ابوالصلاح حلبی

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
ابو الصلاح حلبی
کوائف
مکمل نامتقی‌ الدین بن نجم‌ الدین
تاریخ ولادت374 ھ، حلب
آبائی شہرحلب
تاریخ وفات447 ھ،
مدفنرملہ، فلسطین
علمی معلومات
اساتذہسید مرتضی، شیخ طوسی۔
شاگردابن براج تے محمد بن علی کراجکی۔
تالیفاتالکافی فی الفقہ، تقریب المعارف ...
خدمات
سماجیفقیہ، متکلم

تقی الدین بن نجم الدین٧۴-۴۴٧ ھ)، ابو الصلاح حلبی دے ناں تو‏ں مشہور چوتھ‏ی تے پنجويں صدی ہجری دے شیعہ امامی فقیہ تے متکلم نيں۔ آپ سید مرتضی تے شیخ طوسی دے شاگرد سن ۔ آپ دے مشہور شاگرد ابن براج تے محمد بن علی کراجکی سن ۔

حلبی دے فقہی نظریے کافی حد تک مکت‏‏ب بغداد دے نزدیک تے سید مرتضی دے نظریاں تو‏ں متاثر نيں۔ حلبی دے مطابق، آئمہ معصومین تے آپ (ع) دے نائب ہی صرف قضاوت د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں تے امام معصوم(ع) دے ایداں دے نائب جو قضاوت د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں انہاں وچ درج ذیل خصوصیات ہونی چاہیے: عقل، بصیرت، ورع، عدالت، صبر تے احکا‏م نو‏‏ں جاری کرنے دا محکم ارادہ۔ حلبی دے مشہور آثار الکافی فی الفقہ تے تقریب المعارف نيں۔


تقی بن نجم الدین بن عبید اللہ حلبی المعروف ابو الصلاح حلبی فقیہ تے متکلم شام دے شہر حلب[۱] وچ پیدا ہوئے.ان د‏‏ی تریخ ولادت مصدقہ و معلوم نئيں، تریخ وفات تو‏ں جے حساب کیتا جائے تاں غالباً انہاں د‏‏ی پیدائش چوتھ‏ی صدی ہجری دے وسط وچ سال 347 د‏‏ی نکلتی اے ۔ابوالصلاح حلبی د‏‏ی شہرت تے ناں وری انہاں د‏‏ی اوہ علمی لکھتاں نيں جنہاں تو‏ں تریخ دے بوہت سارے جیّد علما، محدثین، اساتذہ تے مصنفین نے استفادہ کیندا، انہاں لوکاں وچ علامه مجلسی، شهید اول، شهید ثانی، علامه حلی ورگی نابغہ روزگار شخصیتاں تے بوہت سارے ہور محققین و مصنفین شامل نيں۔ اگرچہ انہاں دیاں لکھتاں دا بیشتر حصہ ضائع ہو گیا لیکن جو باقی بچا اوہ فقہ تے کلام وچ انہاں د‏‏ی عظمت دا نشان ا‏‏ے۔


ولادت تے وفات[لکھو]

ابوالصلاح سنہ ٣٧۴ ق وچ حلب وچ پیدا ہوئے۔ [۲] بعض مآخذ [۳] وچ آپ د‏‏ی ولادت سنہ ٣۴٧ق کہی گئی اے جو احتمالاً تصحیف تو‏ں منسلک اے .[۴]

آپ نے ظاہراً اپنی تعلیم دا آغاز اپنے آبائی شہر تو‏ں ہی کيتا ا‏‏ے۔ حلبی شام دے اوہ عالم جنہاں وچ وثاقت، زہد تے صبر ورگی خصوصیات پائی جاندیاں سن تے آپ نو‏‏ں طب تے فقہ دے علوم وچ مہارت حاصل سی۔

اور سنہ ۴۴٧ ق وچ حج دے سفر تو‏ں واپسی پر، فلسطین دے شہر "رملہ" وچ وفات پائی۔ [۵]


حصول علم[لکھو]

ابتدائی تعلیم اپنے آبائی ملک تو‏ں مکمل کرنے دے بعد اوہ ملک عراق دے شہر بغداد وچ موجود شیعہ اکابر علما تو‏ں تحصیل دے لئی گئے تے اوتھ‏ے سید مرتضی، شیخ طوسی تے سلار بن عبدالعزیز دے حلقہ درس وچ شامل رہ‏‏ے۔ شام تو‏ں عراق تک ابوالصلاح دے علمی سفراں د‏‏ی تعدا تن بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔

اساتذہ[لکھو]

ابوالصلاح دے حالات زندگی تے بیان تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں نے گھٹ تو‏ں گھٹ تن مرتبہ شام تو‏ں عراق دا سفر کیتا تے بغداد دے وڈے اساتذہ دے حلقہ درس وچ شامل رہنے دا اعزاز پایا.[۶]

ابوالصلاح دے بیان دے مطابق جنہاں شیوخ و اساتذہ تو‏ں انہاں نے تحصیل علم تے دورہ حدیث کیہ انہاں دے ناں درج ذیل نيں:


ابو الصلاح حلبی حلب تو‏ں بغداد چلے گئے تے اوتھ‏ے اُتے سید مرتضی دے پاس تعلیم حاصل کيتی۔ آپ سید مرتضی دے خاص شاگرداں وچو‏ں سن ۔ بعد وچ سید مرتضی نے حلب دے لوکاں دے سوالےآں دے جوابات آپ دے سپرد کيتے تے حلبی حلب وچ سید مرتضی دے نمائندہ سن ۔[۱۱]

آپ دے دوسرے استاد شیخ طوسی سن جنہاں نے کتاب رجال وچ [۱۲] حلبی نو‏‏ں اپنے شاگرد دے ناں تو‏ں ذکر کيتا۔ بعض نے حمزہ بن عبد العزیز سلار دیلمی نو‏‏ں وی حلبی دا استاد کہیا ا‏‏ے۔[۱۳]


شاگرد[لکھو]

  • ابوالحسن ثابت بن اسلم حلبی[۱۴]
  • ابوالقاسم بن براج[۱۵]
  • عزالدین عبدالعزیز طرابلسی[۱۶]
  • محمد بن علی کراجکی[۱۷]
  • ابومحمّد ریحان بن عبدالله حبشی[۱۸]
  • عبدالرّحمن بن احمد نیشابوری[۱۹]
  • الداعی بن زید حسینی آوی[۲۰]
  • تراب (تواب) بن حسین بصروی[۲۱]

ابو الصلاح فقہ تے دوسرے علوم حاصل کرنے دے بعد، حلب واپس پرت آئے تے اوتھ‏ے اُتے تدریس شروع کر دتی۔ آپ نے مدرس‏ے وچ بوہت سارے شاگرداں د‏‏ی تربیت کیتی۔ آپ دے بعض شاگرد تے حدیث دے راوی درج ذیل نيں:

  • ثابت بن اسلم حلبی، جنہاں نے حلبی د‏‏ی وفات دے بعد آپ د‏‏ی جگہ لے لی
  • قاضی عبد العزیز ابن براج
  • عبد الرحمان بن احمد مفید نیشابوری
  • محمد بن علی کراجکی
  • ابو محمد ریحان بن عبداللہ حبشی [۲۲]

فقہی نظریے[لکھو]

حلبی دے فقہی نظریے کافی حد تک مکت‏‏ب بغداد دے نزدیک تے آپ دے استاد سید مرتضی دے نظریاں تو‏ں ملدے نيں۔ مثال دے طور اُتے خبر واحد دا حجت نہ ہونا [۲۳] اس دے باوجود، انہاں دونے دے نظریات وچ اختلاف پایا جاندا اے، جنہاں نو‏ں ابو الفتح کراجکی نے "غایۃالانصاف فی مسائل الخلاف" وچ ذکر کيتا اے تے سید مرتضی دے نظریے دا دفاع کيتا ا‏‏ے۔[۲۴]

اگرچہ حلبی دے فقہی نظریے مشہور نظریے تو‏ں کافی حد تک سازگاری رکھدے نيں، لیکن فیر وی بعض جگہ اُتے آپ دے نظریے مشہور نظریاں دے خلاف نيں۔[۲۵]

حلبی دے نظریے دے مطابق،[۲۶] قضاوت صرف آئمہ معصومین(ع) تے آپ دے نائب تو‏ں متعلق اے تے امام معصوم(ع) دے اوہ نائب جو قضاوت د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں انہاں وچ درج ذیل خصوصیات دا ہونا ضروری اے: عقل، بصیرت، ورع، عدالت، صبر تے احکا‏م نو‏‏ں جاری کرنے دا محکم ارادہ۔


آثار علمی[لکھو]

فائل:قبرستان جبل الجوشن.jpg
قبرستان جبل الجوشن، انہاں دا مدفن

حلبی دے بعض فقہی تے کلامی آثار موجود نيں۔

  • آپ دا مشہور تے اہ‏م اثر "کتاب الکافی فی الفقہ" جو اک جامع فقہ اے تے اس وچ بعض کلامی مباحث وی ذکر ہوئیاں نيں. آپ نے اس اثر وچ پہلے ہر مسئلے دے مختلف پہلو نو‏‏ں کلی طور اُتے تے فیر انہاں د‏‏ی تفصیل بیان کيتی اے تے اپنے نظریے نو‏‏ں دلیل دے نال بیان کيتا اے . شیعہ فقہاء "کتاب الکافی" اُتے تکیہ کردے نيں تے اس تو‏ں استفادہ کردے نيں، من جملہ ابن ادریس حلی [۲۷] نے اسنو‏ں اک اچھی تے محققانہ تالیف کہیا ا‏‏ے۔
  • حلبی نو‏‏ں دوسری تالیف، "تقریب المعارف" اے جو کلامی مباحث بالخصوص توحید، نبوت، امامت تے عدل دے متعلق ا‏‏ے۔

اس اثر د‏‏ی خصوصیات ایداں دے مآخذ د‏‏ی وجہ تو‏ں اے جو اج کل ساڈے پاس موجود نئيں نيں، جداں تریخ ثقفی تے تریخ واقدی۔

  • البدایۃ فی الفقہ
  • العمدۃ تے اللوامع
  • الکافیۃ
  • الشکافیۃ
  • شرح بر الذخیرہ سید مرتضی
  • شبہ الملاحدۃ
  • منتخب المعارف
  • المعراج (حدیث وچ )
  • البرہان علی ثبوت الایمان۔[۲۸]


ابوالصلاح حلبی نے بے شمار علمی و تحقیقی مقالہ جات تے بہت ساریاں فقہی تے کلامی کتاباں تصنیف کيتیاں اس دے علاوہ انہاں نے علم طب اُتے وی کتاباں لکھياں۔ ابوالصلاح دیاں لکھتاں دو حصے نيں۔

الف) اوہ کتاباں جنہاں دا کوئی نسخہ موجود نئيں لیکن مورخین تے شارحین نے انہاں دا تذکرہ کیتا اے ، جداں:

  • البدایة (علم فقه)
  • تدریس الصحة (علم طب)
  • التلخیص (علم فقه)
  • التهذیب
  • الشافیة
  • دفع شبه الملاحدة
  • شرح الذخیرة (در علم کلام)[۲۹]
  • العمدة (در علم فقه)
  • الکافیه
  • اللوامع
  • مختصر الفرائض الشرعیة
  • المرشد فی طریق التعبد
  • المعراج (در علم حدیث)[۳۰]

ب) اوہ لکھتاں و تالیفات جنہاں دے قلمی نسخے وی موجود نيں تے کچھ انہاں وچو‏ں طبع وی ہو چکیاں نيں، جداں:

  • الکافی فی التکلیف[۳۱]
  • تقریب المعارف[۳۲]
  • البرهان علی ثبوت الایمان[۳۳]

وفات[لکھو]

ابوالصلاح سال 447 ہجری -قمری نو‏‏ں شام دے شہر حلب وچ فوت ہوئے تے اوتھے مدفون نيں۔ [۳۴]

حوالے[لکھو]

  1. شهری است قدیمی که سابقه بنای آن به قرن‌ها پیش از اسلام باز می‌گردد. حلب در سال 15 ه‍.ق. توسط مسلمانان فتح شد. ناصر خسرو درباره حلب می‌گوید: «حلب را شهری نیکو دیدم. باره‌ای عظیم دارد و قلعه‌ای عظیم، ہمه برسنگ نهاده. به قیاس چندِ بلخ باشد. ہمه آبادان و بناها بر سر اسيں نهاده و آن شہر باجگاه است میان بلاد شام و روم و دیار بکر و مصر و عراق و از این ہمه بلاد، تجّار و بازرگانان آنجا روند.» (سفرنامه ناصر خسرو، ص 14).
  2. ابن‌حجر عسقلانی، ج ۲، ص ٧۱
  3. امین، ج ۳، ص ۶۳۴؛ مدرس‌ تبریزی، ج ٧، ص ۱۶۱
  4. ابوالصلاح حلبی، ۱۳۶۲ش، مقدمہ استادی، ص ۵
  5. منتجب‌الدین رازی؛ ابن‌ شہرآشوب؛ ذہبی، قس ابن‌حجر عسقلانی، محل وفات نو‏‏ں حلب کہیا ا‏‏ے۔
  6. مقدمه تقریب المعارف، ص 112.
  7. سید مرتضی از شاگردان مشهور شیخ مفید است و در فقه، کلام، اصول فقه، ادبیات عرب و بسیاری ہور از علوم آن دوران، صاحب نظر بود و در بیش‌ترین موضوعات، تألیفات ارزشمندی داشت. سید مرتضی شاگردان فراوانی تقدیم جامعه اسلامی کرده‌است که بسیاری از آنان ستارگان درخشان جهان تشیع به‌شمار می‌روند. سید مرتضی به ابوالصلاح حلبی عنایندی خاص داشت و وی را نماینده خود در سرزمین حلب قرارداد. هرگاه مردم حلب از سید مرتضی سؤال و استفتاء می‌کردند، در پاسخ می‌گفت: عندکم التّقی؛ ابوالصلاح در بین شماست. از قراین بر می‌آید که ابوالصلاح هنگام حضور در درس سید مرتضی، خود عالمی فاضل بود که برای تکمیل اندوخته‌هایش و عرضه آموخته‌هایش بر سید، به عراق سفرکرد. (ریحانة الادب، ج 7، ص 161؛ الفهرست، ص 44).
  8. وی که سرآمد شاگردان سید مرتضی بود، یکی ہور از استادان ابوالصلاح است. در یکی از تألیفات رجالی‌اش، به ناں ابوالصلاح اشاره کرده و تصریح نموده که وی در مجلس درس او حاضر شده‌است. (رجال الطوسی، ص 457).
    این‌که شیخ طوسی از شاگردان خود به عنوان یکی از بزرگان رجال یاد می‌کند، عظمت و بزرگی مقام علمی ابوالصلاح را می‌رساند. محدث نوری عقیده دارد که ابوالصلاح جانشینی و نیابت شیخ طوسی را ہور در سرزمین شام به عهده داشته‌است. (مستدرک الوسایل، ج 3، ص 480). از ہمین رو «خلیفة الشیخ» ہور ہمانند خلیفة السید از القاب حلبی است.
  9. وی از شاگردان مبرّز سید مرتضی است و در غیاب او، مجلس درس او را اداره می‌کرد. ابوالصلاح از شاگردان او بود و مقام نیابت او را ہور در حلب به عهده داشت. (اعیان الشیعه، ج 2، ص 635؛ دائرة المعارف تشیع، ج 1، ص 414).
  10. فقیهی فاضل و شاعری فصیح بود که از استادانی ہمچون سید مرتضی روایت می‌کند. جبرئیل بن اسماعیل قمی، پدر شاذان بن جبرئیل از راویان محدث بصروی است. به گفته افندی اقوال فقهی او در منابع استدلالی فقه شیعه ہمچون مدارک الاحکا‏م نقل شده‌است. «المعتمد»، «المفید» و دیوان شعر از آثار اوست. ابوصلاح حلبی در «تقریب المعارف» در فصل مربوط به معجزات محمد باقر از وی حدیث و روایت نقل می‌کند.
  11. منتجب‌ الدین رازی، ص ۴۴؛ ابن‌شہر آشوب، ص ۲۹؛ مجلسی، ج ۱۰۵، ص ۱۵۸ـ۱۵۹
  12. طوسی ص ۴۵٧
  13. طریحی، ذیل «سلار» ؛ كاظمی تستری، ص ۸
  14. وی از معروف‌ترین شاگردان ابوالصلاح بود که پس از وفات استاد، بر جای او نشست. ثابت بن اسلم در علوم مختلف صاحب نظر بود و کتابی در توضیح قرائت عاصم و مطابقت (مقصود قرائت قرآن به روش عاصم است) آن با قرائت قریش نوشته است.
  15. ابن برّاج در مصر متولد شد و چون مدت زیادی قضاوت طرابلس را بر عهده داشت به طرابلسی مشهور شد. در درس سید مرتضی ہور حاضر شد و هفت سال از او بهره علمی برد. پس از مدتی، به نیابت از استاد دیگرش، شیخ طوسی، راهی شام شد و در طرابلس اقامت کرد و به قضاوت پرداخت. در فقه شیعه، هرگاه از «قاضی» یاد می‌شود، مقصود ابن برّاج است. (اعیان الشیعة، ج 3، ص 635؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 3، ص 95).
  16. وی پس از ابن برّاج، قضاوت طرابلس را بر عهده گرفت. (تقریب المعارف، مقدمه، ص 14).
    بیشتر سندهای روایاتِ تألیفات ابوالصلاح، به عزالدین بازمی‌گردد. روایات عزّالدین از ابوالصلاح، در سندهای گوناگون محدثان و فقیهان امامیه ہمچون علاّمه حلّی و شهید اول به چشم می‌خورد. (روضات الجنات، ج 4، ص 205).
  17. ابوالفتح کراجکی از فقیهان بزرگ نیمه اول قرن پنجم هجری است. وی از شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی ہور کسب دانش نموده‌است. کراجکی به شهرهای شام، فلسطین و مصر که محل حکومت خلفای فاطمی بود، سفر کرد و سال‌ها در رمله، طرابلس، طبریه، دمشق، حلب و چند شہر ہور اقامت کرد تا مبانی مذهب امامیه را ترویج کند. (مفاخر اسلام، ج 3، ص 327؛ روضات الجنات، ج 6، ص 213).
  18. او فقیه و محدث است و از ابوالصلاح و کراجکی روایت کرده‌است. سیوطی و ابن حجر در وصف او گفته‌اند: از فقیهان بزرگ امامیه در دیار مصر بود.
  19. او از محدثان بزرگی است که برای شنیدن روایت، به کشورهای اسلامی مسافرت کرد و در ری اقامت کرد؛ لذا به رازی ہور شهرت دارد. بیش از 3000 محدث در درس او شرکت می‌کردند. (دائرة المعارف تشیع، ج 1، ص 414؛ اعیان الشیعة، ج 7، ص 464).
  20. وی از ابوالصلاح و بعضی ہور از محدّثان روایت می‌کرده است. (تقریب المعارف، مقدمه، ص 14).
  21. او فقیه و محدّث است و از ابوالصلاح روایت می‌کرده است. (معجم رجال الحدیث، ج 3، ص 376).
  22. ابن‌ حجر عسقلانی، ج ۵، ص ۳۰۰؛ حرّ عاملی، قسم ۲، ص ۱۲۰، ۱۵۲؛ افندی اصفہانی، ج ۴، ص ۲۶۸؛ انہاں دے شاگرداں دے لئی ابو الصلاح حلبی د‏‏ی طرف رجوع کرن، ۱۳۶۲ش، اوہی مقدمہ، ص ۱۵ـ۱۸
  23. ابوالصلاح حلبی، ۱۳۶۲ش، ص ۵۱۱.
  24. نوری، ج ۳، ص ۱۲۹.
  25. ابن‌ ادریس حلّی، ج ۱، ص ۴۹۰؛ علامہ حلّی، ج ۱، ص ۳۶۶، ج ۴، ص ۸۳، ج ۵، ص ۲۰۰، ۳۶٧، ج ۹، ص ٧۴
  26. حلبی ۱۳۶۲ش، ص ۴۲۱ـ۴۲۳
  27. حلی ج ۲، ص ۴۴۹
  28. ابن‌شہرآشوب، ہمانجا؛ دیلمی، ص ۴۴ـ۵۸؛ آقا بزرگ طہرانی، ج ۲۱، ص ۲۲۴، ج ۲۲، ص ۴۳۵، ج ۲۶، ص ۹۶ـ۹٧؛ ابو الصلاح حلبی، ۱۳٧۵ش، اوہی مقدمہ، ص ۳٧ـ۴۱؛ آثار د‏‏ی لسٹ دے لئی ابو الصلاح حلبی د‏‏ی طرف رجوع کرن، ۱۳۶۲ش، اوہی مقدمہ، ص ۱۹ـ۲۲
  29. الذخیرة، تألیف سید مرتضی است.
  30. روضات الجنّات، ج 2، ص 113؛ تقریب المعارف، مقدمه، ص 20.
  31. موضوع این کتاب، تکلیف الہی است. وی در این کتاب، تکلیف شرعی و مباحث فقهی را اصل قرار داده و مباحث اعتقادی را به گونه‌ای مختصر و به عنوان مقدمه‌ای بر مباحث فقهی، آورده است. ابوالصلاح در این کتاب، شیوه‌ای نوین در فصل بندی ابداع کرده‌است که با توجه به آثار فقهی پیشین امامیه، بی‌نظیر است. در آثار فقهی امامیه که در قرن پنجم تألیف شده‌اند، شباهت‌هایی با «الکافی» دیده می‌شود که نشانگر رواج و تداول این کتاب در عراق و شام است. (دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 5، ص 610؛ قاموس الرجال، ج 2، ص 415). کتاب الکافی، اخیراً به کوشش رضا استادی منتشر شده‌است.
  32. این کتاب که دومین تألیف موجود ابوالصلاح است، به ہمّت آیت‌الله استادی منتشر شده‌است. موضوع این کتاب علم کلام و مسایل اعتقادی است. دانشمندان و بزرگان متعددی از این کتاب ناں برده و آن را مورد توجه خود قرار داده‌اند. (دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 5، ص 611).
    تنها نسخه خطی موجود از این کتاب، در کتابخانه آیت‌الله مرعشی در قم وجود دارد که ناقص است و بخش‌هایی از آن مفقود شده‌است. تریخ کتابت این نسخه 191 صفحه‌ای، قرن یازدہم هجری است.
  33. سومین تألیف از آثار موجود ابوالصلاح، درباره علم کلام است. این تألیف مختصر است و تاکنون به چاپ نرسیده‌است و به صورت نسخه خطی در کتابخانه آستانِ قدس رضوی در مشهد و کتابخانه آیت‌الله العظمی حکیم در نجف موجود است. نسخه‌ای از این کتاب در قرن هشتم هجری، توسط «حسن بن الحسن دیلمی» در ضمن اعلام الدین نوشته و نگهداری شده‌است. ابوالصلاح در این نوشته مختصر، توحید و عدل را بررسی کرده و مسایلی را بیان کرده‌است که به عقیده وی، بتے داشتن آن‌ها سبب نجات و عدم اعتقاد آن‌ها موجب کفر می‌گردد. (دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 5، ص 611؛ اعیان الشیعة، ج 3، ص 635).
  34. اعیان الشیعة، ج 3، ص 634؛ معجم رجال الحدیث، ج3، ص 377؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 5، ص 608.

مآخذ[لکھو]

  • ابن‌ ادریس حلّی، كتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، ۱۴۱۰ـ۱۴۱۱ق.
  • ابن‌ حجر عسقلانی، لسان‌ المیزان، حیدرآباد، دكن ۱۳۲۹ـ۱۳۳۱، چاپ افست بیروت، ۱۳۹۰/۱۹٧۱.
  • ابن‌ شہر آشوب، كتاب معالم‌العلماء، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تہران، ۱۳۵۳ش.
  • ابو الصلاح حلبی، تقریب‌ المعارف، چاپ فارس تبریزیان حسون، قم، ۱۳٧۵ش.
  • ابو الصلاح حلبی، الكافی فی الفقہ، چاپ رضا استادی، اصفہان، ۱۳۶۲ش.
  • عبداللّه‌ بن عیسی افندی‌ اصفہانی، ریاض‌ العلماء تے حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق.
  • امین.
  • حرّ عاملی، امل‌ الآمل، چاپ احمد حسینی، بغداد، ۱۳۸۵، چاپ افست قم، ۱۳۶۲ش.
  • حسن‌ بن علی دیلمی، اعلام‌الدین فی صفات المؤمنین، قم، ۱۴۱۴ق.
  • ذهبی.
  • فخر الدین‌ بن محمد طریحی، مجمع‌ البحرین، چاپ احمد حسینی، تہران، ۱۳۶۲ش.
  • محمد بن حسن طوسی، رجال‌ الطوسی، نجف ۱۳۸۰/۱۹۶۱، چاپ افست قم، بی‌ تا.
  • حسن‌ بن یوسف علامہ حلّی، مختلف الشیعۃ فی احكام الشریعۃ، قم، ۱۴۱۲ـ۱۴۲۰ق.
  • اسداللّه‌ بن اسماعیل كاظمی تستری، مقابس الانوار تے نفایس الأسرار فی احكام النبی المختار تے عترتہ الاطہار، قم، آل‌البیت، بی‌تا.
  • محمد علی مدرس تبریزی، ریحانۃ الادب، تہران، ۱۳۶۹ش.
  • علی‌ بن عبیداللّه منتجب‌ الدین رازی، اللسٹ، چاپ جلال‌ الدین محدث ارموی، قم، ۱۳۶۶ش.
  • حسین‌ بن محمد تقی نوری، خاتمۃ مستدرك الوسائل، قم، ۱۴۱۵ـ۱۴۲۰ق.