ابوالصلاح حلبی

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
ابوالصلاح حلبی
معلومات شخصیت
جم تھاں حلب  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں place of birth (P19) ویکی ڈیٹا پر
شہریت Flag of Syria.svg شام  خاصیت کی حیثیت میں تبدیلی کریں country of citizenship (P27) ویکی ڈیٹا پر
P islam.svg باب اسلام

تقی بن نجم الدین بن عبید اللہ حلبی المعروف ابو الصلاح حلبی فقیہ تے متکلم شام دے شہر حلب[1] وچ پیدا ہوئے.ان د‏‏ی تریخ ولادت مصدقہ و معلوم نئيں، تریخ وفات تو‏ں جے حساب کیتا جائے تاں غالباً انہاں د‏‏ی پیدائش چوتھ‏ی صدی ہجری دے وسط وچ سال 347 د‏‏ی نکلتی اے ۔ابوالصلاح حلبی د‏‏ی شہرت تے ناں وری انہاں د‏‏ی اوہ علمی لکھتاں نيں جنہاں تو‏ں تریخ دے بوہت سارے جیّد علما، محدثین، اساتذہ تے مصنفین نے استفادہ کیندا، انہاں لوکاں وچ علامه مجلسی، شهید اول، شهید ثانی، علامه حلی ورگی نابغہ روزگار شخصیتاں تے بوہت سارے ہور محققین و مصنفین شامل نيں۔ اگرچہ انہاں دیاں لکھتاں دا بیشتر حصہ ضائع ہو گیا لیکن جو باقی بچا اوہ فقہ تے کلام وچ انہاں د‏‏ی عظمت دا نشان ا‏‏ے۔

حصول علم[لکھو]

ابتدائی تعلیم اپنے آبائی ملک تو‏ں مکمل کرنے دے بعد اوہ ملک عراق دے شہر بغداد وچ موجود شیعہ اکابر علما تو‏ں تحصیل دے لئی گئے تے اوتھ‏ے سید مرتضی، شیخ طوسی تے سلار بن عبدالعزیز دے حلقہ درس وچ شامل رہ‏‏ے۔ شام تو‏ں عراق تک ابوالصلاح دے علمی سفراں د‏‏ی تعدا تن بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔

اساتذہ[لکھو]

ابوالصلاح دے حالات زندگی تے بیان تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں نے گھٹ تو‏ں گھٹ تن مرتبہ شام تو‏ں عراق دا سفر کیتا تے بغداد دے وڈے اساتذہ دے حلقہ درس وچ شامل رہنے دا اعزاز پایا.[2]

ابوالصلاح دے بیان دے مطابق جنہاں شیوخ و اساتذہ تو‏ں انہاں نے تحصیل علم تے دورہ حدیث کیہ انہاں دے ناں درج ذیل نيں:

شاگرد[لکھو]

  • ابوالحسن ثابت بن اسلم حلبی[7]
  • ابوالقاسم بن براج[8]
  • عزالدین عبدالعزیز طرابلسی[9]
  • محمد بن علی کراجکی[10]
  • ابومحمّد ریحان بن عبدالله حبشی[11]
  • عبدالرّحمن بن احمد نیشابوری[12]
  • الداعی بن زید حسینی آوی[13]
  • تراب (تواب) بن حسین بصروی[14]

آثار علمی[لکھو]

ابوالصلاح حلبی نے بے شمار علمی و تحقیقی مقالہ جات تے بہت ساریاں فقہی تے کلامی کتاباں تصنیف کيتیاں اس دے علاوہ انہاں نے علم طب اُتے وی کتاباں لکھياں۔ ابوالصلاح دیاں لکھتاں دو حصے نيں۔

الف) اوہ کتاباں جنہاں دا کوئی نسخہ موجود نئيں لیکن مورخین تے شارحین نے انہاں دا تذکرہ کیتا اے ، جداں:

  • البدایة (علم فقه)
  • تدریس الصحة (علم طب)
  • التلخیص (علم فقه)
  • التهذیب
  • الشافیة
  • دفع شبه الملاحدة
  • شرح الذخیرة (در علم کلام)[15]
  • العمدة (در علم فقه)
  • الکافیه
  • اللوامع
  • مختصر الفرائض الشرعیة
  • المرشد فی طریق التعبد
  • المعراج (در علم حدیث)[16]

ب) اوہ لکھتاں و تالیفات جنہاں دے قلمی نسخے وی موجود نيں تے کچھ انہاں وچو‏ں طبع وی ہو چکيتیاں نيں، جداں:

  • الکافی فی التکلیف[17]
  • تقریب المعارف[18]
  • البرهان علی ثبوت الایمان[19]

وفات[لکھو]

ابوالصلاح سال 447 ہجری -قمری نو‏‏ں شام دے شہر حلب وچ فوت ہوئے تے اوتھے مدفون نيں۔ [20]

حوالے[لکھو]

  1. شهری است قدیمی که سابقه بنای آن به قرن‌ها پیش از اسلام باز می‌گردد. حلب در سال 15 ه‍.ق. توسط مسلمانان فتح شد. ناصر خسرو درباره حلب می‌گوید: «حلب را شهری نیکو دیدم. باره‌ای عظیم دارد و قلعه‌ای عظیم، ہمه برسنگ نهاده. به قیاس چندِ بلخ باشد. ہمه آبادان و بناها بر سر اسيں نهاده و آن شہر باجگاه است میان بلاد شام و روم و دیار بکر و مصر و عراق و از این ہمه بلاد، تجّار و بازرگانان آنجا روند.» (سفرنامه ناصر خسرو، ص 14).
  2. مقدمه تقریب المعارف، ص 112.
  3. سید مرتضی از شاگردان مشهور شیخ مفید است و در فقه، کلام، اصول فقه، ادبیات عرب و بسیاری ہور از علوم آن دوران، صاحب نظر بود و در بیش‌ترین موضوعات، تألیفات ارزشمندی داشت. سید مرتضی شاگردان فراوانی تقدیم جامعه اسلامی کرده‌است که بسیاری از آنان ستارگان درخشان جهان تشیع به‌شمار می‌روند. سید مرتضی به ابوالصلاح حلبی عنایندی خاص داشت و وی را نماینده خود در سرزمین حلب قرارداد. هرگاه مردم حلب از سید مرتضی سؤال و استفتاء می‌کردند، در پاسخ می‌گفت: عندکم التّقی؛ ابوالصلاح در بین شماست. از قراین بر می‌آید که ابوالصلاح هنگام حضور در درس سید مرتضی، خود عالمی فاضل بود که برای تکمیل اندوخته‌هایش و عرضه آموخته‌هایش بر سید، به عراق سفرکرد. (ریحانة الادب، ج 7، ص 161؛ الفهرست، ص 44).
  4. وی که سرآمد شاگردان سید مرتضی بود، یکی ہور از استادان ابوالصلاح است. در یکی از تألیفات رجالی‌اش، به ناں ابوالصلاح اشاره کرده و تصریح نموده که وی در مجلس درس او حاضر شده‌است. (رجال الطوسی، ص 457).
    این‌که شیخ طوسی از شاگردان خود به عنوان یکی از بزرگان رجال یاد می‌کند، عظمت و بزرگی مقام علمی ابوالصلاح را می‌رساند. محدث نوری عقیده دارد که ابوالصلاح جانشینی و نیابت شیخ طوسی را ہور در سرزمین شام به عهده داشته‌است. (مستدرک الوسایل، ج 3، ص 480). از ہمین رو «خلیفة الشیخ» ہور ہمانند خلیفة السید از القاب حلبی است.
  5. وی از شاگردان مبرّز سید مرتضی است و در غیاب او، مجلس درس او را اداره می‌کرد. ابوالصلاح از شاگردان او بود و مقام نیابت او را ہور در حلب به عهده داشت. (اعیان الشیعه، ج 2، ص 635؛ دائرة المعارف تشیع، ج 1، ص 414).
  6. فقیهی فاضل و شاعری فصیح بود که از استادانی ہمچون سید مرتضی روایت می‌کند. جبرئیل بن اسماعیل قمی، پدر شاذان بن جبرئیل از راویان محدث بصروی است. به گفته افندی اقوال فقهی او در منابع استدلالی فقه شیعه ہمچون مدارک الاحکا‏م نقل شده‌است. «المعتمد»، «المفید» و دیوان شعر از آثار اوست. ابوصلاح حلبی در «تقریب المعارف» در فصل مربوط به معجزات محمد باقر از وی حدیث و روایت نقل می‌کند.
  7. وی از معروف‌ترین شاگردان ابوالصلاح بود که پس از وفات استاد، بر جای او نشست. ثابت بن اسلم در علوم مختلف صاحب نظر بود و کتابی در توضیح قرائت عاصم و مطابقت (مقصود قرائت قرآن به روش عاصم است) آن با قرائت قریش نوشته است.
  8. ابن برّاج در مصر متولد شد و چون مدت زیادی قضاوت طرابلس را بر عهده داشت به طرابلسی مشهور شد. در درس سید مرتضی ہور حاضر شد و هفت سال از او بهره علمی برد. پس از مدتی، به نیابت از استاد دیگرش، شیخ طوسی، راهی شام شد و در طرابلس اقامت کرد و به قضاوت پرداخت. در فقه شیعه، هرگاه از «قاضی» یاد می‌شود، مقصود ابن برّاج است. (اعیان الشیعة، ج 3، ص 635؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 3، ص 95).
  9. وی پس از ابن برّاج، قضاوت طرابلس را بر عهده گرفت. (تقریب المعارف، مقدمه، ص 14).
    بیشتر سندهای روایاتِ تألیفات ابوالصلاح، به عزالدین بازمی‌گردد. روایات عزّالدین از ابوالصلاح، در سندهای گوناگون محدثان و فقیهان امامیه ہمچون علاّمه حلّی و شهید اول به چشم می‌خورد. (روضات الجنات، ج 4، ص 205).
  10. ابوالفتح کراجکی از فقیهان بزرگ نیمه اول قرن پنجم هجری است. وی از شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی ہور کسب دانش نموده‌است. کراجکی به شهرهای شام، فلسطین و مصر که محل حکومت خلفای فاطمی بود، سفر کرد و سال‌ها در رمله، طرابلس، طبریه، دمشق، حلب و چند شہر ہور اقامت کرد تا مبانی مذهب امامیه را ترویج کند. (مفاخر اسلام، ج 3، ص 327؛ روضات الجنات، ج 6، ص 213).
  11. او فقیه و محدث است و از ابوالصلاح و کراجکی روایت کرده‌است. سیوطی و ابن حجر در وصف او گفته‌اند: از فقیهان بزرگ امامیه در دیار مصر بود.
  12. او از محدثان بزرگی است که برای شنیدن روایت، به کشورهای اسلامی مسافرت کرد و در ری اقامت کرد؛ لذا به رازی ہور شهرت دارد. بیش از 3000 محدث در درس او شرکت می‌کردند. (دائرة المعارف تشیع، ج 1، ص 414؛ اعیان الشیعة، ج 7، ص 464).
  13. وی از ابوالصلاح و بعضی ہور از محدّثان روایت می‌کرده است. (تقریب المعارف، مقدمه، ص 14).
  14. او فقیه و محدّث است و از ابوالصلاح روایت می‌کرده است. (معجم رجال الحدیث، ج 3، ص 376).
  15. الذخیرة، تألیف سید مرتضی است.
  16. روضات الجنّات، ج 2، ص 113؛ تقریب المعارف، مقدمه، ص 20.
  17. موضوع این کتاب، تکلیف الہی است. وی در این کتاب، تکلیف شرعی و مباحث فقهی را اصل قرار داده و مباحث اعتقادی را به گونه‌ای مختصر و به عنوان مقدمه‌ای بر مباحث فقهی، آورده است. ابوالصلاح در این کتاب، شیوه‌ای نوین در فصل بندی ابداع کرده‌است که با توجه به آثار فقهی پیشین امامیه، بی‌نظیر است. در آثار فقهی امامیه که در قرن پنجم تألیف شده‌اند، شباهت‌هایی با «الکافی» دیده می‌شود که نشانگر رواج و تداول این کتاب در عراق و شام است. (دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 5، ص 610؛ قاموس الرجال، ج 2، ص 415). کتاب الکافی، اخیراً به کوشش رضا استادی منتشر شده‌است.
  18. این کتاب که دومین تألیف موجود ابوالصلاح است، به ہمّت آیت‌الله استادی منتشر شده‌است. موضوع این کتاب علم کلام و مسایل اعتقادی است. دانشمندان و بزرگان متعددی از این کتاب ناں برده و آن را مورد توجه خود قرار داده‌اند. (دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 5، ص 611).
    تنها نسخه خطی موجود از این کتاب، در کتابخانه آیت‌الله مرعشی در قم وجود دارد که ناقص است و بخش‌هایی از آن مفقود شده‌است. تریخ کتابت این نسخه 191 صفحه‌ای، قرن یازدہم هجری است.
  19. سومین تألیف از آثار موجود ابوالصلاح، درباره علم کلام است. این تألیف مختصر است و تاکنون به چاپ نرسیده‌است و به صورت نسخه خطی در کتابخانه آستانِ قدس رضوی در مشهد و کتابخانه آیت‌الله العظمی حکیم در نجف موجود است. نسخه‌ای از این کتاب در قرن هشتم هجری، توسط «حسن بن الحسن دیلمی» در ضمن اعلام الدین نوشته و نگهداری شده‌است. ابوالصلاح در این نوشته مختصر، توحید و عدل را بررسی کرده و مسایلی را بیان کرده‌است که به عقیده وی، بتے داشتن آن‌ها سبب نجات و عدم اعتقاد آن‌ها موجب کفر می‌گردد. (دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 5، ص 611؛ اعیان الشیعة، ج 3، ص 635).
  20. اعیان الشیعة، ج 3، ص 634؛ معجم رجال الحدیث، ج3، ص 377؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 5، ص 608.