سندھ طاس معاہدہ

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

پاکستان تے بھارت دے وچکار 1960ء وچ دریائے سندھ تے دوسرے دریاواں دا پانی منصفانہ طور تے حصہ داری دا معاہدہ ہوا، جو سندھ طاس معاہدہ کہلاندا اے۔[1]


سندھ دریا پانی متعلق ہوئیا بھارت-پاک معاہدہ[لکھو]

ایہہ معاہدہ 19 ستمبر 1960 نوں اس ویلے دے بھارت دے وزیر اعظم جواہر لال نہرو اتے پاکستان دے صدر جنرل ایوب خان وچالے ورلڈ بینک دی وچولگی نال کراچی وکھے سرے چڑھی سی۔ نیڑ مستقبل وچ اس مصیبت دا کوئی حل نظر نہیں آؤندا۔ حیرانی جنک طریقے نال پاکستان نال ہوئیاں تن جنگاں دے باو جود ایہہ معاہدہ سفلتا نال چل رہیا اے۔ دنیا دے ہور دیساں وچ ہوئیاں اجہے معاہدے کدوں دے ٹٹ چکے ہن۔

اس معاہدہ مطابق تن دریاواں، بیاس، راوی اتے ستلج دا کنٹرول بھارت اتے جہلم، چناب اتے سندھ دریا دے پانی دا کنٹرول پاکستان دے ماتحت اے۔ ایہناں دریاواں وچوں سبھ توں وڈا سندھ اے۔ باقی سارے دریا واری واری اسے وچ سما جاندے ہن۔ سندھ دی کل لمبائی 3180 کلومیٹر اے۔ اس دا 2% حصہ چین، 5% بھارت اتے 93% حصہ پاکستان وچ پیندا اے۔ ایہہ تبت توں شروع ہو کے لداخ راہیں پاکستان دے گلگت بلتستان، صوبہ سرحد اتے پنجاب راہیں وگدا ہویا سندھ صوبے دے راجگڑھ کراچی دے نزدیک عرب سمندر وچ پیندا اے۔ ایہہ پاکستان دا سبھ توں لمبا دریا اے اتے جیون ریکھا اے۔ چناب دریا ہماچل پردیش دے لاہول سپتی توں شروع ہو کے جموں کشمیر راہیں وگدا ہویا اکھنور لاگوں پاکستان وچ داخلہ کر جاندا اے۔ 960 کلومیٹر دا سفر کر کے اچّ شریف لاگے ستلج وچ لین ہو جاندا اے۔ جہلم دریا کشمیر دے ویری ناگ چشمے توں اپنا سفر شروع کردا اے۔ کشمیر دے راجگڑھ سرینگر اس دے کنارے رسیا ہوئیا اے۔ 725 کلومیٹر لمبا ایہہ دریا پاکستانی پنجاب دے جھنگ ضلعے وچ تریموں دے تھاں تے چناب دریا شامل ہو جاندا اے۔

مسئلے دا شروع[لکھو]

اس ویلے پاکستان دے 3 کروڑ ایکڑ زمین نوں اس نہری سسٹم توں پانی حاصل ہو رہا اے۔ پاکستانی پنجاب اتے سندھ دی ساری کھیتی باڑی اس پانی تے انحصار کردی اے۔ ایہہ مسئلہ 1947 ویلے بھارت دی ونڈ نال ہی شروع ہو گیا سی۔ پاکستان نوں 1947 توں ہی خطرہ سی کہ بھارت کدے وی ایہناں دریاواں دا پانی روک کے اس نوں بھکھا مار سکدا اے۔ اس ویلے ٹیوبویل وغیرہ نہ ہون کارن دریائی پانی ہی آبپاشی دا اکو اک زریعہ سن۔ سندھ دریا سسٹم دے پانی دی ونڈ لئی پہلا بھارت-پاک معاہدہ 4 مئی 1948 نوں ہوئیا سی۔ انٹر ڈومینیئن اکارڈ نامی اس معاہدہ مطابق بھارت نے پاکستان دی ورتوں لئی ضروری پانی چھڈنا سی تے پاکستان نے اس لئی سلانہ قیمت بھارت نوں دینی سی۔ ایہہ اک عارضی حل سی تے پکے حل لئی ٹھوس معاہدہ ضروری سی۔ کوئی وی دھر جھکن لئی تیار نہیں سی۔ بھارت دا ترک سی کہ پاکستان اس نوں اس پانی نوں اپنی مرضی مطابق ورتن توں روکن دا کوئی اختیار نہیں رکھدا۔ پاکستان دی ایہہ مسئلہ قومانتری عدالت وچ لجان دی کوشش بھارت نے ایہہ کہہ کے ناکام کر دتی کہ اس نوں کسے تیجی دھر دی وچولگی منظور نہیں اے۔

ڈیوڈ للیئنتھ دا سجاء[لکھو]

1950–51 وچ امریکہ دا مہان سائنسدان ڈیوڈ للیئنتھ بھارت-پاک دورے تے آیا۔ اوہ امریکہ وچ ٹینیسی ویلی اتھارٹی اتے یو۔ایسّ۔ اٹامک اینرجی کمیشن دا سابقہ چیئرمین سی۔ اوہ سندھ پانی جھگڑے بارے مشہور میگزین کالیئر لئی آرٹیکل لکھن واسطے آیا سی۔ اسدی بھارت-پاک دے معاشی معاملیاں وچ بہت دلچسپی سی۔ اس دی لیاقت اتے قومانتری اثر کارن بھارت-پاک دے چوٹی دے اہلکاراں اتے لیڈراں نے اس دا گرمجوشی نال استقبال کیتا۔ اس نوں آپو اپنا پکھ سمجھاؤن توں علاوہ سارا دریائی سسٹم وی وکھایا گیا۔ اس نے ویکھیا کہ دوویں دیس اس مسئلے کارن جنگ دے کگار تے کھڑے ہن۔ اس نے اپنے لیکھاں وچ لکھیا “بھارت-پاک وچ امن لئی کشمیر مسئلہ توں پہلاں پانی مسئلہ حل کرنا ضروری اے۔ جے دوویں دیس جھگڑا کرن دی بجائے نویں ڈیم اتے نہراں بنا کے ایہناں دریاواں دا پانی ورتن تاں دوواں دیساں دی ضرورت لمبے ویلے تک پوری ہو سکدی اے۔ دوواں نویں آزاد ہوئے دیساں نوں معاشی ترقی لئی ورلڈ بینک دی مدد دی سخت ضرورت اے۔ اس لئی ورلڈ بینک نوں چاہیدا اے کہ اوہ اس خطے دی خوش حالی لئی اپنے اثر دی ورتوں کر کے دوواں دیساں نوں سمجھوتے لئی مناوے۔”

للیئنتھ دے سجھاء دی بھارت پاک اتے ورلڈ بینک دے اس ویلے دے چیئرمین یوجین بلیک نے بہت سراہنا کیتی۔ بلیک نے بھارت اتے پاکستان دیاں سرکاراں نوں چٹھیاں لکھیاں کہ اوہ دوواں دیساں دی ترقی لئی بہت فکرمند اے تے ہر پرکار دی مدد لئی تیار اے۔ سندھ دریا پانی جھگڑا برصغیر دی ترقی وچ بہت وڈی اڑچن اے۔ بلیک نے سرتوڑ یتناں نال دوواں دیساں نوں ورلڈ بینک دی مدد نال جھگڑا مکاؤن لئی منا لیا۔ اصل وچ اس ویلے نویں نویں آزاد ہوئے دوویں دیس ورلڈ بینک دی مدد توں بناں کامیاب نہیں سن ہو سکدے۔ دوواں کول اپنی جنتا دا ڈھڈّ بھرن لئی ضروری اناج وی نہیں سی۔ بلیک نے سجھاء دتا کہ دوویں دیس اس پانی دے آزادی توں پہلاں دی حالت نوں بھلّ کے بالکل نویں سرے توں فیصلہ کرن بارے سوچن۔ بلیک دی پہل نال بھارت، پاکستان اتے ورلڈ بینک دے چوٹی انجینیئراں دا اک گروپ بنایا گیا۔ اس گروپ نے مہینیاں بدھی انگریزاں دے ویلے دے بنے ہوئے نہری سسٹم دا معائنہ کیتا۔

یوجین بلیک دیاں کوششاں[لکھو]

ایہہ گل بات کئی سال چلدی رہی۔ اک توں بعد اک اڑکا ساہمنے آؤندا رہا۔ پاکستان نوں برطانوی راج دے ویلے توں نہر اپر باری دوآب سسٹم اتے ہور نہراں راہیں راوی بیاس دا پانی مل رہا سی۔ جے ایہہ نہراں بند ہو جاندیاں تاں اس کول سندھ دریا وچوں نویاں نہراں کڈھن دا کوئی وسیلہ نہیں سی۔ اس نال ادھا مغربی پنجاب بنجر ہو جانا سی۔ بھارت دا کہنا سی کہ حالات بدلن کارن ہن سارے دریا بھارت دی ملکیت بن چکے ہن۔ بھارت ساریاں مشرقی نہراں بند کرنا چاہندا سی پر سندھ سمیت مغربی دریاواں تے پاکستان دا حق منن لئی تیار سی۔ آخر 1954 وچ گل بات ٹٹ گئی۔ پر بلیک نے ہمت نہ ہاری۔ اس نے پاکستان نوں سندھ، چناب تے جہلم دا پانی لین لئی منا لیا۔ بھارت نوں راوی، بیاس اتے ستلج دتے گئے۔ بھارت نوں شرطاں ماتحت سندھ وغیرہ دریاواں دا پانی بجلی بناؤن، سنچائی اتے ہور کماں لئی ورتن دا حق مل گیا۔ بھارت تاں اس لئی منّ گیا پر پاکستان نے انکار کر دتا۔ اس نے معاہدہ توں اپنا ڈیلیگیشن واپس بلاؤن دی دھمکی دے دتی۔

پاکستان دا نواں نہری نظام[لکھو]

آخر ورلڈ بینک نے پاکستان نوں وی منا لیا۔ ورلڈ بینک نے بھارت نوں پاکستان نہری سسٹم دے نوَ اساری لئی لگن والا خرچہ دین لئی مناؤن دی کوشش کیتی۔ بھارت دے انکار کرن تے جھگڑا ختم کرن لئی ورلڈ بینک، انگلینڈ اتے امریکہ پاکستان دے نویں بنن والے نہری سسٹم دا سارا خرچ چکن لئی تیار ہو گئے۔ اس آخری اڑکے دے دور ہون کارن 1960 وچ دوواں دیساں دے لیڈراں نے اس سمجھوتے تے دستخط کر دتے۔ اس معاہدہ مطابق ورلڈ بینک، بھارت اتے پاکستان دے میمبراں والا مستقل سندھ دریا کمیشن قائم کیتا گیا اے۔ ایہہ کمیشن اس پانی توں اٹھن والے ہریک جھگڑے بارے سنوائی کردا اے۔ کمیشن دیاں بیٹھکاں لگاتار ہندیاں رہندیاں ہن۔ ایہہ ضروری اے کہ جہڑا وی دیس سندھ دریا سسٹم تے ڈیم، نہر جاں ہور کوئی پروجیکٹ لگاوے تاں اوہ دوسرے دیس نوں انکڑیاں سمیت سوچت کرے۔ کوئی وی جھگڑا ہون تے نرپکھّ ماہر نوں وچولگری لئی بلایا جاندا۔ قدرتی اجے تک کسے وی میمبر دیسن ے کوئی وی وڈی لنگھنا نہیں کیتی تے معاہدہ آرام نال چل رہیا اے۔

پاکستان نوں دتے قرضے تے گرانٹاں[لکھو]

ملک کرنسی اصل کرانٹ(1960) سپلیمنٹری گرانٹ(1964) پاکستان نوں اصل قرضہ (1960) پاکستان نوں سپلیمنٹری گرانٹ(1964)
بھارت GB£ 62,060,000 Ten yearly instalments Article 5 of IWT
آسٹریلیا 6,965,000 4,669,643
کینیڈا Can$ 22,100,000 16,810,794
مغربی جرمنی DM 126,000,000 80,400,000
نیوزی لینڈ NZ£ 1,000,000 503,434
برطانیہ GB£ 20,860,000 13,978,571
امریکہ US$ 177,000,000 118,590,000 70,000,000 51,220,000
IRDC Bank US$ 90,000,000 (in various currencies) inc interest[2] 58,540,000 (in various currencies)

Presently, the World Bank role in the treaty is limited to keep the dispute settlement process moving when a party/country is not cooperating to follow the arbitration procedure given in the treaty in case of a dispute.[3]


ہور ویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. نوشین; بیگم, توہیدہ. . Abasyn Journal of Social Sciences 4 (2): 256-288. http://64.17.184.140/wp-content/uploads/2012/12/V4I2-2.pdf. 
  2. http://documents.worldbank.org/curated/en/614421468332678823/pdf/Credit-0060-Pakistan-Indus-Basin-Project-Credit-Agreement.pdf
  3. Last page of the Indus Water Treaty

باہرلےجوڑ[لکھو]