الفہرست (شیخ طوسی)

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
الفہرست (شیخ طوسی)
سانچہ:Px230
فہرست شیخ طوسی (کتاب)
مؤلف:شیخ محمد بن حسن بن علی (۳۸۵ق-۴۶۰ق)، مشہور بنام شیخ طوسی
موضوع:رجال و فہرست نویسی
تعداد مجلد:1
اشاعت:چاپخانہ دانشگاہ مشہد

الفہرست شیخ طوسی دی عربی بولی دی تالیف اے جسنو‏ں فہرست نویسی دی روش دے مطابق لکھیا گیا اے۔ اس کتاب وچ شیعہ مؤلفین دے آثار دی معرفی کيتی گئی اے ہور ایہ کتاب شیعہ رجال دے اہ‏م ترین آثار تے منابع وچو‏ں اے۔

مؤلف[سودھو]

اصل مضمون: شیخ طوسی

محمد بن حسن بن علی (۳۸۵ق-۴۶۰ق)، مشہور بنام شیخ طوسی پنجويں صدی ہجری دے شیعہ محدثین تے فقہا وچو‏ں نيں۔ شیخ طوسی نے عراق وچ شیخ مفید، سید مرتضی تے ہور علما دی شاگردی اختیار کيتی۔ جدو‏ں شاپور دا کتابخانہ جلایا گیا تو بغداد تو‏ں نجف ہجرت دی تے اوتھ‏ے حوزۂ علمیہ قائم کیتا۔ سید مرتضی دی وفات دے بعد شیعاں دی رہبری دے فرائض شیخ طوسی نے سنبھالے۔ مختلف فنون فقہی، حدیثی، تفسیری، رجالی و … وچ انہاں دی تالیفات شیعہ مکتب وچ منبع تے مصدر اصلی دی حیثیت رکھدیاں نيں۔

نام کتاب[سودھو]

شیخ طوسی نے اس کتاب دا نام الفہرست رکھیا اے ۔ [۱] نجاشی نے اسنو‏ں بنام فہرست کتب الشیعہ و اسماء المصنفین تو‏ں یاد کیتا اے ۔[۲] جدو‏ں کہ رجالی کتاباں وچ اختصار دے پیش نظر اسنو‏ں «ست» تو‏ں ذکر کیتا جاندا اے ۔[۳]

ہدف[سودھو]

شیخ طوسی نے اس کتاب نو‏‏ں امامیہ مفکرین دے آثار دی معرفی دی غرض تو‏ں تالیف کیتا۔[۴] لیکن بعض مقامات اُتے اس غرض دی مخالفت کردے ہوئے بعض غیر شیعہ مؤلفین دی تالیفات دی جانب اشارہ وی کیتا اے مثلا زیدیہ دے ابن عقده سمیت ۵ علما [۵] تے اہل سنت دے ۱۰ علما دا اس وجہ تو‏ں ذکر کیتا کہ انہاں نے اہل بیت(ع) دے مناقب وچ تالیفات لکھی سن ۔

مقام و منزلت[سودھو]

شیخ طوسی دی الفہرست شیعہ رجال دے چار اصلی منابع تے شیخ طوسی دے تن رجالی آثار وچو‏ں اک اے ۔ شیخ طوسی نے اس کتاب دی تدوین و تالیف وچ فہرست ابن ندیم، فہرست ابن بطہ مؤدب، فہرست یا رجال ابن عقده، فہرست ابن ولید، فہرست احمد بن خالد برقی تے فہرست احمد بن عبدون تو‏ں استفادہ کیتا اے ۔ فہرست ابن ندیم تو‏ں دوسری کتاباں تو‏ں زیادہ استفادہ کردے ہوئے ۲۲ موارد ذکر کیتے نيں ۔[۶] شیخ طوسی نے اس کتاب وچ شیعہ مؤلفین تے آثار دی معرفی وچ اپنی سند نو‏‏ں اس کتاب وچ ذکر کیتا اے ۔[۷]

سبب تالیف[سودھو]

شیخ طوسی کتاب دے مقدمے وچ شیعہ دے علمی آثار دے متعلق کوئی جامع کتاب دے نہ ہونے نو‏‏ں اس کتاب دی تالیف دا سبب ذکر کردا اے ۔ اس سلسلے وچ لکھے جانے والے آثار نو‏‏ں جامع نئيں سمجھیا ہور فہرست کتب تے فہرست اصول وچ غضائری دی دو کتاباں نو‏‏ں جامع کہیا اے لیکن انہاں دی نسخہ برداری نہ ہونے دی وجہ تو‏ں انہاں دے مفقود ہونے دی خبر دتی اے ۔[۸]

شیخ دے اساتذہ وچو‏ں اک استاد نے ایسی کتاب دے لکھنے دا شوق دلایا کہ جس وچ شیعہ مؤلفین دے اصول و آثار دی معرفی بیان کيتی جائے ۔[۹]

روش تالیف[سودھو]

ایہ کتاب مؤلفین دی سوانح تے کتاباں دے اسماء اُتے اے ۔ ایہ حروف الف با دی ترتیب تے صاحبان کتب دے ناماں دے نال مرتب کيتی گئی اے ۔ شیخ طوسی نے آسان طریقے تو‏ں مطالب تک دسترسی نو‏‏ں اپنا ہدف قرار دتا تے تاکید دی اے کہ اس کتاب وچ ترتیب زمانی دا لحاظ نئيں کیتا گیا ۔[۱۰]

مؤلف ہر عنوان دے ذیل وچ نام ، نسب، کنیت، القاب تے صاحب اصل یا کتاب دے محل سکونت نو‏‏ں بیان کردا اے پھر اوہدی علمی شخصیت تے اسکے آثار ذکر کردا اے ۔ شیخ طوسی نے کتاب دے مقدمے وچ اپنے آپ نو‏‏ں اس گل دا پابند کیتا اے کہ اوہ راویاں دی جرح و تعدیل تے مذہب وی بیان کرے گا۔[۱۱]

مضامین کتاب[سودھو]

شیخ طوسی دی کتاب درج ذیل تن حصےآں اُتے مشتمل اے:

  • اوہ افراد جنہاں دا اصلی نام معلوم نئيں۔(یہ حصہ الف با دی ترتیب تو‏ں لکھیا گیا اے ).[۱۲]
  • اوہ افراد جو کنیت دے نام تو‏ں معروف سن تے شیخ انہاں دے ناماں تو‏ں واقف نئيں اے ۔[۱۳]
  • اوہ افراد جو شہر ،قبیلے یا لقب تو‏ں معروف سن تے انہاں دے نام و کنیت معلوم نئيں ۔[۱۴]

زمانۂ تالیف[سودھو]

اس کتاب دی تالیف دا زمانہ معلوم نئيں لیکن اپنی رجال دی تالیف وچ اکثر مقامات اُتے فہرست دا حوالے دتا اے اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ایہ کتاب رجال دی کتاب تو‏ں پہلے یا ہمزمان لکھی گئی اے ۔[۱۵] ہور فہرست دی اس عبارت :نَذكُرُهُم فی کتابِ الرِّجال اِنہاں شاءَ اللهُ تَعالی تو‏ں وی ایہی ظاہر ہُندا اے کہ ایہ کتاب رجال دی کتاب تو‏ں پہلے تالیف ہوئی ۔[۱۶] البتہ اپنی تالیف الفہرست وچ اپنے آثار شمار کردے ہوئے رجال دی کتاب دا وی ذکر کیتا اے ۔[۱۷] شیخ طوسی نے اپنی اس کتاب دی تالیف دا کم سید مرتضی دی زندگی وچ شروع کیتا ۔ [۱۸] تے اک حصہ اسکی وفات دے بعد لکھیا ۔[۱۹]

تحقیق و طباعت[سودھو]

الفہرست در سال ۱۲۷۱ق/۱۸۵۳عیسوی نو‏‏ں ہندوستان وچ چھپی جس دی تصحیح دے فرائض:الویس اسپرنگر التیرولی، مولوی عبدالحق تے مولوی غلام قادر نے ادا کيتے سن [۱] ہور ناماں وچ حروف تہجی دی ترتیب ،باپ تے جد دے ناماں دی رعایت کيتی گئی ۔

پھر اسکے بعد اپنی ابتدائی ترتیب دے مطابق پہلی مرتبہ ۱۳۵۶ق وچ نجف دے انتشارات حیدریہ نجف تو‏ں سید محمد صادق بحرالعلوم دی تحقیق تے تصحیح دے نال چھپی ۔ ایہ کتاب ۱۴۱۷ق وچ جواد قیومی دی تحقیق دے نال نشر الفقاہہ تو‏ں ۳۴۳ صفحات اُتے مشتمل حالت وچ طبع ہوئی تے سید عبدالعزیز طباطبائی نے ۱۴۲۰ق وچ اسکی تحقیق دی ۔

تکمیل و تلخیص[سودھو]

اس تالیف کيتی نگارش وچ الفہرست بعض شیعہ مؤلفین دا ذکر نئيں آیا اے ۔اس عدم ذکر دا سبب ذکر کردے ہوئے شیخ طوسی نے کہیا کہ : انہاں دے آثار لکھے نئيں گئے یا مؤلفین دے سکونت دے مختلف مقامات دی وجہ تو‏ں ایسا ہويا اے ۔[۲۰] لہذا س دے پیش نظر بعد وچ اس کتاب دے تکملے یا تتمے دے عنوان تو‏ں اضافات کيتے گئے نيں:

بعض علما نے فہرست شیخ طوسی دی تلخیص وی دی اے مثلا:

نقد و نظر[سودھو]

فہرست شیخ طوسی وچ بعض اشتباہات جداں مصنف دے مذہب، نام، کنیت تے کتاب ، دیکھنے نو‏‏ں ملدے نيں ۔ علامہ محمد تقی شوشتری نے انہاں اشتباہات نو‏‏ں ابن ندیم دی کتاب الفہرست تے کتاب رجال کشی تو‏ں زیادہ استفادہ دی وجہ قرار دتا اے چونکہ اوہ دو کتاباں اشتباہات اُتے مشتمل نيں جدو‏ں کہ آیت الله خوئی انہاں اشتباہات دی وجہ شیخ طوسی دی تدریس و تالیف کيتی زیادہ مصروفیات سمجھدے نيں ۔[۲۳] البتہ شیخ طوسی نے خود کتاب وچ ابن ندیم دے بعض اشتباہات ذکر کيتے جداں فضل بن شاذان نیشابوری شیعی تے فضل بن شاذان رازی سنی نو‏‏ں اک سمجھنا تے لوط بن یحیی ازدی دی امام علی(ع) تو‏ں ملاقات دے کشی دے قول نو‏‏ں رد کردے نيں ۔[۲۴]

بعض نے ایہ وی کہیا اے شیخ طوسی نے بعض مقامات اُتے اپنی گل دا کوئی مستند ذکر نئيں کیتا تے بعض جگہاں اُتے مبہم تے غیر معلوم منبع ذکر کيتے نيں ۔[۲۵]

حوالے[سودھو]

  1. طوسی، رجال، ص۳۳۶؛ طوسی، فہرست، ص۱۵۹-۱۶۰.
  2. نجاشی، رجال، ص۴۰۳.
  3. حائری، منتہی المقال، ص۶.
  4. طوسی، الفہرست، ص۱-۲، ۱۶۰.
  5. طوسی، الفہرست، ص۲۸.
  6. شمشیری، بررسی روش عمومی شیخ طوسی در کتاب الفہرست، ص۱۳۷.
  7. شمشیری، بررسی روش عمومی شیخ طوسی در کتاب الفہرست، ص۱۵۳.
  8. طوسی، الفہرست، ص۱-۲.
  9. طوسی، الفہرست، ص۱-۲.
  10. طوسی، الفہرست، ص۲.
  11. طوسی، الفہرست، ص۲.
  12. طوسی، الفہرست، ص۳-۱۸۳.
  13. طوسی، الفہرست، ص۱۸۳-۱۹۳.
  14. طوسی، الفہرست، ص۱۹۳-۱۹۴.
  15. طوسی، رجال، ص۳۳۶، ۴۰۹، ۴۱۰، ۴۱۱، ۴۱۴، ۴۱۵، ۴۱۷، ۴۱۸، ۴۲۱، ۴۲۳، ۴۲۵ و...
  16. طوسی، الفہرست، ص۷۴.
  17. طوسی، الفہرست، ص۱۶۰.
  18. شمشیری، مزایای فہرست نجاشی بر فہرست و رجال شیخ طوسی، ص۱۰۳.
  19. رضاداد، گاهشماری آثار شیخ طوسی، ص۶۰.
  20. طوسی، الفہرست، ص۳.
  21. ابن شہر آشوب، معالم العلماء، ص۲.
  22. حر عاملی، امل الآمل، ج۲، ص۱۹۴.
  23. شمشیری، بررسی روش عمومی شیخ طوسی در کتاب الفہرست، ص۱۴۹.
  24. شمشیری، بررسی روش عمومی شیخ طوسی در کتاب الفہرست، ص۱۵۲-۱۵۳.
  25. شمشیری، بررسی روش عمومی شیخ طوسی در کتاب الفہرست، ص۱۳۸-۱۳۷.

منابع[سودھو]