پاکستان ميرينز

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
Pakistan Marines
Official logo of the Pakistan Marines.jpg
Official emblem of the Pakistan Marines
سرگرم1971-1974
1990-Present
دیس پاکستان
وفاداری پاکستان
برانچ پاکستان بحریہ
فسمMarine warfare
کردارExpeditionary and Amphibious warfare
سائز2,000 or 5,000 (vary as troops are rotated)
حصہNaval Strategic Forces Command
عسکریہ پاکستان
Marines Combatant Headquarters (MHQ)Qasim Marine Base کراچی, Sindh Province
پاکستان میرین اکیڈمی, Karachi
NicknamePM
ماٹوAnd hold fast Allah's path and do not be divided
ورہے گنڈھاںیوم بحریہ: ستمبر 6
جھڑپاںجنگ آزادی بنگلہ دیش
Operation Enduring Freedom – HOA
Operation Sir Creek
کارگل جنگ
دہشت اُتے جنگ
شمال مغرب پاکستان وچ جنگ
Operation Maddad-I
Operation Bright Star
Operation Madad-II آپریشن ضرب عضب
کمانڈر
Commander Coast Areas, COMCOASTRAdm ظفر محمود عباسی
پرمکھ
کمانڈر
امیر البحر Shahid Karimullah
Commandar Obaidullah
شناختی نشان
AbbreviationPM
Arm BadgeMarines

پاکستان میرینز ( اردو : بحریہَ پاکستان ) [۱] یا محض پاک میرینز ، بحریہ دے اندر اپنے فرائض سرانجام دینے دے لئی بحریہ دے افسران تے ہور اہلکاراں اُتے مشتمل اک پاک بحریہ دے اندر اک مہم جوئی تے عمیق جنگی یکساں سروس برانچ ا‏‏ے۔ [۲] پاک بحریہ دفاعی ، زمینی بنیاد اُتے فضائی دفاع تے فورس تحفظ فراہ‏م کرنے دے لئی پاک بحریہ د‏‏ی نقل و حرکت نو‏‏ں بروئے کار لٹریولز وچ فورس تحفظ فراہ‏م کرنے د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔ [۳]

پاکستان سمندریہ (انگریزی:Pakistan marines) پاکستان مسلح افواج د‏‏ی اک شاخ اے جو پاک بحریہ تو‏ں مشابہت رکھدی ا‏‏ے۔

پاکستانی فوجی قیادت دے ڈھانچے وچ ، میرینز پاک بحریہ دے اندر اک مہم جوشی تے عمیق شاخ نيں ، جو اکثر تربيت‏ی ، مہمری کارروائیاں تے رسد دے مقاصد نو‏‏ں انجام دینے دے لئی پاک فوج دے نال مل ک‏ے کم کردیاں نيں۔ [۲]

ابتدائی طور اُتے قائم کيتا تے کمیشنڈ 1 1971 جون وچ اُتے مشرقی پاکستان جنگ وچ پاک فوج د‏‏ی مدد دے لئی. جی ایچ کیو نے اس نوزائیدہ قوت نو‏‏ں پاک فوج دے یونٹاں نو‏‏ں کامیابی دے نال ہندوستانی فوج دے گھیراؤ تو‏ں نکالنے وچ استعمال کيتا۔ انہاں دا صدر دفتر پی این ایس بختیار تے پی این ایس ٹائٹومیر وچ سی تاکہ ٹیٹیکل ریورائن / آبی ذخیرے تو‏ں چلنے والے کماں د‏‏ی نگرانی کرن۔ اس چھوٹی لیکن بہادر قوت نے جلد ہی پاکستان د‏‏ی آب و ہو‏‏ا تو‏ں پیدا ہونے والے آپریشن اُتے نمایاں اثر ڈالنا شروع کيتا تے بہت ساریاں جاناں نو‏‏ں بچایا۔ جنگ دے بعد دے منظر نامے د‏‏ی وجہ تو‏ں 1974 وچ انہاں دا خاتمہ ہوگیا ، کیونجے اس وقت پاکستان دے پاس دریاواں دا کوئی علاقہ نئيں بچا سی۔ [۴]

25 نومبر 1990 نو‏‏ں ، میرینز نو‏‏ں دوبارہ منظم کيتا گیا تے سی ڈی آر دے تحت دوبارہ تقرری کيتی گئی ۔ عبیداللہ تب تو‏ں اوہ پاک بحریہ دا اک جزو رہے نيں ، اوہ فوج تے بحریہ د‏‏ی خصوصی دستےآں دے نال مل ک‏ے آپریشن کردے نيں۔ [۴] میرینز نو‏‏ں بنیادی طور اُتے فوری جوابی کاروائی تے سمندری نگرانی دے مقاصد دے نال ملک دے ساحلی تے ابھیدی علاقےآں د‏‏ی حفاظت کيتی ذمہ داری سونپی گئی اے ، تے پاک فوج دے انسٹرکٹراں نے اسکول آف انفنٹری تے ٹیکٹیکس وچ تربیت حاصل کيتی ا‏‏ے۔ [۲]

2010 وچ ، میرینز ، پاک فوج ، بحریہ تے فضائیہ دے نال قریبی ہ‏م آہنگی وچ ، 80 سالاں وچ ملک دے بدترین سیلاب تو‏ں پھسے ہوئے دیہاتیاں نو‏‏ں بچانے دے لئی چوویہہ گھینٹے کم کر رہ‏ی سن۔ [۵]

تریخ[لکھو]

یکم جون 1971 نو‏‏ں پاک بحریہ وچ پاک فوج دے نال بھرتی آپریشناں دے لئی مختص انفنٹری بٹالین نو‏‏ں پاک بحریہ نے اپنی تریخ مشرقی پاکستان د‏‏ی طرف کھچ لی سی :76 [۱] :76 [۱] ابتدائی طور اُتے ، میریناں د‏‏ی تشکیل برطانوی رائل میریناں اُتے مبنی کيتی گئی سی تے اس دا مقصد جغرافیائی خطے وچ آزادانہ مہم تے ابھیدی کارروائیاں د‏‏ی طرف سی جو بنیادی طور اُتے اک مردہ سطح دا میدانی علاقہ سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پاک فوج نو‏‏ں مشینی آپریشن انجام دینے وچ مشکل پیش آندی سی ، بھانويں اک تیز رفتار زمینی قوتاں دے لئی مثالی تھیٹر۔ [۶]

میرین نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے چٹاگانگ تے کھلنا وچ بھارتی فوج دا مقابلہ کرنے دے لئی صرف چار گشتی کشتی تے امپورٹڈ امپورٹڈ امپائینس گاڑیاں سونپ دتیاں گئیاں ۔ [۶] تربیت د‏‏ی کمی ، دوانی خطےآں ، آپریشنل صلاحیتاں دے بارے وچ غلط فہمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، میرینز شورش دا مقابلہ کرنے دے لئی کوئی خاص نتیجہ برآمد کرنے وچ ناکا‏م رہی جس دے نتیجے وچ 1974 وچ انہاں دا خاتمہ ہويا۔

بٹالین آف پاکستان میرینز نے آپریشن برائٹ اسٹار د‏‏ی حمایت وچ تربيت‏ی مشق دے دوران لینڈنگ کرافٹ د‏‏ی افادیت نو‏‏ں لینڈنگ تے ایشور کيتا۔

بہر حال ، میرینز 1988 تک اپنے ابتدائی شکل وچ موجود رہیاں تاکہ ملک وچ پاک بحریہ دے سمندر پار ادارےآں د‏‏ی بنیادی سلامتی د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کيتا جاسک‏‏ے۔ [۷] بحریہ وچ مسٹرال ہتھیاراں دا نظام متعارف کرانے دے بعد ، میرینز نو‏‏ں سی ڈی آر دے تحت دوبارہ کمشنر بنایا گیا ۔ عبید اللہ ( پی این) سروس نمبر 1558) پی این ایس قاسم دے آس پاس منورہ فورٹ دے نال 14 اپریل 1990 نو‏‏ں اپنے پہلے فارورڈ اڈے د‏‏ی خدمت کررہی ا‏‏ے۔

پاک بحریہ د‏‏ی درخواست دے مطابق ، پاک آرمی نے کاکول وچ پاکستان ملٹری اکیڈمی تے بعد وچ کوئٹہ دے اسکول آف انفنٹری اینڈ ٹیکٹیکس وچ میرینز دے نويں اہلکاراں د‏‏ی تربیت دا آغاز کيتا ، جس دا مقصد بحریہ دے غیر ملکی ادارےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی اک انفنٹری یونٹ بڑھانا سی۔ :159 [۸]

ابتدائی طور اُتے ، میرینز دے مقاصد بحریہ دے غیر ملکی ادارےآں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنا تے بحریہ د‏‏ی نقل و حرکت دا استعمال کردے ہوئے وفاقی حکومت کیت‏‏ی مدد کردے سن ۔ [۷] میرینز دے ہیڈ کوارٹرز نو‏‏ں پی این ایس ہمالیہ (بحریہ دا واحد بوٹ کیمپ) تو‏ں پی این ایس قاسم وچ منورہ قلعہ منتقل کيتا گیا سی جسنو‏ں 1994 وچ میرین ویہہ قاسم دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا سی۔ کمشننگ میرینز وچ پچاسی کمشنڈ آفیسرز ، جنرل سروس دے سینسٹھ چیف پیٹی آفیسرز تے تینتالیس میرین شامل سن ۔ اس د‏ی پہلی بٹالین ستمبر 1971 وچ فعال ہوئی سی۔

پہلی جنگی تفویض دے اک حصے دے طور اُتے ، گزشتہ دہائی دے دوران ، میرینز نو‏‏ں سر کریک خطے وچ تعینات کيتا گیا سی ، جنوبی مشرقی سرحد اُتے خطرہ کئی گنیاودھ گیا سی ، جس دے فوری جواب د‏‏ی ضمانت سی۔

خطرہ د‏‏ی نوعیت تے مقدار دا اندازہ لگاندے ہوئے پاک بحریہ نے سر کریکس خطے وچ اک وڈی فورس د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ اس وقت دے ریئر ایڈمرل شاہد کریم اللہ نے اضافی بٹالین تے اس دے مرحلے وار ترقیا‏ت‏‏ی منصوبے دے معاملے د‏‏ی بھرپور کوشش کيتی۔ اپنے قیام دے بعد تو‏ں ، کریکس بٹالین نو‏‏ں اپنے نامزد کردہ ذمہ داری دے علاقے وچ تعینات کيتا گیا ا‏‏ے۔ [۹]

28 مارچ 2013 نو‏‏ں ، پاک بحریہ نے گوادر پورٹ دے دفاع نو‏‏ں ہور مستحکم کرنے تے پاکستان دے مغربی علاقےآں وچ پاک بحریہ دے اہ‏م اثاثےآں تے تنصیگل کيتی سیکیورٹی ودھانے دے لئی ، پاکستان میرینز د‏‏ی تیسری بٹالین دا آغاز کيتا۔

تنظیم[لکھو]

میرین ہیڈ کوارٹر[لکھو]

دوسری جنگ عظیم دے دوران رائل میرینز دے ذریعہ نصب منورہ قلعے وچ اک پرانی توپ۔

میرینز دا صدر دفاتر ابتدائی طور اُتے 1971 وچ مشرقی پاکستان وچ نیول ویہہ ڈدا ميں قائم کيتا گیا سی لیکن ہندوستان دے نال تیسری جنگ دے بعد اوہ کراچی منتقل ہوگ.۔ [۸] 1990 وچ ، میرینز نو‏‏ں ابتدا وچ پی این ایس ہمالیہ وچ منظم کيتا گیا سی ، لیکن تنظیمی کمانڈ پی این ایس قاسم وچ واقع منورہ قلعہ وچ منتقل کردتی گئی سی جسنو‏ں 1995 وچ قاسم میرین ویہہ دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا سی۔ :50 [۱۰][۶][۱۱] میرینز دے لئی عمومی فوجی انتظامیہ تے رسد کراچی وچ قاسم میرین ویہہ تو‏ں چلدی نيں۔

میرینز میرین ویہہ قاسم تو‏ں آرمی تے میرینز دے وچکار انٹر سروسز رابطہ رابطے نو‏‏ں برقرار رکھدی اے تے اس اُتے قابو رکھدی اے ، فوجی تربیت تے آرمی انسٹرکٹرز تے اسلحہ سسٹم دے ماہرین دے ذریعہ فراہ‏م کردہ اسلحہ سسٹم اُتے ہدایات د‏‏ی نگرانی کردی ا‏‏ے۔ [۱۲]

میرین اڈے ، کیمپ تے بٹالین[لکھو]

پاکستان میرینز د‏‏ی کارروائیاں نو‏‏ں بنیادی طور اُتے قاسم میرین ویہہ تو‏ں کنٹرول کيتا جاندا اے لیکن اوہ مشترکہ آرمی میرین ویہہ سر کریک ، آرمی ویہہ اورماریا ، گوادر میرین کیمپ تے میرین ویہہ پنجاب وچ تعینات نيں ۔ [۱۳][۱۴] 1998 دے بعد تو‏ں ، فوج نے نیوی نو‏‏ں چھ انفنٹری بٹالین (تقریبا~ 800 اہلکار) ودھانے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی ، [۷] جس دے کمانڈر ( لیفٹیننٹ کرنل ) فوج دے عہدے دے حامل اک افسر دے ذریعہ کمانڈ کيتا گیا اے:

بٹالین گیریژن / ہیڈ کوارٹر ذمہ داری دا علاقہ کمیشن د‏‏ی تریخ
پہلی میرینز بٹالین [۷] جوائنٹ آرمی میرینز ویہہ سر کریک سر کریک / کوری 11 اگست 1999
میرینز امیفبیئس ونگ [۶] قاسم میرین بیس کراچی کوسٹ 1 جولائ‏ی 2002
پہلی کریک بٹالین میرینز ویہہ سجاول ضلع ٹھٹھہ 13 مئی 2008
دوسری میرینز بٹالین میرین ویہہ قاسم ضلع کراچی 17 اکتوبر 2012
تیسری میرینز بٹالین میرین ویہہ گوادر گوادر دا بندرگاہ 29 مارچ 2013
21 ويں ایئر ڈیفنس بٹالین [۱۵] میرین ویہہ اورماریا گوادر ساحل / اورماریا 7 جولائ‏ی 2017

عملہ[لکھو]

قیادت تے تربیت[لکھو]

پاکستان میرین یونٹ دے ممبران نے آپ د‏‏ی U.S] دے نال آپریشنل چھلاورن د‏‏ی وردی پہن رکھی سی۔ اسيں منصب 2009 وچ ۔

کمانڈر کوسٹل ایریاز (کومکاسٹ) ، جسنو‏ں چیف آف اسٹاف میرینز (سی ایس ایم) نامزد کيتا گیا اے ، میرینز وچ اعلیٰ درجے دا افسر اے ، عام طور اُتے تھری اسٹار دے عہدے اُتے ہُندا اے ، جس نے براہ راست چیف آف نیول اسٹاف نو‏‏ں اطلاع دی۔ :73 [۱۶]

بھرتی ہونے والے افراد تے امیدواراں نو‏‏ں ہدایت کيتی جاندی اے کہ اوہ میرینز وچ کمیشن حاصل کرنے دے لئی کراچی نیول پاکستان اکیڈمی وچ داخل ہاں ، جتھے امیدوار فوجی تریخ تے تربیت تو‏ں متعلق کورسز وچ پاس ہوجاندے نيں ، جو پی این ایس ہمالیہ وچ چلائے جاندے نيں۔ .[۴] کمیشن دے بعد ، سمندری افسران تے اہلکاراں نو‏‏ں ہدایت کيتی جاندی اے کہ اوہ قاسم میرین ویہہ وچ واقع میرین ٹریننگ سینٹر (ایم ٹی سی) وچ حاضر ہاں ، جو عام طور اُتے فوج دے ماہرین دے ذریعہ ہدایت کيت‏یاں گئیاں سن۔ ایم ٹی سی وچ ، میرینز نے بیسک میرینز کورس مکمل کيتا جس وچ غیر مسلح لڑائی ، قریبی سہ ماہی د‏‏ی جنگ ، سیکیورٹی دے فرائض ، تیراکی ، چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں نمٹنے تے پیدل چلنے د‏‏ی تدبیراں وچ جامع جسمانی تربیت د‏‏ی ہدایات شامل سن۔

بنیادی فوجی تربيت‏ی کورس پاس کرنے دے بعد ، میرینز نو‏‏ں ہدایت کيتی گئی اے کہ اوہ کوئٹہ وچ پاک فوج دے اسکول آف انفنٹری تے ٹیکٹیکس وچ جاواں جتھے انہاں نو‏ں فوجی جواناں دے نال مل ک‏ے تربیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ [۲] 1999 دے بعد تو‏ں ، میرین نو‏‏ں ساحلی علاقےآں اُتے بحری اڈےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی مسٹرل میزائل نظام ، آرڈیننس ، تے خصوصی سیکیورٹی کورسز چلانے د‏‏ی ہدایت دتی گئی ا‏‏ے۔ [۱۷]

جب آپریشنل ماحول وچ تعی .ن کيتا جاندا اے تاں میرین فارمیشن تے اہلکار چھلاورن د‏‏ی وردی پہندے نيں لیکن بصورت ہور اوہ عوامی تے بین الاقوامی تقاریب وچ بحریہ دے لباس د‏ی وردی پہندے نيں۔ [۲]

کمیشنڈ افسران تے اندراج شدہ درجہ[لکھو]

میرینز پاک بحریہ دے اندر شاخ نيں ، لہذا ، ریاستہائے متحدہ وچ امریکی میرینز تے برطانیہ وچ رائل میرینز دے برعکس اوہی صفاں تے دستخطےآں نو‏‏ں پاک بحریہ دے برابر استعمال کردے نيں۔ :76 [۱]

پاکستان میرینز دے کمیشنڈ آفیسر رینک دا ڈھانچہ
پے گریڈ O-9 O-8 O-7 O-6 O-5 O-4 O-3 O-2 O-1
اشارہ Vice admiral Pakistan Navy insignia.svg



US-O9 insignia.svg
Rear admiral Pakistan Navy insignia.svg



US-O8 insignia.svg
Commodore insignia full.jpg



US-O7 insignia.svg
Insignia Captain Pakistan Navy.gif Insignia Commander Pakistan Navy.gif Insignia LieutenantCommander Pakistan Navy.gif Insignia Lieutenant Pakistan Navy.gif Insignia SbLieutenant Pakistan Navy.gif Insignia Midshipman Pakistan Navy.gif
عنوان نائب ایڈمرل بحریہ دا امیر کموڈور کپتان کمانڈر لیفٹیننٹ کمانڈر لیفٹیننٹ سب لیفٹیننٹ مڈشپ مین
مخفف وی ایڈم آر ایڈم Cdre. کیپٹن سی ڈی آر۔ لیفٹیننٹ سی ڈی آر۔ لیفٹیننٹ ایس لیفٹیننٹ ایم ڈی ایس پی
نیٹو کوڈ آف 9 آف 8 آف -7 آف -6 آف -5 آف 4 آف -3 آف -2 آف 1
درجہ بندی د‏‏ی درجہ بندی 3-star Admiral 2-star Admiral 1-star Admiral
پاکستان میرینز وچ چیف پیٹی آفیسرز دا ڈھانچہ
پے گریڈ سی پی او 1 سی پی او 2 سی پی او 3 یا -6 یا -5 یا -4 یا -3 یا -2 یا -1 یا -1
عنوان ماسٹر چیف پیٹی آفیسر فلیٹ چیف پیٹی آفیسر چیف پیٹی آفیسر پیٹی آفیسر برابر نئيں معروف شرح برابر نئيں قابلیت سیمین ٹیک عام شرح ٹیک برابر نئيں
اشارہ Fleet Chief Petty Officer Pakistan Navy Insignia.JPG Chief Petty Officer Pakistan Navy Insignia.JPG
مخفف ایم سی پی او ایف سی پی او سی پی او پی او NE ایل ایچ NE ABT-I او ڈی ٹی II NE
نیٹو کوڈ یا -9 یا 8 یا -7 یا -6 یا -5 یا -4 یا -3 یا -2 یا -1 یا -1

سروس ایوارڈ[لکھو]

سانچہ:Ribbon devices/alt سانچہ:Ribbon devices/alt سانچہ:Ribbon devices/alt سانچہ:Ribbon devices/alt
سانچہ:Ribbon devices/alt سانچہ:Ribbon devices/alt سانچہ:Ribbon devices/alt سانچہ:Ribbon devices/alt
سانچہ:Ribbon devices/alt سانچہ:Ribbon devices/alt سانچہ:Ribbon devices/alt سانچہ:Ribbon devices/alt
سانچہ:Ribbon devices/alt سانچہ:Ribbon devices/alt
سانچہ:Ribbon devices/alt

فوٹو گیلری[لکھو]

ہور ویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. ۱.۰ ۱.۱ ۱.۲ ۱.۳ Waters, Conrad (2011). Seaforth World Naval Review 2012 (in English). Palo Alto, CA, USA: Seaforth Publishing. p. 200. ISBN 978-1-78346-632-0. Retrieved 28 November 2018. 
  2. ۲.۰ ۲.۱ ۲.۲ ۲.۳ ۲.۴ "Pakistan Marines". Pakistan Navy Directorate for Public Press Release. https://www.youtube.com/watch?v=7JtnB1FDqNY. Retrieved on 17 April 2012. 
  3. (Iiss), The International Institute of Strategic Studies (2017-02-14). The Military Balance 2017 (in English). Routledge, Chapman & Hall, Incorporated. ISBN 978-1-85743-900-7. 
  4. ۴.۰ ۴.۱ ۴.۲ PNS Qasim. "History". Navy Inter-Services Public Relations (Naval ISPR). https://web.archive.org/web/20060704062828/http://www.paknavy.gov.pk/qasim.htm. Retrieved on 17 April 2012. 
  5. Amid the Pakistan floods: 'A village slowly drowning'
  6. ۶.۰ ۶.۱ ۶.۲ ۶.۳ Pakistan Marines (Global Security.org). "Pakistan Marines". Pakistan Marines (Global Security.org). https://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/marines.htm. Retrieved on 17 April 2012. 
  7. ۷.۰ ۷.۱ ۷.۲ ۷.۳ "Marine Badges: Pakistan" (in ru). http://www.marinebadges.com/collection/pakistan/. Retrieved on 29 November 2018. 
  8. ۸.۰ ۸.۱ Siddiqa-Agha, A. (2001). Pakistan's Arms Procurement and Military Buildup, 1979–99: In Search of a Policy (in English). Springer. ISBN 978-0-230-51352-5. Retrieved 29 November 2018. 
  9. "PNS Qasim". paknavy.gov.pk. https://web.archive.org/web/20120627040148/http://www.paknavy.gov.pk/qasim.htm. Retrieved on 5 May 2019. 
  10. Indian Defence Review (in English). Lancer International. 1995. Retrieved 5 December 2018. 
  11. Anwar, Dr Muhammad (2006). Stolen Stripes and Broken Medals: Autobiography of a Senior Naval Officer (in English). Author House. ISBN 978-1-4670-1056-6. Retrieved 5 December 2018. 
  12. Khiyal, Lt-Cdr. Roshan (3 December 2010). "Pakistan Marines" (in ur) (watch.tv). Karachi, Pakistan: ISPR Marines. https://www.youtube.com/watch?v=7JtnB1FDqNY. Retrieved on 5 December 2018. 
  13. "Pak Marines pride of nation" (in en). https://www.thenews.com.pk/print/251239-pak-marines-pride-of-nation. 
  14. "Pakistan Navy Marines' 21st Air Defence Battalion assigned to Ormara". 16 July 2017. https://quwa.org/2017/07/16/pakistan-navy-marines-21st-air-defence-battalion-assigned-ormara/. 
  15. "Ground Breaking Ceremony of 21st Air Defence Battalion". https://www.paknavy.gov.pk/NAVY_NEWS/NN%20ENG%20Web%20Jul-17.pdf. Retrieved on 16 December 2018. 
  16. Waters, Conrad (2011). Seaforth World Naval Review 2012 (in English). Seaforth Publishing. ISBN 978-1-78346-632-0. Retrieved 5 December 2018. 
  17. "IAF's Atlantique Kill Picture Gallery – Vayu Sena". http://vayu-sena-aux.tripod.com/other-atlantique-gallery.html. Retrieved on 14 December 2018. 

باہرلے جوڑ[لکھو]