داود ظاہری

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
امام  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں honorific prefix (P511) ویکی ڈیٹا پر
داود ظاہری
(عربی وچ: داود بن علي الظاهري خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں name in native language (P1559) ویکی ڈیٹا پر
صورة معبرة عن داود ظاہری

معلومات شخصیت
جم تریخ 815  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں date of birth (P569) ویکی ڈیٹا پر
جم تھاں کوفہ  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں place of birth (P19) ویکی ڈیٹا پر
موت تریخ 883  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں date of death (P570) ویکی ڈیٹا پر
موت تھاں بغداد  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں place of death (P20) ویکی ڈیٹا پر
شہریت Black flag.svg خلافت عباسیہ  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں country of citizenship (P27) ویکی ڈیٹا پر
مذہب اسلام
فرقہ اہل سنت
فقہ اجتہاد
عملی زندگی
استاد محمد بن ادریس شافعی،  احمد بن حنبل،  اسحاق بن راہویہ  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں student of (P1066) ویکی ڈیٹا پر
قابل ذکر شاگرد ابن جریر طبری،  ابن حزم  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں student (P802) ویکی ڈیٹا پر
پیشہ faqih  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں occupation (P106) ویکی ڈیٹا پر
شعبۂ عمل fiqh،  Hadith studies  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں field of work (P101) ویکی ڈیٹا پر
P islam.svg باب اسلام
'
بسم الله الرحمن الرحيم
الله

مضامین بسلسلہ اسلام :

ربط=اہل سنت

داود بن علی بن خلف ظاہری (201ھ – 270ھ — 815ء – 883/4ء)[1] تاریخ اسلام دے سنہری دور دے اک عالم و محقق جو تفسیریات، علم اسماء الرجال تے تاریخ نگاری ورگے اہ‏م علمی و تحقیقی شعباں دے متخصص سن۔ داود ظاہری دا شمار اہل سنت دے علمائے مجتہدین وچ ہوندا اے۔ داود ظاہری دی شہرت دی اصل وجہ فقہی مذاہب وچ اک نويں منہج یا مسلک یعنی فقہ ظاہری دی تشکیل اے۔ اسنو‏ں ظاہری کہنے دی وجہ ایہ سی کہ اوہ قرآن و سنت دے ظاہر ہی نو‏ں قابل اعتبار خیال کردے تے انہاں وچ کسی قسم دی تاویل، رائے یا قیاس نو‏ں روا نئيں سمجھدے سن۔ تاریخ اسلام وچ داود ظاہری پہلے عالم نيں جنہاں نے سب تو‏ں پہلے علانیہ اس مسلک نو‏ں اختیار کیتا۔ فقہ ظاہری نو‏ں اہل سنت دا پنوجاں فقہی مکتب فکر وی سمجھا جاندا اے پر انہاں نے کدی خود نو‏ں اس حیثیت تو‏ں پیش کیتا تے نہ انہاں دے پیروکاراں نے اپنے مکتب فکر دے بانی نو‏ں اس نظر تو‏ں دیکھیا۔[2][3] گوکہ انہاں نو‏ں متنازع شخصیت سمجھیا جاندا اے لیکن مورخین لکھدے نيں کہ داؤد ظاہری نو‏ں انہاں دے عہد وچ خاصی مقبولیت حاصل سی،[4] حتیٰ کہ بعض مورخین نے انہاں نو‏ں "محقق دوراں" دے لقب تو‏ں وی یاد کیتا اے۔[5] ابن حزم اندلسی لکھدے نيں: اوہ اصفہانی دے لقب تو‏ں معروف سن کیونکہ انہاں دی والدہ دا وطن اصفہان سی نیز انہاں دے والد حنفی سن۔[5]

حالات زندگی[لکھو]

ابتدائی زندگی[لکھو]

داؤد ظاہری دی اصل جائے پیدائش اُتے مورخین دا اتفاق نئيں اے۔ عموماً انہاں نو‏ں ایرانی شہر اصفہان تو‏ں منسوب کیتا جاندا اے[6][7] تے اسی لئی متعدد کتاباں وچ انہاں نو‏ں "داود اصفہانی" وی لکھیا گیا اے۔ ابن حزم اندلسی تے شمس الدین ذہبی وغیرہ نے اس انتساب دی وجہ بیان کردے ہوئے لکھیا اے کہ درحقیقت انہاں دی والدہ دا تعلق اصفہان تو‏ں سی جدو‏ں کہ داود ظاہری عراقی نژاد سن تے عراقی شہر کوفہ وچ انہاں دی پیدائش ہوئی سی۔[5][8][9][10] ایگناز گولڈزیہر نے وی اس موقف تو‏ں اتفاق کیتا اے کہ اوہ کوفہ وچ پیدا ہوئے سن لیکن نال ہی ایہ وی تحریر کیتا کہ انہاں دے والد عباسی خلیفہ مامون الرشید دی جانب تو‏ں کاشان وچ دیوانی ملازمت اُتے مامور سن۔ کاشان اصفہان دے قریب واقع اک چھوٹا ایرانی شہر اے۔[11][12]

تعلیم[لکھو]

ابتدائی عمر ہی وچ داود ظاہری کوفہ تو‏ں بغداد آگئے سن۔ ایتھ‏ے اس دور دے اجلہ علما ابو ثور، یحییٰ بن معین تے احمد بن حنبل وغیرہ تو‏ں تفسیر قرآن تے علوم حدیث دی تعلیم حاصل کیندی۔[5][13] روایندی الہیات دی انہاں معروف شخصیتاں تو‏ں جو علم انہاں نے حاصل کیتا سی اوہ انہاں دے والد (جو فقہ حنفی دے پیروکار سن) دے افکار و نظریات تو‏ں یکسر متصادم سی[10][12][14][15][16] معروف ہندوستانی مصلح تے محقق چراغ علی لکھدے نيں کہ درحقیقت فقہ ظاہری فقہ حنبلی دی طرح حنفی مکتب فکر دا راست رد عمل سی[6]

بغداد وچ اپنی تعلیم مکمل ک‏ے لینے دے بعد داود ظاہری مزید تعلیم دے لئی خراسان دے شہر نیشاپور روانہ ہوئے تے اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے اسحاق بن راہویہ دے سامنے زانوئے تلمذ تہ کیتے۔[5][7][12][17] اسحاق بن راہویہ اس دور وچ اہل سنت دے وڈے امام تے سنی علوم دے امین سمجھے جاندے سن۔[11] ابو الفرج ابن جوزی لکھدے نيں کہ تاریخ اسلام دے عالم اجل اسحاق بن راہویہ تو‏ں حصول علم دے دوران وچ ظاہری نے مذہبی موضوعات اُتے انہاں تو‏ں مباحثہ کیتا تھا[18] جس دی ہمت کوی کسی نے نئيں کیندی۔[19] اثنائے درس راہویہ نے شافعی اُتے تنقید دی تو ظاہری نے جواباً عرض کیتا کہ اس موضوع اُتے آپ شافعی دے موقف نو‏ں سمجھ نئيں سکے نيں۔ اُتے احمد بن حنبل نے جو خود بنفس نفیس اس مباحثے دے وقت اوتھ‏ے حاضر سن، اسحاق بن راہویہ نو‏ں درست قرار دتا۔[20]

ابتدا وچ داؤد ظاہری فقہ تے اصول وچ شافعی دے پیروکار سن چنانچہ انہاں نے فقہ شافعی دے اصولاں وچ توسیع وی کیندی۔[21][22][23] اس تاثر دی وجہ غالباً ابن راہویہ ہی سن۔[11] فقہ شافعی تے بعد ازاں خود اپنی فقہ دے تئاں انہاں دی "جنونی" حمایت یا تصَلّب نو‏ں بیان کردے ہوئے دائرۃ المعارف الاسلامیہ دے محققین لکھدے نيں کہ داود ظاہری دی فقہ درحقیقت فقہ شافعی دی یک رخی تفسیر اے جس وچ انہاں نے استنباط مسائل دے لئی اجماعِ فقہا دے شافعی نقطہ نظر نو‏ں رد کردے ہوئے اسنو‏ں قیاس دی اک شکل قرار دتا۔[7]

اساتذہ[لکھو]

داود ظاہری دے چند مشہور اساتذہ دے نام حسب ذیل نيں:

  • سلیمان بن حرب
  • عمرو بن مرزوق
  • قعنبی
  • محمد بن کثیر عبدی
  • مسدد بن مسرہد
  • اسحاق بن راہویہ
  • ابو ثور لمبی
  • قواریری

تدریس[لکھو]

نیشاپور وچ تعلیم مکمل کرنے دے بعد داود ظاہری واپس بغداد آگئے تے ایتھ‏ے خود اپنا حلقہ درس قائم کیتا۔[9][12] انہاں دے شاگرداں دی درست تعداد دے سلسلے وچ مورخین دا اختلاف اے لیکن ایہ متفق علیہ اے کہ انہاں دی شاگرداں دی تعداد بہت زیادہ سی، جو شاگرد انہاں دی روزانہ مجلس وچ مستقل حاضر ہوندے سن انہاں دا اندازہ چار تو‏ں پنج ہزار دے درمیان وچ لگایا گیا اے۔[13][14] جلد ہی انہاں دی شہرت بغداد تو‏ں نکل ک‏ے عالم اسلام دے دوسرے شہراں وچ وی پہنچ گئی تے ہر جگہ دے وڈے علما مذہبی موضوعات اُتے انہاں دا موقف جاننے دی کوشش کرنے لگے۔[24] گوکہ داود ظاہری دے دور وچ وی انہاں دے افکار و نظریات نو‏ں تسلیم نئيں کیتا گیا لیکن انہاں دے معاصرین نے انہاں نو‏ں کوی فتویٰ جاری کرنے تو‏ں روکا تے نہ منصب تدریس تو‏ں معزول کرنے دی کوشش کیندی۔[5] انہاں دے ارشد تلامذہ وچ محمد بن داود ظاہری، احمد بن حنبل دے فرزند عبد اللہ، محمد بن جریر طبری، نفطویہ تے رویم بن احمد قابل ذکر نيں۔[25][26][27] نیز داود ظاہری قاضی عبد اللہ القیسی دے وی استاد سن جنہاں نے اندلس وچ فقہ ظاہری دی اشاعت وچ اہ‏م کردار ادا کیتا اے۔[28]

تلامذہ[لکھو]

داود ظاہری دے چند مشہور شاگرداں دے نام درج ذیل نيں:

  • محمد بن داؤد ظاہری
  • زکریا ساجی
  • یوسف بن یعقوب داودی
  • عباس بن احمد مذکر

وفات[لکھو]

رمضان دے مہینے وچ بغداد وچ انہاں دی وفات و تدفین ہوئی۔[5][13][29] عیسوی تقویم دے حساب تو‏ں انہاں دا سنہ وفات مختلف فیہ اے۔[30] مورخین دے ایتھ‏ے 883ء تے 884ء دونے سنین ملتے نيں۔[9][12][29][31]

افکار و نظریات[لکھو]

مقالہ بہ سلسلۂ مضامین

فقہ

ائمہ فقہ

امام ابو حنیفہ · امام مالک
امام شافعی · امام احمد بن حنبل

فقہ اربعہ

فقہ حنفی · فقہ شافعی
فقہ مالکی · فقہ حنبلی

تقسیم بلحاظ تقلید

احناف · شوافع
مالکی · حنابلہ
غیر مقلد

اقسام جائز و ناجائز

فرض <=> حرام
واجب <=> مکروہ تحریمی
سنت مؤکدہ <=> اساءت
سنت غیرمؤکدہ <=> مکروہ تنزیہی
مستحب <=> خلاف اولی
مباح


عقیدہ[لکھو]

داود ظاہری دے کلامی مکتب فکر دے متعلق ابن تیمیہ نے لکھیا اے کہ اوہ اثری سن تے خدا دی ذات وچ غور کیتے بغیر اس دی تمام صفات دے قائل سن۔[32][33] بارہواں صدی عیسوی دے مورخ مذاہب عبدالکریم شہرستانی نے احمد بن حنبل تے سفیان ثوری دے نال داود ظاہری دا ذکر کیتا تے لکھیا اے کہ اہل سنت دے انہاں علما نے خدا دی ذات والا صفات دی تاویلی تے تشبایہی تعبیرات نو‏ں مسترد ک‏ے دتا سی[34] نیز ابن تیمیہ تے شہرستانی دونے نے داود ظاہری تے انہاں دے تلامذہ نو‏ں ابن حنبل، سفیان ثوری، ابو ثور، الماوردی، شافعی تے انہاں سب دے تلامذہ دے نال طبقہ اہل حدیث وچ شمار کیتا اے[35][36] جو اہل الرائے دا مخالف مکتب فکر سمجھا جاندا اے۔

مذہبی متون دی اساسی طبیعت وچ غور و فکر نہ کرنے تے انہاں دے ظواہر اُتے عمل ک‏ے لینے دے رجحان نے داود ظاہری نو‏ں وی متاثر کیتا۔ ہور علما و فقہائے اسلام دی طرح داود ظاہری وی قرآن و سنت نو‏ں اسلامی شریعت دے اولین مآخذ قرار دیندے نيں لیکن داود انہاں دے بیانات نو‏ں ظاہری معناں اُتے محمول کردے تے قیاس تو‏ں سخت اجتناب برتتے نيں۔ نیز استنباط مسائل وچ اوہ قرآن و سنت نو‏ں چند مخصوص حالات (جنہاں دا مفصل ذکر انہاں کتاب وچ ملدا اے) ہی وچ قابل انطباق خیال کردے نيں۔[7][37]

قیاس[لکھو]

داود ظاہری نے فقہ وچ استنباط مسائل دے لئی قیاس نو‏ں یکسر مسترد ک‏ے دتا اے،[2][37][38] انہاں نے نہ صرف اسنو‏ں مسترد کیتا بلکہ اسنو‏ں بدعت تے شرعی رو تو‏ں اسنو‏ں ناجائز فعل قرار دتا۔[39][40] قرآن و سنت دے احکم و نواہی اُتے انہاں دی رائے دے متعلق سخت متضاد بیانات ملتے نيں۔ مورخین تے سوانح نگاراں نے انہاں تمام متضاد بیانات دا ذکر کیتا اے۔[41] کچھ محققین دا خیال اے کہ داود ظاہری انہاں احکم نو‏ں انہی احوال تک محدود سمجھتے نيں جنہاں وچ اوہ احکم دتے گئے،[42] جدو‏ں کہ بعض دا کہنا اے کہ بیان کردہ احوال دی مناسبت تو‏ں اوہ اک عمومی اصول تشکیل دیندے تے اسنو‏ں منطبق کردے نيں۔[43]

اجماع[لکھو]

داود ظاہری دے ایتھ‏ے اجماع قابل اعتبار لیکن مشروط اے یعنی ایہ اجماع محض اصحاب رسول دا ہونا چاہیے، انہاں دے بعد آنے والی تمام نسلاں دا اجماع لغو اے۔[37][44][45] اس مسئلے وچ داؤد الظاہری دا مسلک درحقیقت انہاں دے پیشرو احمد بن حنبل تے ابو حنیفہ دے مسلک دے مطابق اے۔[46][47]

ماہیت قرآن[لکھو]

گوکہ داود ظاہری نے احمد بن حنبل تو‏ں علم حدیث حاصل کیتا لیکن قرآن دی ماہیت اُتے انہاں دا اپنے استاد تو‏ں سخت اختلاف سی داود ظاہری دے نزدیک قرآن اک "محدث" یعنی حال وچ وقوع پزیر ہونے والی شے اے۔[7][48][49] احمد بن حنبل نو‏ں اس موقف تو‏ں سخت اختلاف سی قبل ازاں ظاہری دا شافعی دے معاملے وچ اسحاق بن راہویہ تو‏ں اختلاف ہويا، اس موقع اُتے جداں احمد بن حنبل نے انہاں نو‏ں شافعی دا دفاع کردے دیکھیا تو انہاں نے انہاں تمام افراد تو‏ں اپنے تعلقات منقطع ک‏ے لئی جو ظاہری دے ساسی سن یا مذہبی امور وچ انہاں تو‏ں رجوع کردے سن۔[20] نیز قرآن دے متعلق ظاہری دے اس بیان دے سلسلے وچ اک افواہ وی گشت کرنے لگی جس نے جلتی اگ وچ تیل دا کم کیتا تے اختلافات دی خلیج مزید وسیع ہو گئی۔ شامی محدث ابن تیمیہ لکھدے نيں کہ ایہ تنازع اصلاً محض تعبیری سن جو داود ظاہری (جنہاں دا کہنا سی کہ خدا دا کوئی ہمسر نئيں)، جہمیہ تے معتزلہ (جنہاں دا اعتقاد سی کہ قرآن مخلوق اے) دے بیان تو‏ں پیدا ہوئے۔[48]

نیز داود ظاہری، ابن حنبل، شافعی، اسحاق بن راہویہ، طبری، مالک بن انس، سفیان ثوری، عبد الرحمن اوزاعی، ابو حنیفہ، ابن خزیمہ، عبد اللہ ابن مبارک، دارمی تے بخاری - جیسا کہ ابن تیمیہ نے اپنے عہد تک ائمہ اسلام دے نام شمار کرائے نيں[48] - انہاں تمام حضرات دا اس امر اُتے اتفاق اے کہ قرآن مخلوق نئيں اے[50] لیکن اس وقت اک تعبیری غلط فہمی رونما ہوئی جداں داود ظاہری، بخاری تے مسلم بن الحجاج نے اللہ تے قرآن دے درمیان وچ امتیاز برتنے دے لئی قرآن دے حق وچ "حادث" دی تعبیر استعمال کیندی۔ اس دے برخلاف عام مسلماناں تے بیشتر ائمہ اسلام دا موقف ایہ سی کہ قرآن خدا دا بلا استعارہ حقیقی کلام اے جدو‏ں کہ مذکورہ تن حضرات دا کہنا سی کہ خدا دا کلام اس دی اک صفت اے۔[51][52][53]

موجودہ دور دے بعض علما دا موقف ایہ اے کہ داود ظاہری دے متعلق حدوث قرآن دی روایت وچ ضعف ملدا اے اس لئی غالب گمان ایہی اے کہ انہاں نے قرآن دے متعلق ایسی گل کوی نئيں دی تے نہ انہاں دا ایہ اعتقاد رہیا۔[12] بلکہ درحقیقت داود ظاہری دی جانب تو‏ں تقلید تے قیاس (اہل سنت دے دوسرے ممتاز مکاتب فکر دے اہ‏م ستون) دے انکار نے انہاں سنی مکاتب فکر دے منتسبین نو‏ں اس امر اُتے برانگیختہ کیتا کہ اوہ ظاہری دی جانب اس غلط عقیدے نو‏ں منسوب کریئے تاکہ عام مسلما‏ن انہاں تو‏ں تے انہاں دے مکتب فکر تو‏ں بدگمان ہو دے دور ہو جان۔[54] بقول ابو عبیدہ، داود ظاہری تے انہاں دے تلامذہ نے تو معتزلہ تے قرآن دے بابت انہاں دے عقیدے دی جس شد و مد تو‏ں مخالفت کیندی سی ویسی احمد بن حنبل نے وی نئيں کیندی۔ اس طرح دے عقائد دی تردید وچ انہاں نے تحریری رد وی شائع کیتے جنہاں وچ انتہائی درشت بولی استعمال کیتی گئی سی۔[54][55]

سود[لکھو]

داود ظاہری دا موقف اے کہ اشیا دا مبادلہ بالمثل وچ اضافہ یعنی سود دی ممنوعہ قسم دا اطلاق محض چھ اشیا اُتے ہوندا اے جسنو‏ں پیغمبر اسلام نے بیان کیتا اے: سونا، چاندی، گندم، جو، کھجور تے نمک۔[4] چونکہ ظاہری دے ایتھ‏ے مسائل دے استنباط و تخریج وچ قیاس دا استعمال ناجائز اے اس لئی انہاں نے فقہا دے اس مسلمہ نظریہ تو‏ں انحراف کیتا کہ مذکورہ نبوی بیان دا منشا ہور تمام اشیا نو‏ں محیط اے۔ چنانچہ انہاں دے نزدیک انہاں مذکورہ اجناس دے سوا کسی تے شے وچ اضافہ دے نال مبادلہ بالمثل سود نئيں۔ جے پیمغبر اسلام انہاں اجناس دے علاوہ ہور اشیا نو‏ں وی اس فہرست وچ شامل کرنا چاہندے تو انہاں نو‏ں بیان کردے، انہاں چھ دے بیان دا مقصد ہی ایہ اے کہ مبادلہ بالمثل وچ سود صرف انہی اشیا وچ منحصر اے تے مسلما‏ن دوسری اشیا دے حسب مرضی لین دین وچ آزاد نيں۔[12]

زنانہ لباس[لکھو]

شوکانی نے لکھیا اے کہ داود ظاہری مسلما‏ن خوایتن دے لئی نقاب نو‏ں فرض دی بجائے مستحب خیال کردے سن، انہاں دا موقف ایہ سی کہ مسلما‏ن خواتین چہرہ کھول سکتی نيں البتہ بدن دے دوسرے اعضا ڈھکے رہنا ضروری نيں۔[56] ابو حنیفہ تے احمد بن حنبل دا وی ایہی موقف اے۔[56]

سفر[لکھو]

رمضان دے مہینے وچ جے کوئی مسلما‏ن روزے دی حالت وچ اپنا سفر شروع کرے تو ظاہری دے نزدیک اوہ اپنا اس دن دا روزہ توڑ سکدا اے۔ ایہی موقف ابن راہویہ تے ابن حنبل دا وی اے۔[57] ظاہری دے اس موقف دی دلیل قرآن دی اوہ آیت اے جس وچ مسافر نو‏ں روزہ نہ رکھنے دی رخصت تے سفر ختم ہونے دے بعد انہاں دی قضا ک‏ے لینے دی ہدایت موجود اے۔[58] البتہ ظاہری دے موقف وچ مزید ایہ شق وی قابل ذکر اے کہ جے کسی مسلما‏ن مسافر نے دوران وچ سفر وچ روزے رکھے تب وی سفر تو‏ں واپسی اُتے انہاں روزاں دی قضا لازم ہوئے گی کیونکہ مذکورہ آیت وچ روزہ نہ رکھنے دی ہدایت محض رخصت نئيں بلکہ حکم خداوندی اے جس اُتے عمل کرنا ضروری اے۔[12]

دوران وچ سفر وچ بیشتر مسلما‏ن نمازاں وچ قصر وی کردے نيں۔ فقہا دے درمیان وچ "سفر شرعی" (جس سفر تو‏ں روزہ چھوڑنے دی رخصت تے نمازاں قصر کرنے دی اجازت حاصل ہو جائے) دی مدت تے مسافت موضوع بحث رہ‏ے نيں۔ اس مسئلے وچ ظاہری دا موقف ایہ اے کہ شریعت وچ مدت تے مسافت تو‏ں قطع نظر ہر قسم دے سفر وچ نمازاں قصر کرنے دی اجازت دتی گئی اے۔[12]

تصنیفات[لکھو]

داود ظاہری کثیر التصانیف سن۔ ایرانی مورخ ابن ندیم نے اپنی کتاب الفہرست وچ ظاہری دی 157 تصنیفات دے نام درج کیتے نيں جنہاں وچاں بیشتر اسلامیات تو‏ں متعلق نيں۔[59] بعض کتاباں بہت طویل تے ضخیم وی نيں جنہاں وچ شرعی نقطہ نظر تے تمام مکاتب فکر دے موقف شرح و بسط تو‏ں مذکور نيں۔[29] نیز ظاہری محمد بن ادریس شافعی دے سب تو‏ں پہلے سوانح نگار سمجھے جاندے نيں۔[60][61][62] ابن ندیم تے ابن عبد البر دا بیان اے کہ ظاہری دی تحریر کردہ ایہ کتاب نہ صرف شافعی دی پہلی سوانح عمری سی بلکہ کسی فقیہ دی جانب تو‏ں لکھی جانے والی پہلی سوانح عمری وی سی۔[10] اُتے انہاں دیاں کتاباں دست برد زمانہ دی نذر ہو گئياں تے اسيں تک پہنچ نہ سکیتیاں۔

ابن ندیم نے مزید لکھیا اے کہ شافعی دی الرسالہ دے بعد اہل سنت دے ایتھ‏ے ابن حنبل تے ظاہری ہی وڈے مصنف گزرے نيں جنہاں نے فقہ اسلامی دے اصول اُتے مفصل کتاباں تصنیف کیتیاں۔ ظاہری نے تقلید، قرآن دی عام[63] تے خاص آیتاں دے فرق، شریعت دے مجمل و مفصل احکم دے فرق تے شافعی دے نال اپنے تجرگل ورگے موضوعات اُتے متعدد کتاباں تصنیف کیتیاں۔[64] عصر حاضر دے محققین نے اصول اُتے انہاں دی تصنیفات دی حسب ذیل گٹھ بندی دی اے: مشروط اجماع، عدم جواز تقلید، عدم جواز قیاس، خبر آحاد، خبر متواتر، ادلہ محکمہ، خاص بمقابلہ عام تے مفصل بمقابلہ مجمل۔[65][66] ایہ تمام زمرے یا ابواب تے شاید انہاں وچ موجود معلومات ابتداً عہد فاطمی دے مصنف قاضی نعمان دی کتاب وچ محفوظ ہوئے، نیز فقہ ظاہری دے عالم ابن حزم اندلسی نے وی اپنی کتاب المحلی وچ جا بجا داود ظاہری دی کتاباں تو‏ں اقتباس نقل کیتے نيں۔

معاصرین دی آرا[لکھو]

گوکہ ظاہری دے نظریات و افکار متنازع سن تے آج وی سمجھے جاندے نيں لیکن انہاں دا کردار اجلے کپڑے دی مانند تے تقویٰ مسلم سی[5][7][12][30][67] خطیب بغدادی،[17] سیوطی، البانی، ذہبی،[5] نووی تے طبری[68] نے متفقہ طور اُتے انہاں دے بلند اخلاق، تواضع تے کسر نفسی تے شخصی خصائل حمیدہ دا ذکر کیتا اے۔

سنی نقطہ نظر[لکھو]

گرچہ موجودہ دور وچ فقہ ظاہری نو‏ں اوہ مقبولیت حاصل نئيں اے جو ہور چار مکاتب فکر نو‏ں حاصل اے۔[31] اُتے فقہ ظاہری اپنے عہد وچ اک اہ‏م مکتب فکر سمجھا جاندا تھا[2] تے اس دا دائرہ اثر میسوپوٹیمیا، جزیرہ نما آئبیریا، جزائر بلیبار، شمالی افریقا تے جنوبی ایران تک پھیلا ہويا سی[12] انہاں دے اسيں عصر ناقدین وی جداں انہاں دے افکار اُتے نقد کردے نيں تو نال ہی انہاں دی فہم تے علمی سطح دا اعتراف کیتے بغیر نئيں رہندے۔ حتیٰ کہ ذہبی[5] نے تو انہاں نو‏ں "محقق دوراں" دے خطاب تو‏ں نوازا اے تے نال ہی ایہ وی لکھیا کہ بغداد وچ علمی ریاست ظاہری اُتے ختم ہوندی اے۔[13] جداں طبری تو‏ں کسی نے ابن قتیبہ دینوری دی کتاباں دے متعلق دریافت کیتا تو انہاں نے جواب وچ کہیا کہ انہاں دیاں کتاباں کچھ نئيں نيں، انہاں دی بجائے اصحاب الاصول دیاں کتاباں پڑھاں جنہاں وچ سب تو‏ں پہلے شافعی تے ظاہری دے نام لئی تے بعد ازاں انہاں دے معاصرین کے۔[5]

اہل سنت دے دوسرے مکاتب فکر نے وی ظاہری دے رد قیاس اُتے خاصا نقد کیتا اے۔ شافعی دے ابتدائی پیروکاراں نے عموماً اپنے سابقہ اسيں درس دے متعلق منفی نقطہ نظر قائم ک‏ے لیا سی[3][12] چنانچہ شوافع وچ خصوصاً امام الحرمین جوینی نے ظاہری اُتے سخت تنقیداں کیتیاں نيں۔[5] اُتے ایسے بوہت سارے شوافع وی گزرے نيں جنہاں نے انہاں دے بعض نظریات تو‏ں استفادہ کیتا تے انہاں نو‏ں اختیار کرنے دی کوشش کیندی۔[29] ذہبی نے ظاہری تے انہاں دے متبعین دا ایہ کہہ ک‏ے دفاع کیتا اے جس طرح جوینی نے اجتہاد دے ذریعہ اپنے نظریات قائم کیتے سن اسی طرح ظاہری نے وی کیتا۔ نیز ابن الصلاح نے وی ظاہری دے افکار تے انہاں دی فقہ دا دفاع کیتا اے تے نال ہی اہل سنت دے انہاں علما دی فہرست وی نقل کیندی اے جو ظاہری دی آرا نو‏ں اجتہاد تو‏ں تعبیر کردے نيں۔[5]

شیعی نقطہ نظر[لکھو]

اہل تشیع دے ایتھ‏ے ظاہری تے انہاں دے مکتب فکر اُتے زیادہ نئيں لکھیا گیا۔ سنہ 1970ء دی دہائی وچ اک اثنا عشری عالم عبد الکریم مشتاق نے داود ظاہری اُتے الزام لگایا کہ اوہ تشبیہ باری دے قائل سن تے اپنے اس دعوے دا ماخذ سنی مورخ شہرستانی دی کتاب الملل و النحل نو‏ں بتایا۔[69] جدو‏ں کہ حقیقت وچ شہرستانی نے اس دے برعکس ایہ لکھیا اے کہ ظاہری ایسا عقیدہ نئيں رکھدے سن۔[70] شہرستانی دے الفاظ ملاحظہ فرمائاں:[71]

سو احمد بن حنبل، داؤد بن علی اصفہانی تے ائمہ سلف دی اک جماعت نے اپنے تو‏ں متقدم سلف اصحاب حدیث مثلاً مالک بن انس تے مقاتل بن سلیمان دے طریقے نو‏ں اپنائے رکھیا تے اسی اُتے قائم رہ‏ے۔ انہاں لوگاں نے سلامتی دی روش اختیار دی تے کہیا: "کتاب و سنت وچ جو کچھ آیا اے اسيں اس اُتے ایمان لاندے نيں تے ایہ گل قطعی طور اُتے جاننے دے بعد کہ اللہ عزوجل مخلوقات وچو‏ں کسی چیز دے مشابہ نئيں اے تے اوہ تمام چیزاں جو وہم وچ آندی نيں اللہ انہاں دا خالق و قادر و مقدر اے، اسيں تاویل تو‏ں کسی طرح دا تعرض نئيں کردے۔ آیات و اخبار تشبیہ باری وچ اسيں کسی طرح دی تاویل دے قائل نئيں نيں"۔ ایہ لوگ تاویل تو‏ں اس حد تک احتراز کردے سن کہ انہاں دا قول اے کہ: "جس شخص نے اللہ تعالیٰ دے اس ارشاد دی تلاوت کردے وقت کہ خلقت بيدي (ميں نے اپنے دوناں ہتھواں تو‏ں پیدا کیتا) اپنا ہتھ ہلایا، یا ایہ روایت دے وقت کہ قلب المومن بين إصبعين من أصابع الرحمن (یعنی مومن دا قلب اللہ دی دو انگلیاں دے درمیان وچ اے) اپنی دو انگلیاں تو‏ں اشارہ کیتا، تو اس دا ہتھ کٹنا تے اس دی دو انگلیاں دا اکھاڑ دینا واجب و ضروری اے"۔

ظاہری دی تردید وچ اسماعیلی شیعاں دا نقطہ نظر زیادہ واضح معلوم ہوندا اے۔ النعمان نے ظاہری دے بیک وقت رد قیاس تے قبول استدلال نو‏ں نشانہ تنقید بنایا اے[72] تے اسی موقف دی بنا اُتے انہاں نے ظاہری دے فرزند تے فقہ ظاہری اُتے وی تنقید کیتی اے۔

معتزلی نقطہ نظر[لکھو]

تاویلی فلسفہ دے قائل معتزلی یا اہل اعتزال دے ایتھ‏ے ظاہری تے فقہ ظاہری دے تئاں تشدد پایا جاندا اے۔ گوکہ کچھ مشہور معتزلی شخصیتاں مثلاً ابراہیم نظام وغیرہ نے ظاہری ہی دی طرح قیاس دا انکار کیتا اے لیکن نال ہی اوہ لفظی تشریح تے اجماع دے وی منکر نيں نیز انہاں وچو‏ں بیشتر شخصیتاں ظاہری دے افکار نو‏ں لغو قرار دیندی نيں۔[3][73] سانچہ:مسلم ائمہ کرام

حوالے[لکھو]

  1. مناع القطان، تاریخ التشریع الاسلامی، ص: 181، 182
  2. 2.0 2.1 2.2 Joseph Schacht, Dāwūd b. ʿAlī b. Khalaf. Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online, 2013. Reference. 9 January 2013
  3. 3.0 3.1 3.2 Mohammad Sharif Khan and Mohammad Anwar Saleem, Muslim Philosophy And Philosophers, pg. 34. New Delhi: Ashish Publishing House, 1994.
  4. 4.0 4.1 Dr. Mohammad Omar Farooq, The Riba-Interest Equivalence, June 2006
  5. 5.00 5.01 5.02 5.03 5.04 5.05 5.06 5.07 5.08 5.09 5.10 5.11 5.12 الذہبی، سانچہ:Ws، ج 13 اندراج 55، ص 97-108
  6. 6.0 6.1 Chiragh Ali, The Proposed Political, Legal and Social Reforms. Taken from Modernist Islam 1840–1940: A Sourcebook, pg. 281. Edited by Charles Kurzman. New York City: Oxford University Press, 2002.
  7. 7.0 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 Encyclopedia of Islam, vol. II, C-G, pg. 182. Eds. Bernard Lewis, Charles Pellat and Joseph Schacht. Assist. J. Burton-Page, C. Dumont and V.L. Menage. Leiden: Brill Publishers, 1971. Photomechanical print.
  8. عبد القادر ابی الوفاء القُرَشی، طبقات الحنفیہ، ج 1، ص 419
  9. 9.0 9.1 9.2 Devin J. Stewart, "Muhammad b. Dawud al-Zahiri's Manual of Jurisprudence." Taken from Studies in Islamic Law and Society Volume 15: Studies in Islamic Legal Theory. Edited by Bernard G. Weiss. Pg. 114. Leiden: 2002. Brill Publishers.
  10. 10.0 10.1 10.2 Christopher Melchert, The Formation of the Sunni Schools of Law: 9th-10th Centuries C.E., pg. 179. Leiden: Brill Publishers, 1997.
  11. 11.0 11.1 11.2 Ignác Goldziher, The Zahiris: Their Doctrine and Their History, Brill Classics in Islam Volume 3, pg.27, Brill: Boston, 2008
  12. 12.00 12.01 12.02 12.03 12.04 12.05 12.06 12.07 12.08 12.09 12.10 12.11 Dr. Omar A. Farrukh, Zaharism، A History of Muslim Philosophy، Ahlul Bayt Digital Islamic Library Project
  13. 13.0 13.1 13.2 13.3 ابو اسحاق الشیرازی، طبقات الفقہاء، ص 92
  14. 14.0 14.1 Goldziher, pg.28
  15. ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج 2، ص 422
  16. الذہبی، میزان الاعتدال، ج 2، ص 15
  17. 17.0 17.1 خطیب البغدادی، تاریخ بغداد، ج 2، ص 369-370
  18. ابو الفرج ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج 12، ص 236
  19. خطیب البغدادی، تاریخ بغداد، ج 2، ص 370-371
  20. 20.0 20.1 Melchert, pg. 182.
  21. ابن الندیم، کتاب الفہرست، ص 216
  22. السبکی، طبقات شافعیہ، ج 2، ص 46
  23. Camilla Adang, "This Day I have Perfected Your Religion For You: A Zahiri Conception of Religious Authority", pg. 15. Taken from Speaking for Islam: Religious Authorities in Muslim Societies. Ed. Gudrun Krämer and Sabine Schmidtke. Leiden: Brill Publishers, 2006.
  24. ابن الندیم، کتاب الفہرست، ص 217
  25. ابن الندیم، کتاب الفہرست، ص 234
  26. ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج 5, ص 173. حیدرآباد: 1911ء۔
  27. Ahmet T. Karamustafa, Sufism: The Formative Period، pg. 73. Berkeley: University of California Press, 2007.
  28. The Islamic school of law – evolution, devolution, and progress، pg. 118. Eds. Rudolph Peters and Frank E. Vogel. Cambridge: Harvard Law School, 2005.
  29. 29.0 29.1 29.2 29.3 Encyclopaedia of Islam, vol II C-G, pg. 183. Eds. Bernard Lewis, Charles Pellat and Joseph Schacht. Assist. J. Burton-Page, C. dumont and V.L. Menage. Leiden: Brill Publishers, 1970. Photomechanical print.
  30. 30.0 30.1 Goldziher, pg.29
  31. 31.0 31.1 "Law, Islamic". Encyclopedia.com. http://www.encyclopedia.com/topic/Islamic_law.aspx. Retrieved on 13 مارچ 2012. 
  32. ابن تیمیہ، العقیدہ الاصفہانیہ، ص 77
  33. ابن حزم، الفصل فی الملل والاہواء والنحل، ج 2، ص 140
  34. الشہرستانی، الملل والنحل، ج 1، ص 74
  35. الشہرستانی، الملل والنحل، ج 1، ص 170
  36. ابن تیمیہ، حقیقت الصیام، ص 35-36
  37. 37.0 37.1 37.2 J.H. Kramers and H.A.R. Gibb, Shorter Encyclopedia of Islam، pg. 266. Ithaca: Cornell University Press, 1953.
  38. Sanusi Lamido Sanusi, MUSLIM COMMUNITIES IN MULTI RELIGIOUS MILIEU: Some Reflections on the Madinan Constitution، اکتوبر 2003
  39. Ayatollah Morteza Motahhari، The Role Of Ijtihad in Legislation, Ijtihad' in the Sunni Tradition، Portal Islamica
  40. Walîd b. Ibrâhîm al-`Ujajî، Qiyas in Islamic Law – A Brief Introduction، Alfalah Consulting, FRIDAY, 29 اپریل 2011
  41. السبکی، طبقات الشافعیہ، ج 2، ص 46
  42. ابن خلدون، مقدمہ، ایڈیٹر Franz Rosenthal، لندن: 1958، ج 3، ص 5
  43. Goldziher, pg.36
  44. Goldziher, pg.34
  45. ابن حزم، الاِحکم فی اصول الاَحکم، ج 4، ص 147
  46. Muhammad Muslehuddin, "Philosophy of Islamic Law and Orientalists," Kazi Publications, 1985, p. 81
  47. Dr. Mohammad Omar Farooq, "The Doctrine of Ijma: Is there a consensus?," June 2006
  48. 48.0 48.1 48.2 ابن تیمیہ، مجموع الفتاوی، ج 5، ص 532
  49. ابن تیمیہ، مجموع الفتاوی، ج 6، ص 160-161
  50. ابن تیمیہ، منہاج السنہ النبویہ، ج 2، ص 106-107
  51. ابن تیمیہ، مجموع الفتاوی، ج 12، ص 177
  52. "The Jahmite Ash'aris: The Qur'an Present With Us is 'Muhdath' Meaning (To Them) Created – Ibn Battah's (d. 387H) Refutation of the Jahmites of Old With A Clarification of the Doubts of Contemporary Jahmite Ash'aris Regarding What is 'Muhdath'". http://www.asharis.com/creed/articles/nubev-the-jahmite-asharis-the-quran-present-with-us-is-muhdath-meaning-created.cfm. 
  53. محمد ناصر الدین البانی، مختصر العلو للعلی العظیم للذہبی، ص 211
  54. 54.0 54.1 Dr. Arif Khalil Abu Ubaida, Imam Dawud al-Zahiri and his Influence in Islamic Jurisprudence, pg.56
  55. ابن الندیم، کتاب الفہرست، ص 81
  56. 56.0 56.1 Yusuf al-Qaradawi، Is Wearing the Niqāb Obligatory for Women?، SuhaibWebb.com
  57. Salman al-Ouda، Fasting for Someone Intending Travel، Islam Today, Sat, 08/21/2010
  58. قرآن، 2:185
  59. ابن الندیم، کتاب الفہرست، ص 271-272
  60. النووی، تہذیب الاسماء واللغات، ج 1، ص 82
  61. ابن حجر عسقلانی، توالی التاسیس لمعالی محمد بن ادریس، ص 26
  62. ابن عساکر، تاریخ دمشق
  63. الشہرستانی، الملل والنحل، ج 1، ص 61
  64. The International Institute of Islamic Thought, SOURCE METHODOLOGY IN ISLAMIC JURISPRUDENCE، USUL AL FIQH AFTER AL IMAM AL SHAFI'I
  65. Devin Stewart, "Muhammad b. Dawud al-Zahiri's Manual of Jurisprudence." Taken from Studies in Islamic Law and Society Volume 15: Studies in Islamic Legal Theory. Edited by Bernard G. Weiss. Pg. 127. Leiden: 2002. Brill Publishers.
  66. Devin Stewart, "Muhammad b. Jarir al-Tabari's al-Bayan 'an Usul al-Ahkam and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 337. Taken from Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002. Edited by James Montgomery. Leuven: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.
  67. ابو الفداء، المختصر فی اَخبار البشر، ج 2، ص 260
  68. خطیب البغدادی، تاریخ بغداد، ج 2، ص 373
  69. Abdul Kareem Mushtaq, Shi'a Usool al-Deen, Tauheed – Belief in the Oneness of Allah، Answering Ansar
  70. Sunni Defense, Accusing Dāwūd al-Žāhirī، Lies of Answering Ansar, 27 ستمبر 2009
  71. الشہرستانی، الملل و النحل، ج 1، ص 104
  72. قاضی النعمان، اختلاف اَصول المذاہب، ص 193۔
  73. ابن الندیم، کتاب الفہرست، ص 172

باہرلے جوڑ[لکھو]