سلطنت اودھ

وکیپیڈیا توں
جاؤ: پاندھ, کھوج
اودھ
Awadh
अवध
—  علاقہ  —
فیض آباد چ لال باغ دا دروازہ 1801

جھنڈا
Oudh-arms short.gif
نشان
دیس بھارت
ریاست اتر پردیش
نشست فیض آباد (قدیم), لکھنؤ (جدید)
Up-subregions2.svg

دلی دی مغلیہ سلطنت دے ماڑا ہون دے مگروں جہڑے صوبے وکھرے ہوۓ اوناں چوں اک اک سلطنت اودھ وی سی ۔

نیو[لکھو]

اس سلطنت دی نیو رکھن والا دلی دربار دا اک ایرانی امیر سعادت خان (1722ء-1739ء) سی ، جس نوں مغلیہ سلطنت دے حکمراناں ولوں برہان الملک دا خطاب ملیا ہوئیا سی ۔

حالات[لکھو]

اودھ دی سلطنت وی سلطنت دلی دی بالادستی قبول کردی سی تے اسدے کئی حکمران بادشاہ دلی دے عہدے دار سن ۔ سعادت خان نے کرنال دی جنگ چ اپنے توپخانے نال ، نادر شاہ افشار دے خلاف محمد شاہ دی مدد کیتی سی ۔ صفدر جنگ (1739ء-1754ء) تے شجاع الدولہ(1754ء-1775ء) نے مغلیہ سلطنت دے وزیر سلطنت دی حثیت نال فرائض انجام دتے ۔ 1764ء چ بسکر دی لڑائی چ شجاع الدولہ دی انگریزآں ہتھوں شکست دے بعد اودھ دی ریاست انگریزاں دے زیر اثر آگئی ، پر انگریزاں نے سیاسی مصلحت دی وجہ توں اسدا وجود ختم نئیں کیتا ۔ شجاع الدولہ دے زمانے چ ای اودھ دی ریاست اپنے عروج تے پہنچ گئی سی ۔ 1774ء چ روہیل کھنڈ دے حکمران حافظ رحمت اللہ خان(1749ء -1774ء ) نوں انگریزاں دی مدد نال شکست دین دے بعد شجاع الدولہ نے روہیل کھنڈ دا علاقہ وی اپنی سلطنت چ شامل کرلئیا ، تے ریاست دیاں حداں گورکھپور توں دریاۓ جمنا تک پھیل گئیاں ۔

شجاع الدولہ دے بعد اودھ دی ریاست تے انگریزاں دا دباء ودھ گئیا تے اودھ دے نواب انگریزاں دے حکماں دے اگے بے بس ہوگئے ۔ آصف الدولہ(1775ء-1797ء) دے زمانے ج جونپور تے غازی پور دے ضلعاں ، تے سعادت علی خان(1798ء-1814ء) دے زمانے ج روہیل کھند ، کانپور ، الہ آباد ، اعظم گڑھ تے گورکھپور دے ضلعاں تے انگریز قابض ہوگئے ۔ تے اودھ دے نواب انگریزاں دی کٹھ پتلی توں زیادہ ںئیں رہ گئے سن پر اس حالت چ وی غازی الدین حیدر(1814ء-1827ء) نے نواب دا لقب چھد کے بادشاہ دا لقب اختیار کیتا ۔ ایہہ اس گل دا اعلان سی کہ ہن اوہ بادشاہ دلی دے ماتحت نئیں رہے ۔ اس دے بعد توں اودھ دے سارے حکمران بادشاہ کہلائے جان لگے ۔ آخری حکمران واجد علی شاہ(1847ء-1856ء) تے انگریزاں نے بدنظمی دا الزام لا کے تخت توں لاہ دتا تے 1856ء چ سلطنت اودھ نوں برطانوی ہند چ ضم کرلئیا ۔ واجد علی شاہ دی پینشن مقرر کردتی گئی تے کلکتہ چ رہن دی اجازت دے دتی ، جتھے اسدا 1887ء چ ، انتقال ، ہوگئیا ۔

لکھنؤ تے اس دا معاشرہ[لکھو]

شجاع الدولہ دے زمانے تک اودھ دا راجگڑھ فیض آباد سی۔ اس دے پتر آصف الدولہ نے لکھنؤ نوں دارالحکومت بنایا تے آخر تک اس دی ایہ حیثیت رہی۔ اودھ دے نواباں دے زمانے چ دارالحکومت لکھنؤ نوں بوہت عروج حاصل ہویا۔ اس دور چ اس شہر نے اک معمولی قصبے ودھ کے اک وڈے شہر دی شکل اختیار کرلی۔ نواباں نے شاندار عمارتاں بنوائیاں جو محلاں، باغاں، مسیتاں، امام بارگاہاں تے مقبرےآں اتے مشتمل سن پر انہاں چ جامع مسجد تے قیصر باغ دے دو مقبرےآں توں علاوہ دوجیاں عمارتاں فن تعمیر دا اعلیٰ نمونہ نہیں سن۔ اینہاں چوں بوہتیاں عمارتاں اج بوی لکھنؤ دی شنگار نیں۔ شاہان اودھ دے زمانے چ لکھنؤ اتلے ہند چ دلی تے آگرہ مگروں رہتل ،تہذیب تے شائستگی دا تیجا وڈا مرکز بن گیا۔

پر شاہان اودھ دا ایہ دور ساڈے معاشرتی تے اخلاقی زوال دی انتہا اے۔ شائستگی دے ناں اتے تصنع، بناوٹ تے نمود و نمائش نے عروج پایا۔ سرکاری سرپرستی چ جنسی آوارگی ودھی۔ طوائفاں تے بازاری عورتاں نوں تریخِ اسلام چ پہلی وار لکھنؤ چ عزت تے احترام دا تھاں دتا گیا۔

اودھ دے راجے شیعہ مذہب نوں منن آلے سن۔ خاص طور اتے آصف الدولہ دے مگروں شیعیت نوں سرکاری مذہب دی شکل دے دی گئی۔ اس دور چ مذہب دے ناں اتے نویاں نویاں رسماں شوع ہو گئیاں جو ہندوآں دیاں وکھ وکھ رسماں دیاں نقلاں سن ۔تے جنہاں راہیں ساڈے معاشرے چ تے شیعی مذہب دیاں رسماں چ ہندو اثرات داخل ہوئے۔ [1]

علم تے ادب دی سرپرستی[لکھو]

اردو ادب اور شاعری دے ودھن پھلن چ دلی مگروں لکھنؤ نوں بوہت اہم تھاں حاصل اے۔ دلی دے زوال خاص طور اتے نادر شاہ دے حملے مگروں جدوں دلی ہنگامےآں دا مرکز بن گیا تے ایتھے دے باکمال لوکاں نے روہیل کھنڈ، لکھنؤ، مرشد آباد، حیدر آباد، ارکاٹ تے میسور دا رخ کیتا جتھے مقامی مسلمان حکومتاں نے ایک حد تک امن دی فضاء قائم کر رکھی سی۔ انہاں سارے شہراں چ لکھنؤ سبتوں نیڑے سی ۔ نوابان اودھ نے وی ادیباں تے شاعراں دی حوصلہ افزائی کیتی اس لئی ادیباں تے شاعراں دی اک وڈی گنتی نے لکھنؤ دا ہی رخ کیتا جو شاعر اس زمانے چ دلی تے آگرے توں لکھنؤ آئے انہاں چ خان آرزو، سودا، مصحفی، جرات، انشاء اور میر تقی میر وڈس ناں نیں۔ مشہور شاعر آتش بھانویں فیض آباد چ جمیا سی ، پر اسدا پیؤ دلی چھڈ کے اودھ آگئیا سی۔

شاہان اودھ دے زمانے چ مرثیہ نگاری نے خاص طور اتے عروج پایا تے اردو زبان دے سبتوں وڈے مرثیہ نگار میر انیس تے سلامت علی دبیر ایسے دور نال تعلق رکھدے سن، بھانویں انہاں دے جیون دا آخری حصہ انگریزی دور میں لنگھیا۔

دینی تعلیم دے سلسلے چ ایہ دور اس وجہ توں قابل ذکر اے کہ ملا نظام الدین نے تعلیم دا اوہ مشہور نصاب ایسے زمانے چ ترتیب دتا جو اج وی درس نظامی دے ناں توں مشہور اے۔ لکھنؤ دا محلہ "فرنگی محل" اس دور چ برصغیر دا سبتوں تعلیمی گڑھ بن گئیا۔ ملا نظام الدین دا انتقال 1748ء دے مگرں ہویا۔ اودھ دا قصبہ بلگرام اس پاروں ذکریوگ اے کہ اس زمانے چ اوتھے کئی مشہور عالم ہوئے۔ انہاں چ غلام علی آزاد تے سید مرتضی زبیدی قابل ذکر نیں۔

نوابانِ اودھ (لکھنؤ)[لکھو]

مورت لقب ناں جم راج ویلہ موت
Saadat Ali Khan I.jpg سعادت خان برہان الملک میر محمد امین موسوی 1680 1722 - 1739 1739
Safdarjung, second Nawab of Awadh, Mughal dynasty. India. early 18th century.jpg صفدر جنگ ابو المنصور محمد مقیم خان 1708 1737 - 1754 1754ء
अवध के नवाब शुजाउद्दौला.jpg شجاع الدولہ جلال الدین حیدر ابو المنصور خان 1732 1753 - 1775 1775
Asifportrait2 - Asuf ud Daula.jpg آصف الدولہ محمد یحی میرزا زمانی 1748 1775 - 1797 1797
WazirAliKhan.jpg آصف جاہ میرزا وزیر علی خان 1780 1797 - 1798 1817
Saadat Ali Khan II.jpg یامین الدولہ سعادت علی خان 1752 1798 - 1814 1814
Ghazi-ud-Din Haider Robert Home 1820.jpg رفاعت الدولہ ابو المظفر غازی الدین حیدر خان 1769 1814 – 1827 1827
Nasir ud din haidar.jpg ناصر الدین حیدر، شاہ ‌جہاں ابو المنصور قطب الدین سلیمان جاہ 1803 1827 – 1837 1837
MuhammadAliShah.jpg ابو الفتح معین الدین محمّد علی شاہ 1777 1837 – 1842 1842
AmjadAliShah.jpg نجم الدولہ، ابو المظفر مصلح الدین امجد علی شاہ 1801 1842 – 1847 1847
Washah1.jpg ابو المنصور میرزا واجد علی شاہ 1822 1847 – 1856 1887
Begum hazrat mahal.jpg بیگم حضرت محل محمّدی خانم ؟ اپنے پتر تے تخت نشیں برجیس قدر دے حق لئی انگریزاں دے خلاف شورش کیتی تے اپنے حامیاں نال جنگ آزادی ہند 1857ء لڑی 1879
Birjis Qadra.jpg برجیس قدر رمضان علی 1845 تاجداری انگریزاں نے ختم کر دتی 1893


حوالے[لکھو]

  1. ملت اسلامیہ کی مختصر تاریخ، جلد دوم، از ثروت صولت، ناشر اسلامک پبلیکیشنز لاہور