہ ایہ جگہ تقریبا ۸۰۰ سال پرانی اے۔ بوہت سارے پتھراں دے اوزار زمانہ پہلے ازتمدن توں متعلق نیں جو شیراز دے شمال مشرق وچ کشف ہوئے نیں۔ انہاں تمام ادوار نوں طے کرنے دے بعد جس وقت یورپ وی زمانہ پہلے از تمدن وچ زندگی بسر کرہاتھا، ایران میڈل ایسٹ دے دوسرے ملکاں وانگجدید متمدن دور وچ داخل ہوچکیا سی ، انسان دی زندگی تے پہلے تمدن توں مربوط بوہت سارے آثار تے شواہد ، ایران وچ پائے جاندے نیں انہاں وچوں اک کوشش غار کمربند (بہ شہر دے نزدیک) اورغار ہوتو (تریجان دے نزدیک بہشہر دے مغرب وچ) انجام پائی اے انہاں تمدناں دی قدمت تقریبا ۹۰۰ سال ق م تک پہنچتی اے اوردوسرے آثار جو آسیاب دے ٹیلے (کرمانشاہ دے مشرق وچ) گنج دور (کنگاور دے مغرب جنوبی وچ) سرآب کاٹیلہ(کرمانشاہ دے مشرقی شمال وچ) زاغہ کاٹیلہ (جوبوئاں زہرا دے علاقہ وچ واقع اے ) ٹل باکون (تخت جمشید دے مغرب جنوبی وچ) یانیق کاٹیلہ( تبریز دے مغربی جنوب وچ) چغامیش کاٹیلہ (دزفول دے مشرقی جنوب وچ) گودین کاٹیلہ(کنگاور دے مغرب وچ) گیان دا ٹیلہ (نہاوند دے نزدیک) چشمہ کاٹیلہ (شہر ری دے نزدیک) ابلیس کاٹل (کرمان بردسیر وچ) تے یحیی کاٹیلہ (بافت کرمان دے جنوب وچ) ملتاہے انہاں سب چیزاں توں معلوم ہوتاہے کہ ۴سے ۹ ہزاراسال ق م پہلے انسان اس سرزمین اُتے زندگی بسر کر دے سن ۔بمپور (نہرہلیل دے درہ دے نزدیک) جلاہواشہر (زابل دے جنوب وچ)ٹیلہ شوش تے ست ٹیلہ(مشرقی شوش دے جنوب وچ) ٹیلہ حسنلو(نقدہ دے قریب) ٹیلہ مارلیک جاں چراغ علی کاٹیلہ (گیلان دی نہر دے کول) ٹیلہ تورنگ (مشرقی گرگان دے شمال وچ) ٹیلہ زیویہ) مشرق شقزماں) ٹیلہ حصار (دامغان دے قریب) ٹیلہ موسیان (دھلران دی سرزمین اُتے)شہداد جاں خبیث کاٹیلہ تے قبرستان (کرمان دے مشرق وچ) تے ٹیلہ گنج(کلاردشت مازندارن وچ) ایہ سب آثار ،بیابان ایران دے بوہت پرانے تمدن ہونے اُتے دلالت کر دے نیں تے معلوم ہوتاہے کہ ایہ سب آثار اک ہزار سال پہلے از میلادی توں ایتھے پرموجود نیں۔ پہلے تمدناں وچوں ایران دی تریخ وچ جوبہت ای مشہور تمدن کہاجاتاہے اوہ سیلک کاتمدن اے۔اس تمدن دے آثار سیلک دے ٹیلاں (مغربی کاشان دے جنوب (وچ پائے جاندے نیں اوریہ اس بات دی عکاسی کر دے نیں کہ ایران دے بیابان سب توں پہلے والے انساناں دے زندگی بسرکرنے دی سب توں پرانی جگہ اے ۔ قدیمی ترین سیلک دے ٹیلاں دی قدمت تقریبا پنجوی‏‏ں ہزارہ دے شروع تے چھیواں ہزارہ دے اواخر پہلے از میلادی تک پہنچتی اے۔ اس زمانے دے جو مٹی دے برتن اسی‏‏ں تک پہنچے نیں اوہ سب توں پہلے تمدن دی خبردیندے نیں اس سرزمین اُتے مٹی دے برتناں دا استعمال زیادہ معلوم دیتاہے انہاں وچوں بعض دی قدمت تو تقریبا ۴۰۰۰ سال پہلے از میلادی تک پہنچتی اے اوراسی وجہ توں بیابان ایران نوں سب توں پہلے مٹی دے برتناں کاگہوراہ کہاگیاہے۔ بیابان ایران دے جنوبی اورمغربی علاقہ کاجو ارتباط بین النہرین توں اے اس توں معلوم ہوتاہے کہ ایہ علاقہ دوسرے علاقاں توں پہلے تاریخی دور وچ داخل ہوگیاتھا اس لئی کہ پہلے از میلادی دے تیسرے ہزارہ دے شروع وچ خوزستان دے بیابان وچ جو خطی تصویراں اختراع کیتی گئی نیں انہاں نوں”ایلامی آغازین“ کہاجاندا اے ۔ اس خط دے نمونے سیلک وچ، ٹیلہ کنگاور دے گہرائی ،ٹیلہ ملیان فارس ایتھے تک کہ زابل دے جلے ہوئے شہر وچ وی ملتے نیں جو اس بات دی عکاسی کر دے نیں کہ اس زمانے وچ مغربی ایران دے بیابان دوسری جگہاں دے بیابان توں ثقافتی اتصال رکھدے سن۔ مغربی ایران دے بہترین ساکنین وچوں (جنوب توں لیکر شمال تک) ایہ لوک سن : ایلامیان، کاسی ھا،لولوبی ھا،گوندی ھا،انہاں قوماں دی آپس وچ رشتہ داریاں سن تے زبان وقبیلہ دے لحاظ توں اک دوسرے توں قریب وی سن، ایلامیاں دی اصلی سرزمین،شوش دریائے کارون نامی درے تے خوزستان دا قلعہ سی جو پہاڑی تے شمال دے بلند وبالا بیابیان تے شوش دے نچلے حصہ توں مشرقی شمال تک جاندا اے۔ لیکن ایلامیاں دی بادشاہت نے بوہت ساری وسیع زمین نوں اپنے حصہ وچ لے رکھیا سی تے جنوب تالیان(بوشہر موجودہ) اورمشرق وچ انشان جاں انزان (ٹیلہ ملیان، مرودشت فارس دے قریب) نوں شامل ہُندی سی قدیمی ادوار وچ بین النہرین دا اقتصاد بیابان ایران دے طبیعی منابع تے زاگرس دے پہاڑاں توں وابستہ سی سومریاں تے آکدیاں دی خوزستان تے زاگرس دے پہاڑی علاقاں اُتے حملہ کاسبب ایہی چیزتھی،اس سب لوٹ مار دی وجہ توں تیسرے ہزارہ ق م دے درمیان شاہک نشین خرد نے زاگرس او رخوزستان دے درمیان پہاڑی علاقاں وچ اک سیاسی او رفوجی متحد حکومت ایلام دا اعلان کردیااور تقریبا ۶۴۶ق م تک آشوریاں دے ہاتھاں سقوط توں پہلے ایتھے اُتے متعددجگہاں اُتے بادشاہی سی،پوزور(کوتیک) این شوشینک، شیلھک، اونتش۔ گل، شوتروک۔ نھونتہ۔ کوتیر۔ کوتیر۔ نھونتہ و شیلھک۔ این شوشینک ایلامی سلسلہ دے حاکماں وچوں نامدار ترین حاکم سی شوش اورانشان دے علاوہ دوسرے شہر اون(احتمالا شوشتر موجودہ)،سیمش (خرم آباد موجودہ)،مدکتو (احتمالا شمال شوش وچ) تے ھیدلو (مشرق دے پہاڑاں وچ فارس دے راستہ ول) انہاں دا حکومت ایلام دے وڈے شہراں وچ شمار ہوتاتھا۔ اقوام کاسی، لولوبی و گوتی زاگرس مرکزی وچ زندگی بسرکردے سن انہاں وچوں کاسی تیسرے ہزارہ پہلے از میلادی دے اواخرماں سرزمین لرستان پرزندگی بسر کر دے سن لیکن انہاں دی اصل جگہ بالکل صحیح معلوم ومعین نئی‏‏ں اے۔ ۱۶ جاں ۱۷ قرن ق م توں لیکر تقریبا ۱۱۵۵ ق م بابل انہاں لوگاں دے زیر تحت سی ایہ بین النہرین اُتے غیر ایرانیاں دی سب توں طولانی مدت دی کامیابی اے۔ لرستان کامس جو مغرب ایران دے ہنر دے بہترین نمونے سن دوسرے ہزارہ دے اواخر تے پہلے ہزارہ دے شروع وچ پایاجاتاتھا بوہت سارے محققین نے اس نوں اقوام کاسی توں منسوب کیاہے لولوبیاں نے ظاہرا زاگرس دے پہاڑی علاقہ تے دوسرے وسیع علاقاں اُتے اپناتصرف کررکھاتھا اورانہاں نے اپنامرکز شہر زور نوں بنارکھاتھا ۔ مہم ترین یاد گار جووہ چھڈ کرگئے اوہ لولوبی بادشاہ انوبینی کاایک برجستہ نقش اے جو پل زہاب دے قریب اے تے اس دے اُتے اک کتیبہ وی اکدی زبان وچ موجود اے ۔ گوتی قوم جو شاید شہر زور دے شمال وچ زندگی بسر کردتی سی تیسرے ہزارہ دے اواخرماں انہاں نے بابل نوں اپنے قابوماں لے لیا اوراس دے کچھ بعد ایلام اُتے وی اپنا تسلط جمالیا۔ لیکن ایران دی تریخ ”آریاں دی سرزمین “ہونے دی حیثیت توں قوم آریا (ہندوستانی اورایرانی)دے ایتھے پرہجرت کرنے توں بیابان ایران وچ داخل ہوکراپنا آغاز کردتی اے آریائی ہندوستان تے اروپا دی قوماں وچوں اک قوم سی جو اک دوسرے توں جداہونے دے بعد دوسر ے ہزارہ وچ مرکزی ایشیا وچ زندگی بسر کر دے سن زرتشتیاں دی کتاباں وچ ایرانیاں دی پرانی سرزمین کانام ”ایران ویج“ بیان کیاگیاہے اورندیداد وچ بیان کیاگیاہے کہ ایران ویج سب توں پہلی سرزمین اے جو اھورہ مزدا دے ہاتھاں پیداہوئی اے بعض محققین دی نظر وچ جس وقت بیابان ایران وچ لوہے کازمانہ اپنے عروج اُتے تھاآریائی مہاجرتقریبا ۸۰۰ توں لیکر ۱۰۰۰ ق م وچ اس سرزمین دے مغربی علاقہ وچ داخل ہوئے سن آریائیاں دے ایران وچ داخل ہونے دے راستے دے بارے وچ بوہت سارے لوگاں کاکہناہے کہ ایہ مہاجر مرکزی ایشیاسے مغرب ول آئے ایتھے تک کہ زاگرس دے پہاڑاں تک پہنچ گئے لیکن دوسرے لوگاں کانظریہ اے کہ آریائی مہاجرین دو مختلف راستاں دریائے خزر ول توں ایران وچ داخل ہوئے نیں تے طوائف مادی وپارسی قفقاز دے راستے توں سرزمین ایران وچ داخل ہوئے نیں کیانی حکمراناں دی روایات توں پتہ چلتاہے کہ آریائی زردشتیاں دے زمانے تک ایران وچ موجود سن۔ نواں صدی پہلے از مسیح توں آریائی قوم دا شکنجہ زاگرس دے پہاڑی علاقہ وچ بومیان پرزیادہ ہو گیا تے انہاں نے مغرب ول پڑھتے ہوئے رفتہ رفتہ اوتھے دے رہنے والاں کوشہراں اورآبادیاں توں باہر کڈ دیااور آشوریان دے برابر وچ کھڑے ہو گئے اسی وجہ توں ماد وپارس دی اقوام دا ناں پہلی مرتبہ آشوریاں دی کتاباں وچ آگیا اوران دی سرزمیناں دے ناں ”مدی“ ۶ (ہمدان دے قریب) و”پرسوئیہ“۷ (دریای ارومیہ دے مغرب اورجنوب مغربی علاقہ دسے گئے نیں شلمنصر آشوریاں دے تیسرے بادشاہ دے سالنامہ وچ ۸۴۴ ق م وچ پارسیان دا تے ۸۳۶ ق م وچ مادیاں کانام لیاگیا اسی دے اسی‏‏ں عصر نویںصدی پہلے از مسیح دے اواخر اورآٹھواں صدی ق م دے اوائل وچ آشوریاں دی حکومت کمزور ہو گئی اوران دی ایہ کمزوری اورارتور (آرارات) دی حکومت دے مضبوط ہونے کاسبب بن گئی اورارتو دی وسیع قدرت آشور دی پریشانی کاسبب سی تے آشوری بادشاہ ،اپنی سرحداں پراورارتو دے احتمالی حملاں دا جواب دینے دے لئی مجبور سن کہ اک بوہت وڈی فوج تیار رکھن ۔ اورارتو دے اک بادشاہ نے اٹھوی‏‏ں صدی ق م دے شروع وچ آشور نوں دھمکی دی کہ اوہ دریای اورمیہ دے مغربی ساحل اُتے اپنا قبضہ جمالے گا اوردوسری زمیناں وی جو قبیلہ مانای توں متعلق نیں تے دریاکے مشرقی ساحل دے برابر وچ نیں اپنی زمین وچ ودھیا لوے گا لیکن جنگجو اورمستقل طلب آریایی اورپارس قوماں دے حالات اُتے نظررکھنے دی وجہ توں جو اسی سرزمین پرمستقر سن بوہت مشکل سی اوراسی حس استقلال نے انہاں اقوام دی مددکی فرمانروای تیگلت پیلسر سوم (۷۴۴۔۷۲۷ق م)دے آغاز وچ آشوریاں نے مغرب پراورارتو دے وسیع نفوذ نوں مقابلہ وچ اک لشکرکشی دی تے زاگرس دی وسیعی سرزمین انہاں دے تصرف وچ آگئی۔آشوریان دے اس فوجی حملے نے انہاں نوں مادیاں دے مقابلے وچ لاکھڑا کیتا اور۷۳۷ق م وچ ایہ لوک مادیاں دے قلمرو وچ داخل ہو گئے۔ آشوریاں دے کتیبہ اس بات دی حکایت کر دے نیں کہ ایہ لوک مادیاں توں خراج لیدے سن اوران دی سرزمین وچ حتی دے پہاڑاں پربھی انہاں نے اپنا اثرورسوخ قائم کر لیا۔ بیکنی نامی پہاڑی دی اہمیت دا تعین(جسنوں پہلے دماوند کاہی حصہ تصور کیاجاتاتھا) اورآج اسنوں قلہ الوند پرمنطبق کیتا جاتاہے،آشوریاں دے مادیاں دی حکومت وچ نفوذ تے قبضہ دی حدود نوں واضح کرسکتاہے ماد و پارس دے قبیلےآں نے مہاجرت دی وجہ توں یاپھر ایران وچ مستقرہونے دی وجہ توں آپس وچ رشتہ داری قائم کرلی اوران دے اوتھے پرمستقل ہوجانے دی وجہ توں اک دوسرے توں رشتہ داری قائم کرنے وچ کوئی روکاوٹ نئی‏‏ں سی اسی وجہ توں زبان شناسی دی جدید تحقیق بتاندی اے کہ واژہ ”ماد“ کاریشہ ہند جاں یورپ توں نئی‏‏ں لیاگیاہے ہرودت دی تحقیق دے مطابق پرانے زمانے وچ تمام مادیاں نوں آریائی کہاجاتاتھا ہرودت مادیاں دے ۶ وڈے قبیلےآں دا ذکر کرتاہے جن وچوں ”مغھا“ اک قبیلہ اے ۔ ایہی یونانی مورخ پارسیاں دے بارے وچ کہتاہے کہ ایہ ۱۰قبیلاں توں مل کربناہے تے پاسار گادیاں وچوں ھخامنشیان وی انہاں وچوں سن انہاں نوں پارسی قبیلہ دا سب توں چنگا قبیلہ مانتے نیں ۔ درحقیقت پارسی وی اسی زمانے وچ ماد قبیلےآں اُتے قدرت پانے دی وجہ توں تے تقریبا ۸۱۵ سال ق م توں اپنی پہلی سرز مین ایران توں جنوب ول چلے گئے اورشوش دے مشرقی شمال وچ پرسومش ۳ دے علاقہ وچ مستقر ہو گئے تقریبا ۷۰۰ سال ق م، ھخامنش قبیلہ پارسی دا سربراہ جو ظاہرا سناخریب پادشاہ آشوری دے نال جنگ وچ شکست دے بعد(۶۹۲) متحد ایلام و بابل سی۔ اسی طرح پارسی وی اس زمانے وچ مادیاں دے نال نال سن لیکن حالات نے کردگان ماد دی زیادہ مدد دی اورانہاں نے قبیلہ ماد کومتحد کرکے پارسیاں توں پہلے اپنی حکومت بنالی۔

حوالے[لکھو]

  1. Xinhua، "New evidence: modern civilization began in Iran"، 10 Aug 2007، retrieved 1 اکتوبر 2007
  2. Azadpour, M. "HEGEL، GEORG WILHELM FRIEDRICH". Encyclopdia Iranica. Retrieved 2015-04-11. 
  3. http://www.britannica.com/ebc/article-9371723 Encyclopdia Britannica Concise Encyclopedia Article: Media
  4. David Sacks، Oswyn Murray، Lisa R. Brody (2005). Encyclopedia of the Ancient Greek World. Infobase Publishing, 256 (at the right portion of the page). ISBN 978-0-8160-5722-1.  CS1 maint: Multiple names: authors list (link)
  5. "Largest empire by percentage of world population". http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-empire-by-percentage-of-world-population/. 
  6. Baten، Jrg (2016). A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.. Cambridge University Press, 214. ISBN 978-1-107-50718-0. 
  7. R.M. Savory، Safavids، Encyclopedia of Islam، 2nd edition
  8. "The Islamic World to 1600"، The Applied History Research Group، The University of Calgary، 1998 Archived 2008-06-12 at the وے بیک مشین، retrieved 1 اکتوبر 2007
  9. Iran Islamic Republic، Encyclopdia Britannica retrieved 23 جنوری 2008
  10. Encyclopdia Britannica 23 جنوری 2008 Archived دسمبر 15، 2007, at the وے بیک مشین