محمد ناصر الدین البانی

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
محمد ناصر الدين الألباني
عقیدہ الإسلام
مکھ دلچسپی علم الحديث
متاثر أبو إسحاق الحويني · مقبل الوادعي · علي الحلبي · مشهور حسن


الشیخ محمد ناصر الدین البانیعالمِ اسلام دے اک نامور محدث سن تے چودھویں صدی وچ علم حدیث تے جرح وتعدیل دے امام سن۔

نسب نامہ[لکھو]

محمد ناصر الدین البانی بن نوح بن آدم بن نجاتی الالبانی-

تریخ پیدائش[لکھو]

شیخ فرماندے نیں میرے کول کوئی معتمدبہ تریخ پیدائش موجود نئيں اے سوائے اس دے جو میرے کول پاسپورٹ جاں شناختی کارڈ وچ تحریر اے، جس دے اعتبار توں تریخ ولادت 1914ء اے- (موافق 1332ھ-)

جائے پیدائش[لکھو]

تساں دی جائے پیدائش اشقورہ اے جو اس وقت البانیا دی دار الحکومت سی، جسنوں بعد وچ احمد زوغو نے اپنے دور حکومت وچ "تیرنا" منتقل کر دتا- 

شام ول ہجرت[لکھو]

احمد زوغو جدوں مسند حکومت اُتے برا جمان ہویا تو اس نے عوام اُتے خود ساختہ مغربی قوانین نافذ کرنا شروع کر دتا، فوج و پولیس اُتے ہیٹ لانا ضروری قرار دیدیا گیا، حجاب دے سلسلے وچ عورتاں نوں پریشان کیتا جانے لگیا، تو میرے والد نے شام بالخصوص دمشق ول ہجرت دا فیصلہ کیتا- میرے والد شام تے خاص طور توں دمشق دی فضیلت دے بارے وچ وارد احادیث دا مطالعہ کیتا کر دے سن تے جداں کہ اساں نوں معلوم اے کہ انہاں احادیث وچ بعض صحیح، بعض حسن تے بعض ضعیف دے درجہ تک پہنچی ہوئی نیں، لیکن بالعموم شام تے دمشق دی فضیلت وچ وارد احادیث دا عمومی نقطۂ نظر صحیح اے، ہجرت دے وقت میری عمر 9 سال سی تے وچ عربی زبان بالکل نئيں جاندا سی- 

تعلیم دی ابتدا[لکھو]

شیخ کہندے نیں کہ دمشق جانے بعد وچ نے اک پرائیویٹ مدرسہ وچ داخلہ لے لیا، جس دا ناں "جمعیۃ الاسعاف الخیری" سی تے تعلیم شروع کردتی، عمر زیادہ ہونے دی وجہ توں وچ نے پرائمری دا پہلا تے دوسرا سال اک سال وچ ای ختم کر دتا تے 6 سال دا کورس 4 سال وچ ای مکمل کرکے پرائمری دی سرٹیفکیٹ لے لی- تے لگتا اے اللہ تعالی نے شروع ای توں میرے اندر عربی زبان دی محبت پیدا کردتی سی، جس دی وجہ توں بفصل اللہ وچ شامی ساتھیاں اُتے عربی وغیرہ دے مضامین وچ ہمیشہ ممتاز رہیا تے میناں یاد آندا اے کہ نحو دے استاذ کوئی جملہ جاں شعر بلیک بورڈ اُتے لکھ کر طلبہ توں اس دی ترکیب پوجھتے مگر جدوں اوہ نئيں جواب دے پاتے تو میناں کلاس دے بیچ توں اٹھا کر کہندے" کہ اے ارناؤوطی تو اس جملے دے بارے وچ کیتا کہندے ہو؟" (سربیا، بوسنیا تے البانیا وغیرہ توں ہجرت کرکے بلاد عریبہ وچ آنے والاں نوں ارناؤوطی کہیا جادا سی)- تے جدوں وچ پہلی ای کوشش وچ صحیح جواب دے دیتا تو اوہ شامی عرب طلبہ نوں کوسدے سن کہ عرب ہوکر جواب دینے توں قاصر رہے تے ایہ ارناؤوطی ہوکر صحیح جواب دے گیا- 

اوتھے توں تعلیم چھڈنے دی بعد میرے والد نے فیصلہ کیتا کہ وچ بیک وقت مشائخ توں توں پڑھیا کراں تے کم وی کیتا کراں، چنانچہ وچ نے والد صاحب توں قرآن تجوید دے نال پڑھیا تے تے فقہ حنفی تے صرف وی انہاں توں پڑھی۔ شیخ سعید ب رہانی توں وی فقہ حنفی، بلاغت، نحو تے خاص طور اُتے نور الایضاح دی شرح مراقی الایضاح پڑھی- چنانچہ وچ انہاں لوگاں توں پڑھنے دے نال نال اپنے ماماں اسماعیل تے اک دوسرے شامی آدمی ابو محمد دے نال کارپینٹر (بڑھئی) دا کم کیتا کردا سی- جو 2 سال تک جاری رہیا- تے میرا کم ایہ سی کہ وچ بارش تے برف باری توں متاثرہ لکڑی تے اِٹ توں بنے ہوئے بوسیدہ گھراں دی مرمت کیتا کردا سی- اک دن بارش دی وجہ توں وچ کم اُتے نئيں گیا تے والد صاحب دے کول چلا گیا جوگھڑی سازی دا کم کیتا کر دے سن، انہاں نے میناں دیکھ کر پچھیا کیتا کم نئيں اے؟ وچ نے کہیا: جی ہاں، فیر پچھیا: کیتا خیال اے میرے نال کم کرے گا، کیونجے کارپینٹر دا کم مناسب نئيں اے؟ وچ نے کہیا: جداں تساں دی رائے، فیر انہاں نے میناں کمائی کرنے دے لئی اپنی دکان وچ بلالیا- 

علمِ حدیث دا شوق[لکھو]

شیخ کہندے نیں کہ الحمد اللہ وچ نے شروع ای توں مذہبی ماحول وچ آنکھاں کھولاں سن، میرے والد صاحب حنفی مذہب دے سلسلے وچ مرجع دی حیثیت رکھدے سن، گھر ميں پڑھنے لکھنے دا ماحول ہونے دی وجہ توں میناں کتاباں دے مطالعہ دا اتنا شدید شوق ہو گیا سی کہ وچ قصے کہانیاں دی کتاباں نوں پڑھیا کردا سی- وچ الف لیلہ، عنتر بن شداد، صلاح الدین ایوبی، ذات الھمۃ والابطال، جیسی کتاباں دا مطالعہ کیتا کردا سی،

فیر اللہ دے فضل و کرم توں جدوں والد صاحب دے نال کم کرنے لگیا تو چنگا خاصہ وقت مل جایا کردا سی تے بعد وچ والد صاحب توں اجازت لے کر مسجد اموی چلا جایا کردا سی، تاکہ بعض دروس دے حلقاں وچ شریک ہوجایا کراں، اسی اثنا وچ اللہ تعالی نے میری ملاقات اک بوڑھے مصری توں کرادی جو بعض بوسیدہ کتاباں نوں خریدتا تے انہاں مسجد اموی دے مغربی دروازے دے سامنے اپنی چھوٹی سی دکان وچ رکھیا کردا سی، اس توں ناول دی کتاباں نوں کرائے اُتے لیندا، انہاں پڑھتا تے واپس کر دتا کودا سی- 

شیخ کہندے نیں کہ اسی زمانے وچ میناں اک دن اس بوڑھے دے کول مجلہ المنار دے بعض شمارے ملے تے میناں چنگی طرح یاد اے کہ وچ نے اس وچ شیخ رشید رضا دا اک مضمون پڑھیا جس وچ انہاں نے امام غزالی دی" احیاء العلوم" دا تنقیدی جائزہ لیا سی- تے انہاں نے اپنے مضمون وچ زین الدین عراقی دی کتاب" المغني عن حمل الاسفار في تخریج ما فی الاحیاء من الاخبار، ول اشارہ کیدا سی- میناں اس کتاب دے دیکھنے دی شدید خواہش ہوئی، چنانچہ وچ بازاراں وچ جاکے پاگلاں وانگاس کتاب دی تلاش وچ لگ گیا-

تے اس کتاب دے لکھنے دے وقت میناں خیال آیا کہ وچ اپنے والد دی کتاباں توں غریب الحدیث دے سلسلے وچ استفادہ کراں، کیونجے وچ تو عجمی سی تے بعض الفاظ دا مطلب نئيں سمجھ پادا سی، چنانچہ وچ نے اس کم توں کافی استفادہ کیتا- 

بدعت دی تردید[لکھو]

شیخ فرماندے نیں: میرے والد چونکہ متعصب حنفی سن، جس دی وجہ توں گفتگو تے بحث دے دوران مجھ توں کہندے سن، " علم الحدیث صنعۃ المفالیس" (علم حدیث پڑھنا مفلساں دا کم اے) اس دے باوجود علم حدیث دا مطالعہ کر دے رہنے دے بعد اس زمانے وچ رائج بعض بدعتاں دا علم ہویا۔ 

چنانچہ وچ نے مناسب سمجھیا اپنی رائے تے تحقیق نوں والد تے شیخ ب رہانی دے سامنے پیش کراں تے اک دن وچ نے ظہر دی نماز دے بعد شیخ ب رہانی توں ایہ بات ذکر دی کہ مسحد بنی امیہ وچ نماز جائز نئيں اے، تو انہاں نے مجھ توں کہیا کہ اس موضوع دے بارے وچ جو تو نے تحقیق دی اے اوہ میناں لکھ کر دکھاؤ، چنانچہ وچ نے تن چار صفحات وچ لکھ کر انہاں اپنی تحقیق دی۔ انہاں نے کہیا وچ عید دے بعد اس دا جواب دوں گا (کیونجے رمضان دا مہینہ چل رہیا سی) تے جدوں وچ عید دے بعد انہاں دے کول گیا تو انہاں نے جواب دتا کہ اوہ ساری چيزاں جنہاں دا ذکر تو نے اپنے مضمون وچ کیتا اے انہاں دی کوئی اصل نئيں اے، میناں وڈا تعجب ہویا، وچ نے پچھیا: کیاں؟ کہیا کہ اوہ تمام کتاباں جنہاں دا حوالہ تو نے دتا اے، ہمارے ہاں معتمد نئيں نیں-

شیخ کہندے نیں کہ میناں نئيں معلوم کہ انہاں دی اس بات دا کیتا مطلب اے، لیکن وچ نے اپنے مضمون وچ انہاں دے مذهب حنفی دی چند کتاباں مثلا ملیا علی قاری دی کتاب مرقاۃ المفاتیح شرح مشکواۃ المصابیح دا حوالہ دتا سی جو اک حنفی عالم نیں تے ایسے ای بعض نصوص دا ذکر کیدا سی- واضح ہو کہ جو نقطۃ نظر شیخ ب رہانی دا سی اوہی نظریہ میرے والد صاحب دا وی سی- 

بدعت دی تردید وچ کتاب دی تالیف[لکھو]

شیخ کہندے نیں: اس دے بعد وچ نے اپنی کتاب تحذیر الساجد من اتخاذ القبور مساجد لکھی تے اپنے قول و فعل وچ مطابقت رکھنے دے واسطے مین نے مسجد بنی امیہ وچ نماز نہ پڑھنے دا فیصلہ کیتا- تے جدوں والد صاحب نوں ایہ بات معلوم ہوئی تو انہاں نے اپنے دل وچ ایہ بات رکھ لی تے اک بار فیر جدوں 'دوسری جماعت" دا مسئلہ درپیش ہویا تو وچ نے پوری قوم دی مخالفت دی، کیونجے مسجد بنی امیہ وچ دو جماعتاں ہویا کردتی سن۔ اک حنفی امام دی تے اک شافعی امام دی- حنفی جماعت دی امامت شیخ ب رہانی کر دے سن تے جدوں اوہ نئيں رہندے تو میرے والد صاحب انہاں دی نیابت کر دے سن، لیکن وچ اپنے والد دے پیچھے دوسری جماعت توں نئيں پڑھیا کردا سی-

نواں جگہ وچ وچ نے اپنا فکری تے عملی کم آزادی توں جاری رکھیا، اساں بعض دوستاں دے گھر وی درس قائم کیتا کر دے سن تے جدوں ہماری دعوت دا حلقہ وسیع ہو گیا تو اساں نے باقاعدہ حدیث تے فقہ دا وی درس شروع کر دتا- میرے والد کدی کدی میرے کول آندے تے بات جت کرکے چلے جاندے، اک دن آئے تے مجھ توں کہیا: " انا لا انکر اننی استفدت منک" (ماں اس بات توں انکار نئيں کردا کہ وچ نے تو توں استفادہ کیتا اے)- شیخ نے کہیا ہمارے تے انہاں دے درمیان جو کچھ ہویا شاید ایہ اس دا کفارہ ہو- 

تحصیل علم دے لئی سائیکل دی سواری[لکھو]

شیخ کہندے نیں کہ: میناں اک سستی زمین ملی تے وچ نے خرید لی، اوتھے اُتے گھر وی بنایا تے اوتھے ای اُتے اپنی دکان وی کھول دی لیکن جدوں اپنے نویں گھر وچ گیا تو مکتبہ ظاہریہ میرے گھر توں کافی دور پڑنے لگیا، جتھے میرا آنا جانا برابر رہدا سی، مکتبہ کھلنے توں پہلے اک دو گھنٹہ دکان وچ کم کردا تے فیر مکتبہ چلا جاندا- لیکن وقت بچانے دی خاطر وچ نے اک سائیکل خرید لی جس اُتے سوار ہوکر وچ مکتبہ ظاہریہ جایا کردا سی ( اس زمانے وچ شام وچ سائیکل سواری چنگی بات نئيں منی جاندی سی) چنانچہ دمشقیاں نے پہلی بار دیکھیا کہ کوئی صاحب عمامہ شیخ سائیکل اُتے سوار ہوکر آندا جاندا اے انہاں اس واقعہ توں وڈا تعجب ہویا، اس وقت اک مزاحیہ میگزین نکلدا سی جس دا ناں" المضحک المبکی" (ہنسانے رلانے والا) جسنوں اک مسیحی آدمی شائع کردا سی، چنانچہ اس نے اپنے مزاحیہ کالم وچ اس دا ذکر کیتا، لیکن وچ نے انہاں سب چيزاں دی پروا نئيں دی، کیونجے میناں تو اپنا وقت بچانے تے اس توں استفادہ توں مطلب سی- 

مکتبہ ظاہریہ وچ اک ورق دی تلاش[لکھو]

شیخ کہندے نیں: اک دن میری اکھ وچ درد محسوس ہویا، وچ نے ڈاکٹراں نوں دکھایا، اس نے مجھ توں پچھیا کہ کیتا کم کر دے ہو؟ وچ نے کہیا: وچ گھڑی ساز ہوں تے کتاباں دا بوہت مطالعہ کردا ہوں، چنانچہ اس نے میناں علاج دے نال 6 مهیناں تک انہاں سب چيزاں توں پرہیز کرنے دا مشورہ دتا، وچ دکان وچ لوٹ آیا، 2 هفتاں تک وچ نے کم کیتا تے نہ ای پڑھائی لکھائی- اک دن میرے دل وچ خیال آيا کہ مکتبہ ظاہریہ وچ بوہت سارے رسالے نیں، جن وچوں اک رسالہ ابن ابی الدنیا دا ذم الملاھی وی اے- وچ نے خطاط توں کہیا کہ اوہ میرے لئی اس رسالے دی خطاطی کر دے- اس دے بعد جدوں وچ مکتبہ آیا تو معلوم ہویا کہ اس دا اک ورق غائب اے، فیر وی وچ نے اس خطاط نوں کتابت جاری رکھنے نوں کہیا تے جدوں میناں ایہ یقین ہو گیا کہ اک ای ورق غائب اے تو وچ نے اس دی تلاش کرنے دا پورا فیصلہ کر لیا، مکتبہ وچ اس ورق دی تلاش دے دوراں میناں وڈا علمی فائدہ ہویا، میری ہمت ودھ گئی، ایتھے تک کہ وچ نے 500 توں زائد مجلات نوں دیکھ پایا- پوڑھی اُتے چڑھ کر اُتے دی الماریاں دی اک اک چھیندی تے اک اک کتاب وچ ڈھونڈتا- مطالعہ تے تلاش دے دوران میناں جو کچھ مفید معلومات ملتاں، نوٹ کردا جاندا- اس کم توں میناں بوہت فائدہ ہویا، بوہت سارے مسائل دا علم ہویا تے وڈی ہمت افزائی وی ہوئی-

اک زمانے دے بعد شیخ حمدی عبد المجید سلفی نے )جو شیخ دے شاگرداں وچوں نیں) میرے دریافت کردہ اس نسخہ دی اساس اُتے اس کتاب دی تحقیق دی، جسنوں مؤسستہ الرسالہ نے شائع کیتا، جتھے شیخ شعیب ارناؤط کم کیتا کر دے سن۔ اس دے بعد وچ نے انہاں کتاباں (جنہاں دا ناں وچ نے اس اک ورق دی تلاش دے وقت لکھیا سی (اُتے نظر ثانی دی، نویں سرے توں کارڈاں اُتے لکھیا تے مؤلفین دے ناماں اُتے انہاں حروف تہجی دے اعتبار توں ترتیب دتا تے اس توں مکتبہ ظاہریہ دے مخطوطات دی فہرست وجود وچ آئی- فیر اس دا دوسرامرحلہ آیا تے ایہی اس کوشش دا بابرکت ثمرہ اے کہ وچ نے انہاں مخطوطات نوں پرھنا شروع کیتا، انہاں توں حدیثی فوائد دا استخراج کیتا تے حروف تہجی دے اعتبار توں انہاں نوں مرتب کیتا- گم شدہ ورق دی ایہ مختصر کہانی اے۔ ( شیخ ابو الحسن "جو شیخ البانی دے شاگرداں وچوں نیں" کہندے نیں کہ شیخ علی حسن اثری نے انہاں نوں بتايا کہ اک تحقیق کرنے والے نوں اوہی ورق ترکی دے کسے مکتبہ توں ملیا، جسنوں اس نے اک ميگزين وچ شائع کیتا، فیر شیخ البانی رحمہ اللہ علیہ نوں مضمون سنایا گیا تو شیخ نوں وڈی خوشی ہوئی، کیونجے مکتبہ ظاہریہ وچ اس ورق دے تلاش وچ شیخ نوں یقین ہو گیا سی کہ ایہ ورق مکتبہ وچ نئيں اے تے فیر اس ورق وچ موجود علمی مواد توں واقفیت تساں دی خوشی دا سبب بنا، ابو اسماء کہندے نیں، شیخ علی حسن اثری نے ایہ بات میناں وی دسی)۔ 

مکتبه ظاہریہ وچ شیخ دے لئی خصوصی کمرہ[لکھو]

ابو اسماء کہندے نیں: اسلامی ملکاں وچ لائبریریاں دے اپنے اپنے ضوابط تے قوانین ہُندے نیں، جنہاں دی حدود وچ ای رہ کر اوہ طلبہ تے زائرین دے نال معاملات کر دے نیں- فیر مکتبہ ظاہریہ والاں نے اک کمرہ کداں خاص کر دتا، اس دی کنجی شیخ نوں کداں ملی؟ اوہ کسے وی وقت مکتبہ وچ داخل ہوسکدے سن، انہاں سب دے وجہاں شیخ البانی ایواں‏ بیان کر دے نیں:

مخطوطات تے کتاباں توں بھر جادا سی، ایتھے تک کہ کسے تے دے لئی جگہ نئيں رہتی، اس توں ظاہر اے کہ دوسرے طلبہ نوں اعتراض ہُندا ہوۓگآ، خاص کر امتحاناں دے دناں وچ، جس دی وجہ توں مکتبہ دے ذمہ داراں نے پوڑھی دے نیچے اک تاریک کمرہ سی، جس نوں کسے لائق نئيں سمجھیا جادا سی، میرے لئی خاص کر دتا تے میری ضرورت دے مخطوطات تے کتاباں اوتھے رکھ دی گئيں تاکہ اس توں دوسراں نوں پریشانی نہ ہو۔ 

دوسرا ایہ کہ شام یونیورسٹی دی کلیۃ الشریعہ نے علوم حدیث وچ اک انسائیکلوپیڈیا تیار کرنے دا فیصلہ کیتا تو میناں ایہ تجویز پیش دی کہ وچ اس سلسلہ وچ کم کراں۔ 

چنانچہ غور و فکر کرنے دے بعد وچ نے فیصلہ کیتا تے ایہ شرط رکھی کہ وچ اس موضوع اُتے صرف 4 گھنٹے یومیہ کم کراں گا، باقی وقت طلب علم وچ صرف کراں گا تے مکتبہ والے میناں کسے وی وقت آنے جانے توں نئيں روکے گا، کیونجے مکتبہ صبح 8 بجے کھلتا اے تے 12 بجے بند ہوجاندا اے تے فیر شام نوں 4 بجے کھلتا اے تے ٹھیک 9 بجے بند ہوجاندا سی، چنانچہ انہاں لوگاں نے مکتبہ دے ذمہ داراں توں بات دی تے انہاں نے اس توں اتفاق کیتا، میناں مکتبہ دی اک کنجی دے دتی گئی تے چوکیدار توں کہ دتا کہ میناں کسے وی وقت مکتبہ وچ داخل ہونے توں منع نہ کرے۔ 

دعوت وتبلیغ[لکھو]

احادیث دے مطالعه نے شیخ علیه الرحمہ دی علمی تے عملی زندگی اُتے بوہت اثر پایا- چنانچہ حنفی گھرانے وچ نشو و نما پانے دے باوجود شیخ صحیح منہج ول مائل ہوئے- شیخ اپنے والد توں جو حنفی سن، بوہت سارے مسائل وچ اختلاف رکھدے سن تے والد توں کہندے کہ جدوں اللہ دے رسولۖ توں حدیث ثابت ہو جائے تو اس دا چھڈنا کسے مسلمان دے لئی جائز نئيں اے تے ایہی منہج امام ابو حنیفہ رح تے دوسرے ائمہ کرام دا وی سی تے ایتھے ای توں شیخ نے اک طرف دعوت و تبلیغ دا کم شروع کیتا تے دوسری طرف شیخ دے درمیان تے تے دوسرے مشائخ تے ائمہ مساجد دے درمیان بحث شروع ہو گئی جدوں اپنے ای قوم دے مسلکی تعصب رکھنے والے صوفیاں تے بدعتیاں نے شیخ دے خلاف ہنگامہ کھڑا کر دتا- انہاں" گمراہ وہابی" دے خطاب توں نوازا- دوسرے لوگاں نوں شیخ توں دور رکھنے دی کوشش کرنے لگے۔ لیکن دمشق دے شیخ بهجت بیطار عبد الفتاح، حامد فقی، شیخ توفیق بزرہ جداں مشهور فاضل علما نے شیخ نوں اپنی دعوت و تبلیغ جاری رہنے اُتے ابھارا تے شیخ دے منہج دی تائید دی- 

" جدوں اساں نے اپنی دعوت و تبلیغ دا خوش گوار اثر دیکھیا تو اساں نے حلب تے لاذقیہ دے درمیان واقع ادلب، سلمیہ، حمص، حماہ، رقہ جداں علاقاں دا دورہ کرنے دا پروگرام مرتب کیتا، جس وچ قابل ذکر کامیابی ملی- جس دا نتیجہ ایہ ہویا کہ علوم حدیث دے شائقین جمع ہُندے تے حدیث دی کتاباں دا مل کر مذاکرہ کر دے- سوالات و جوابات تے مناقشہ دا سلسلہ وی شروع ہویا۔ لیکن ایہ دورے حاسدین دے حسد دا شکار ہونے توں بچ نہ سکے، انہاں نے ذمہ داراں توں شکایت دی تے اساں لوک مشکلات وچ پھنس گئے-"

ہویا ایواں‏ کہ حاسداں نے حکومت توں شیخ دی جھوٹی شکایت دی تے شیخ کو6 مہینے دے لئی قید کر دتا گيا، واضح ہو کہ اس توں پہلے 1976ء وچ وی اک بار شیخ نوں اک مہینے دے لئی جیل ہوئی، لیکن اللہ دے فضل توں اس دا فائدہ ایہ ہویا کہ شیخ دی ایسے لوگاں توں ملاقات ہوئی جو اگر ایسے واقعات پیش نہ ہُندے تو شاید اک بار وی شیخ توں ملاقات دی نہ سوچتے، چہ جائیکہ اوہ شیخ توں سلفیت تے شیخ دے منہج دے بارے وچ بات کرو، جس توں شیخ تے سلفیت دے سلسلہ وچ انہاں دے بوہت توں غلط افکار بدل گئے- 

شیخ دی علمی مجلس[لکھو]

شیخ دا ہفتہ واری پروگرام ہُندا سی، جس وچ یونیورسٹویاں دے اجلہ استاذہ کرام تک حاضر ہُندے سن۔ انہاں مجالس تے پروگراماں وچ شیخ نے درج ذیل کتاباں دا درس دتا- 

  • الروضۃ الندیہ (صدیق حسن خان)
  • منہاج الاسلام فی الحکم (محمد اسد)
  • اصول الفقہ (عبد الوھاب خلاف)
  • مصطلح التریخ (اسد رستم)
  • فقہ السنہ (سید سابق)
  • الحلال و الحرام (یوسف القرضاوی)
  • الترغیب والترھیب (حافظ منذری)
  • فتح المجید الشرح کتاب التوحید (عبد الرحمان بن حسن)
  • الباعث الحثیث شرح اختصار علوم الحدیث (احمد شاکر)
  • ریاض الصالحین (امام نویؒ)
  • الامام فی احادیث الاحکام (ابن دقیق العید)
  • الادب المفرد (امام بخاریؒ)
  • اقتضاء الصراط المستقیم (ابن تیمیہ)

جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ وچ شیخ دی زندگی[لکھو]

شیخ علی خشان تے شیخ عید عباسی بیان کر دے نیں کہ اللہ دے فضل و کرم تے شیخ دی مسلسل کوششاں توں تساں رح دی حدیث، فقہ تے عقیدہ وچ بوہت ساری مفید کتاباں منظر عام اُتے آئيں، جنہاں نے علمی حلقاں وچ شیخ نوں متعارف کروایا، شیخ دے صحیح منہج کي پہچان کرائی- شیخ دی علمی صلاحیتاں، تفقہ تے لیاقت نوں لوگاں دے سامنے پیش کیتا، جس دی وجہ توں شیخ اک مشهور و معروف عالم دی صورت وچ ابھرے- ایسے عالم جن توں علما و مشائخ استفادہ کر دے، علمی مراکز دے ذمہ دار جنہاں دی قدر کر دے، چنانچہ جدوں جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ دی داغ بیل ڈالی گئی تو جامع دے ذمہ داراں بالخصوص جامعہ دے رئیس تے مفتی الدیار السعودیۃ شیخ علامہ محمد بن ابراہیم آل شیخ نے البانی صاحب دا حدیث، علوم حدیث تے فقہ حدیث دی تدریس دے لئی انتخاب کیتا- شیخ نے جامعہ وچ تن سال تک حدیث تے علوم حدیث دا درس دتا- اس درمیان شیخ اِنی محنت تے اخلاص توں کم کر دے سن کہ گھنٹی ختم ہونے دے بعد میدان وچ طلبہ دے نال بیٹھتے، بعض اساتذہ جدوں اوتھے توں لنگھدے تو ایہ منظر دیکھ کر کہندے کہ حقیقی در و تدریس ایہی اے نہ کہ کلاس روم وچ جو درس ہُندا اے- 

شیخ دی طلبہ توں محبت[لکھو]

شیخ دا تعلق اپنے شاگرداں دے نال، ساتھی تے دوست ورگا سی نہ کہ استاذ شاگرد ورگا- شیخ نے سارے تکلفات نوں ختم کرکے اعتماد تے بھائی چارگی نوں قائم کیتا تاکہ طلبہ كو استفادہ وچ جھجھک محسوس نہ ہو- ایتھے تک کہ شیخ کہندے نیں کہ: "طلبہ دا میرے نال ایسا لگاؤ سی کہ جدوں وچ اپنی گاڑی وچ جامعہ جادا سی تو میری گاڑی طلبہ توں گھر جاندی سی-"

شیخ صاحب نہایت ای اعلی اخلاق دے مالک سن، کشادہ دل تے مزاج دے نہایت ای چنگے سن، شاگرد دے لئی بہترین استاذ، دوست دے لئی بہترین دوست سن- 

حاسداں دی جلن[لکھو]

شیخ دی مقبولیت نوں دیکھ کر جامعہ دے بعص استاذہ تساں توں حسد کرنے لگے، بالآخر شیخ علیہ الرحمہ حسبنا اللہ و نعم الوکیل کہندے ہوئے قضاء و قدر توں ہر حال وچ راضی بہ رضا ہوکر ایمان و یقین دے نال اوتھے توں کوچ کر گئے- 

" حیثما کنت تقوم بواجب الدعوۃ لا فرق عندک"

جتھے وی تساں رہے گا دعوت دا کم کر دے رہاں دے، اس توں کوئی فرق نئيں پئے گا- 

شیخ البانی دا جامعه اُتے اثر[لکھو]

شیخ البانی دنیا دے پہلے عالم سن، جنہاں نے دنیا دی کسے یونیورسٹی وچ پہلی بار، علم اسناد، دے موضوع نوں حدیث دے نصاب وچ داخل کیتا- کیونجے اس وقت تک دنیا دی کسے وی اسلامی جاں عربی یونیورسٹی وچ ایتھے تک کہ جامعہ ازہر وچ وی ایسا موضوع داخل نصاب نئيں سی- 

شیخ دا طریقہ تدریس ایہ سی کہ تیسرے سال دے طلبہ دے لئی صحیح مسلم توں اک حدیث تے دوسرے سال دے طلبہ دے لئی سنن ابوداؤد توں اک حدیٹ دا انتخاب کر دے- کلاس روم وچ بلیک بورڈ اُتے سند دے نال حدیث نوں لکھتے تے علم رجال دی کوئی کتاب جداں تقریب وغیرہ دے ذریعے حدیث دی تخریج، اس دے رجال دی تنقید دا طریقہ عملی صور توں بتاندے - چنانچہ شیخ دے جامعہ توں کوچ کرکے جانے دے بعد وی موصوف دے انہاں دروس دا واضح اثر باقی رہیا تے جدوں شیخ محمد امین مصری شعبہ حدیث دے صدر مقرر ہوئے تو انہاں نے البانی رح دے طریقہ درس اُتے چل کر علم اسناد نوں پڑھایا- ایتھے تک کہ عالم اسلامی دے بوہت سارے جامعات وچ ایہ طریقہ تعلیم جاری و ساری ہو گیا، جس دے نتیجہ وچ بوہت ساری کتب حدیث دی علمی تحقیق و تخریج سامنے آئی- 

شیخ دی خاکساری[لکھو]

ابو اسماء کہندے نیں کہ مجھ توں حسن عوایشہ نے بیان کیتا کہ علامہ البانی اک بار میرے گھر آئے تے اسی کمرے وچ تے اسی کرسی اُتے بیٹھے، وچ چھیندی بازی دی وجہ توں شیخ دی ضیافت نہ کرسکا تے وچ نے شیخ نوں کہیا: معاف کیجیے گا شیخ! میرے کول فی الحال کوئی چيز تیار نئيں اے جسنوں وچ تہاناں پیش کرسکاں- عوایشہ کہندے نیں کہ میرے ایہ کہنے دے بعد شیخ خاموش ہو گئے تے بات نئيں دی- وچ نے شیخ توں پچھیا کہ کیتا میرا ایہ سوال بدعت تو نئيں؟ شیخ نے کہیا، میرا ایتھے آنے دا مقصد کھانا نئيں بلکہ کھانے کھلانے والا اے- 

ابو اسماء کہندے نیں کہ مجھ توں شیخ حسین بن خالد عشیش نے البانی صاحب دے تواضع دے بارے مین چند ایسے واقعات بیان کیتے جنہاں شاید ای کسے نے سُنیا ہو، اوہ کہندے نیں: ایہ 1965- 66 دی بات اے، میری عمر 15-16 سال سی تے وچ حماہ شہر وچ رہدا سی، جتھے میرے تے اک تے صاحب دے علاوہ کوئی سلفی نئيں سی، چنانچہ اساں دونے نے شیح دے کول دعوت نامہ بھیجیا کہ اوہ ہمارے ایتھے تشریف لائيں تے ایہ بات ہمارے وہم و گمان وچ وی نئيں سی کہ شیخ ہماری دعوت نوں منظور کرے گا، کیونجے اس وقت اساں لوک چھوٹے سن تے شیخ ساناں پہچانتے وی نئيں سن- چنانچہ کچھ ای دناں دے بعد شیخ رح میرے دوسرے ساتھی دے گھر تشریف لیائے تے اوہ صاحب میرے کول بھاگے ہوئے میرے گھر آئے تے خوشخبری دی کہ شیخ ہمارے گھر تشریف لیائے نیں، ایہ سن کر اساں لوک بھاگے ہوئے شیخ دے کول گئے- 

اندازہ لگائیے کہ محدث عصر، امیر المومنین فی الحدیث دو چھوٹے چھوٹے طلبہ دی دعوت اُتے لبیک کهہ کر پہنچتا اے جدونکہ پہلے توں کوئی تعارف وی نئيں اے، تساں نے خاکساری تے تواضع دی حد کردتی، اللہ تعالی تہاناں اپنی رحمت و مغفرت توں ڈھانپ لے۔ آمین

شیخ اک لکھ حدیثاں دے حافظ سن: 

ابو اسماء کہندے نیں، شیخ عشیش نے مجھ توں بیان کیتا کہ شیخ رح اک بار بتا رہے سن کہ حافظ حدیث کسے کہندے نیں، انہاں نے دسیا کہ حفظ حدیث دا سب توں اعلی درجہ امیر المومنین فی الحدیث دا اے، فیر حافظ حدیث دا، فیر محدث دا- 

شیخ نے دسیا کہ حافظ حدیث اسنوں کہے گا جس نوں اک لکھ حدیثيں سند دے نال یاد ہوں-

عشیش کہندے نیں کہ وچ نے فورا سوال کیتا، کیتا اساں ایہ سمجھاں کہ ہمارے شیخ نوں اک لکھ حدیثيں یاد نیں؟

شیخ نے فرمایا: اس توں تو نوں کیتا مطلب، میناں یاد اے جاں نئيں؟ عشیش نے کہیا، کیاں نئيں میناں مطلب اے- شیخ نے کہیا، نئيں کوئی مطلب نئيں ہونا چاہیے – 

عشیش نے کہیا، تو کیتا وچ کهہ سکنے دی جرات کر سکدا ہوں کہ ہمارے شیخ حافظ حدیث نیں- عشیش کہندے نیں کہ جدوں وچ نے ایہ کہیا تو شیخ خاموش ہو گئے، فیر وچ نے شیخ توں کہیا کہ خاموشی دا مطلب اثبات اے، فیر شیخ نے کہیا کہ وچ نے ایہ نئيں کہیا سی کہ اس توں تو نوں کوئی مطلب نئيں ہونا چاہیے؟- عشیش نے کہیا، کیتا وچ خاموشی نوں اثبات اُتے محمول کراں، فیر شیخ خاموش ہو گئے تے وچ اپنا سوال بار بار دھراندا رہیا تو شیخ نے فرمایا " وما بکم من نعمۃ فمن اللہ- کہ ہمارے کول جو وی نعمت اے سب اللہ دی عنایت کردہ اے- عشیش نے کہیا، کہ کیتا وچ اسنوں اثبات سمجھاں؟ شیخ نے فرمایا: تو چاہو تو اسنوں اثبات اُتے محمول کرلو جاں جو چاہو سمجھ سکدے ہو- عشیش کہندے نیں کہ، جدوں شیخ نے ایہ کہیا تو وچ نے مارے خوشی دے زور توں اللہ اکبر کہیا تے کہیا الحمد اللہ ہمارے شیخ نوں اک لکھ حدیثيں یاد نیں، جدوں شیخ نے میناں ایہ کہندے ہوئے سُنیا تو ہنس پئے، ایسے جداں کہ میری بات دی تصدیق کر رہے ہوں- 

عشیش کہندے نیں ایہ شروع توں آخر تک شیخ دے جواب وچ تشفی بخش بات نئيں سی جو صرف تے صرف شیخ دی انتہا درجے دی خاکساری تے تواضع دی دلالت کردا اے- 

اس دے علاوہ وی شیخ دے تواضع تے منکسرالمزاجی دے بوہت سارے واقعات نیں، عشیش کہندے نیں شیخ رح دا مجھ توں اس طرح مباحثہ کرنا وی انہاں دی شدید خاکساری تے تواضع دی دلیل اے-

شیخ دی اولاد[لکھو]

شیخ کہندے نیں کہ اللہ دے فضل و کرم توں وچ نے اپنے سارے بچاں دا ناں عبد توں رکھیا، میری پہلی بیوی توں عبد الرحمن، عبد الطیف تے عبد الرزاق نیں- دوسری بیوی توں عبد المصور، عبد الاعلی تے عبد المہیمن نیں تے میرے خیال توں وچ نے رجال تے رواۃ دی کتاباں وچ جس قدر وی ناں دیکھے نیں، شاید نیں کسے اج تک عبد المصور ناں رکھیا ہو- اللہ تعالی میناں مزید توفیق توں نوازے تے میرے آل و اولاد وچ برکت نازل فرمائے- اے میرے رب ساناں ہماری بیویاں تے ذریت توں آنکھاں دی ٹھنڈک عطا فرما تے ساناں متقیاں دا امام بنا- 

فیر 1383ھ وچ جدوں وچ مدینہ منورہ وچ سی تو اللہ تعالی نے اک بیٹا دتا تو وچ نے مدینۃ الرسول دی مناسبت توں تے اس دی یاد وچ، نیز اللہ دے رسول دی حدیث " تسموا باسمی ولا تکنوابکنیندی" کہ میرے ناں اُتے ناں رکھو البتہ میری کنیت مت رکھو، اُتے عمل کر دے ہوئے اس بیٹے دا ناں "محمد:" رکھیا- 

شیخ دے بیٹے شیخ عبد الرزاق البانی نے انہاں دی ترتیب نوں اس طرح دسی اے:

شیح دے اخلاق[لکھو]

اج دے زمانے وچ بوہت سارے لوک جدوں غلطی کر جاندے نیں تے جدوں کوئی عالم جاں انہاں ورگا شیخ جاں طالب علم نصیحت کردا اے تو نئيں مانتے- لیکن شیخ البانی رح جداں کہ وچ نے انہاں توں سُنیا اے، انہاں دی کتاباں وچ پڑھیا اے، ایسے نئيں سن- حق بات توں شرم نئيں کر دے تے اسنوں اپنے لیکچر تے دروس وچ علی الاعلان کہندے سن- 

شیخ دا اخلاق ایہ وی سی کہ اوہ اپنی تعریف اپنے نال پسند نئيں کر دے سن، تاکہ انہاں دے اندر ریا کاری نہ پیدا ہو جائے، اپنے تلامذہ تے دوستاں دے احوال دریافت کر دے رہدے سن- بھلائی دا بدله بھلائی توں دیندے تے بوہت زیادہ رونے والے سن- 

شیخ بوہت ای رقیق القلب تے بوہت زیادہ آنسو والے شخص سن، شايد ای کسے ایسی حدیث دا ذکر آیا ہو جس وچ رونے والی بات ہو تے شیخ نہ روئے ہوں- 

شیخ دی تالیفات[لکھو]

ابو اسماء کہندے نیں کہ شیخ حسن عوایشہ دے ذریعے میناں شیخ البانی رح دے ہاتھاں لکھی ہوئی فہرست ملی جس وچ انہاں نے اپنی مطبوعہ او رغیر مطبوعہ کتاباں دا ذکر کیتا اے جنہاں دی تعداد 66 تک پہنچتی اے، لیکن یاد رہے کہ شیخ نے اس وچ اپنی ساری کتاباں دا ذکر نئيں کیتا اے، چنانچہ مجّلہ اصالہ وچ شیخ دے مشہور شاگرد علی حسن عبد الحمید حلبی اثری دے قلم توں اک مضمون شائع ہویا جس وچ انہاں نے شیخ رح دی تمام تالیفات دا ذکر کیتا اے جس دے حساب توں شیخ دی کل تالیفات دی تعداد 218 تک پہنچتی اے- 

مرض وفات[لکھو]

وفات دے پہلے آخری تن سالاں وچ شیخ نوں بوہت ساری بیماریاں لاحق ہو گئی سن، وچ شیخ توں ٹیلی فون اُتے برابر رابطہ رکھدا سی تے انہاں توں بات چيت کردا سی، شیخ دی بیماریاں دی وجہ توں شیخ دا وزن برابر گھٹتا جا رہیا سی، ایتھے تک کہ جدوں وچ نے 1999-8-5 نوں شیخ دی زیارت دی تو اس وقت شیخ صاحب بوہت دبلے ہو گئے سن، ایتھے تک کہ وفات دے دن تساں دا وزن 30 کلو توں وی کم ہو گیا سی- 

شیخ محمد عابدین (جو شیخ دی زنانی ام الفضل دے رشته داراں وچوں نیں) نے مجھ توں قاہرہ ایئرپورٹ اُتے دسیا کہ شیخ دا اینمیا (خون دی کمی) دا مرض لاحق ہو گیا اے تے اسی طرح محمد بدیع موسی نے عمان وچ میناں دسیا سی کہ شیخ نوں کلیجے اورپھپھڑے وچ تکلیف سی- ابو اسماء کہندے نیں کہ شیخ نوں ہمیشہ حلق وچ لیس دار بلغم دی شکایت رہتی سی، وچ نے خود شمیسانی ہسپتال وچ شیخ دی زیارت دے وقت انہاں دی تکلیف دیکھی سی- 

شیخ علی بن حسن عبد الحمید الحلبی نے مجھ توں دبئی وچ بیان کیتا کہ وفات توں دو دن پہلے شیخ نے مجھ توں قرآن دی تفسیر تے صحیح ابوداؤد دا نسخہ منگوایا تے انہاں نے مجھ توں بیان کیتا کہ وفات توں اک مہینے پہلے تک شیخ تن دن تک صرف اک حدیث دی تلاش وچ لگے رہے، ایتھے تک کہ اپنے پوتے عبادہ نوں 18 صفحات میرے سامنے املا کرادیا-

شیخ محمد ابراہیم شقرہ توں کہندے ہوئے سُنیا کہ شیخ رح بحث و تحقیق توں غفلت نئيں کر دے سن تے جدوں کچھ لکھنا چاہندے سن تے اپنے بیٹاں توں کہندے سن" اکتب جاں عبد الطیف، اکتب جاں عبادہ" (عبد الطیف لکھو، عبادہ تو وی لکھو)

ایہ لوک شیخ نوں سونے دی حالت وچ کہندے ہوئے سنتے، " ھات کتاب الجرح والتعدیل جزء کذا صفحہ کذا" (کہ الجرح و التعدیل کتاب دا فلاں جزء فلاں صفحہ لے کر آؤ) ایہ سی شیخ دا علم دے نال شغف دا عالم- 

اس طرح شیخ رح نے زندگی دے 60 سال توں زیادہ دی مدت علم دے درس و تدریس تے خدمت وچ گزاری، کتنے حوشگورا تے بہترین سن اوہ دن!

ابو اسماء کہندے نیں، وچ نے بروز ہفتہ بتریخ 23 جمادی الاول 1420ھ بمطابق 2 اکتوبر 1999ع نوں عصر دے بعد شیخ دی وفات دی خبر سنی-انا للہ و انا الیہ راجعون 

شیخ دا وصیت نامہ[لکھو]

شیخ دے وصیت نامہ دی عبارت دا اردو ترجمہ من و عن درج ذیل اے-

وصیت نامہ دی عبارت

بسم اللہ الرحمن الرحیم

وچ اپنی بیوی، بچاں، دوستاں تے سارے اعزہ نوں وصیت کردا ہوں کہ جدوں انہاں نوں میری وفات دی خبر پہنچے تو اوہ میرے لئی مغفرت تے رحمت دی دعائيں کرو تے میرے اُتے نوحہ نہ کرو، نہ ای آواز توں روئيں- 

ثانیا: میناں دفن کرنے وچ جلدی کرو، میری تجہیز و تکفین وچ جتنے لوگاں دی ضرورت ہو انہاں دے علاوہ میرے رشتہ داراں، اعزہ و اقارب نوں خبر نہ کرو- میناں میرے پڑوسی، میرے مخلص دوست، عزت خصر ابو عبد اللہ غسل دتیاں گے، نیز اوہ لوک انہاں دے نال غسل دینے وچ شریک ہوسکتے نیں جن نوں اوہ اپنی مدد دے لئی منتخب کرے گا- 

ثالثا: وچ چاہتا کہ میناں سب توں قریبی جگہ وچ دفن کیتا جائے تاکہ جو لوک میرے جنازے نوں اٹھائيں، انہاں گاڑی وغیرہ وچ رکھنے دی ضرورت نہ پئے تے لوگاں نوں اپنی اپنی گاڑیاں توں قبرستان تک جانے دی ضرروت نہ پیش آئے- میری قبر ایسے قبرستان وچ ہو جو قدیم ہو تے جس دے بارے وچ غالب گمان ہو کہ اسنوں اکھیڑا نئيں جائے گا- 

جس شہر وچ میری وفات ہو اوتھے دے لوگاں دے لئی ضروری اے کہ اوہ میری تدفین دے بعد ای میرے انہاں بچاں نوں خبر کرو جو اس شہر دے باہر ہوں- تاکہ جذبات دے غالب ہونے دی وجہ توں میری تدفین وچ تاخیر نہ ہو- اللہ توں دعا اے کہ وچ اس توں ایسی حالت وچ ملاں کہ اوہ میرے اگلے تے پچھلے سارے گناہاں نوں معاف کرديئے ہوں-

وصیت دی تنفیذ[لکھو]

شیخ دی وصیت دے مطابق اس دی تنفیذ کردتی گئی، چنانچہ شیخ دی وفات مغرب توں تھوڑی دیر پہلے ہوئی تے عشاء دے تن گھنٹہ بعد تساں دی تجہیز و تکفین کردتی کئی- تساں دے بھائیاں، بیٹاں، شاگرداں، دوستاں تے اعزہ و اقارب وچوں جو لوک اس وقت نماز جنازہ وچ حاضر ہو سکے انہاں دی تعداد 5000 جاں اس توں زیادہ سی، سنت دے مطابق تساں دی نماز جنازہ میدان وچ ادا کیتی گئی- 

شیخ دی قبر[لکھو]

تساں دی وصیت وچ سی کہ تہاناں سب توں قریبی قبرستان وچ دفن کیتا جائے- 

ابو اسماء کہندے نیں، اس وچ کوئی شبہ نئيں کہ سب توں قریبی جگہ توں مراد شیخ دے گھر توں قریبی جگہ سی، ورنہ تو تساں دی وفات شمیسانی ہسپتال وچ ہوئی سی- 

شیخ دا گھر عمان وچ اک پہاڑ اُتے واقع اے- جس دا ناں ہملان اے تے شیخ دے گھر دے قریب ای اک پرائیویٹ قبرستان اے جو چاراں طرفوں بند اے، اسی وچ شیخ دفن کیتے جانے دے لئی اللہ نے راستہ ہموار فرمایا، چنانچہ اسی ہملان قبرستان وچ تساں مدفون نیں-

حوالے[لکھو]

  • حیاۃ الالبانی رحمہ اللہ۔ 56/57
  • اقتباس:ماھنامہ مجلہ صراط المستقیم،برمنگھم