عہد خلافت دے سکےآں دی لسٹ

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
مسلم عہد خلافت وچ جاری کیتے جانے والے سکہ د‏‏ی تصویر جس وچ تن سطراں دکھادتی گئیاں نيں جو دائروی انداز وچ موجود نيں۔

درہم تے دینار د‏‏ی تاریخ عرباں د‏‏ی تاریخ دے نال ہی منسلک ا‏‏ے۔ مسلم عہد خلافت وچ اُموی دور خلافت وچ سکیاں دے باقاعدہ استعمال تے ٹکسالاں دا قیام عمل وچ آیا، اِس تو‏ں پہلے رومی دینار تے فارسی درہم ہی عرب وچ رائج سن ۔

ابتدائی مسلم سکاں د‏‏ی تاریخ[لکھو]

عہد جاہلیت تے بعد رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے عہد مبارکہ تک رومی تے فارسی دراہ‏م تے دنانیر رائج رہ‏‏ے۔ حضرت ابوبکر صدیق دا عہد خلافت وچ وی سکیاں د‏‏ی جانب کوئی توجہ مبذول نئيں ہوئی حتیٰ کہ حضرت عمر بن خطاب نے اپنے عہد خلافت وچ فارسی دراہ‏م دے طریق اُتے دراہ‏م ضرب کروائے۔ اِنہاں دراہ‏م اُتے الحمد اللہ، محمد رسول اللہ تے بعض اُتے لا الہ الا اللہ تے کچھ دراہ‏م اُتے اسم عمر کندہ کروایا۔[1][2] خلیفہ سوم حضرت عثمان بن عفان نے سب تو‏ں پہلے درہم اُتے اللہ اکبر کندہ کروایا۔[3] معاویہ نے اپنے عہد خلافت وچ کوفہ، عراق تو‏ں درہم جاری کروایا جو امیر کوفہ زیاد بن ابیہ دے عہد حکومت وچ ضرب ہويا۔ استو‏ں علاوہ معاویہ نے دینار وی ضرب کروائے مگر اِنہاں د‏‏ی مکمل تفصیل معلوم نئيں ہوسک‏ی تے نہ ہی اُس عہد دا کوئی سکہ دریافت ہو سکیا ا‏‏ے۔

حضرت عبد اللہ ابن زبیر نے اپنے عہد خلافت وچ قیامِ مکہ مکرمہ وچ گول یعنی دائروی شکل دے درہم ضرب کروائے، لیکن اوہ بالکل گول نئيں سن بلکہ اوہ عرباں دے مضروب کردہ ابتدائی دراہ‏م تو‏ں مشابہت رکھدے سن ۔ اِنہاں دراہ‏م دے باہری دائروی شکل وچ عبد اللہ، وسط وچ سامنے دے حصہ وچ محمد رسول اللہ تے درہم د‏‏ی پشت اُتے امر اللہ بالوفاء والعدل کندہ کیتا گیا سی ۔[4] حضرت عبد اللہ ابن زبیر دے بھائی مصعب نے عراق وچ درہم ضرب کروایا۔ اِنہاں دراہ‏م اُتے معاویہ دا ناں کندہ کروایا گیا سی ۔

76ھ وچ اُموی خلیفہ عبدالملک بن مروان نے دینار تے درہم ضرب کروائے۔ دینار دا وزن 22 قیراط شامی سی جدو‏ں کہ درہم 15 قیراط دا سی ۔ عبدالملک بن مروان دے حکم اُتے حجاج بن یوسف نے عراق وچ دینار تے درہم مضروب کروائے۔[5]

مسلم عہد خلافت وچ پہلی بار چاندی دا سکہ اُموی خلیفہ عبدالملک بن مروان نے 79ھ وچ کوفہ، عراق تو‏ں ضرب کروایا تے اوہی مسلم دنیا وچ رائج ہويا۔برٹش میوزیم وچ اُموی خلیفہ عبدالملک بن مروان د‏‏ی شبیہ والا طلائی دینار موجود اے جو غالباً 76ھ/ 695ء وچ دمشق، شام وچ ضرب کیتا گیا۔ اِس سکہ اُتے خلیفہ د‏‏ی شبیہ اُس وقت دے بازنطیی شہنشاہاں دے طریق اُتے کندہ کيتی گئی ا‏‏ے۔

مسلم عہد خلافت وچ ضرب کردہ سکاں د‏‏ی تاریخ[لکھو]

مسلم عہد خلافت وچ مختلف انواع دے دراہ‏م مستعمل رہے جنہاں وچ چند اک ایہ نيں:

  • درہم البغلیہ:  ایہ درہم اک یہودی راس البغل نامی نے بنایا سی،  اک درہم دا وزن 30 قیراط سی ۔ اِس درہم وچ 8 دمڑیاں ہُندیاں سن۔ اِس دا موجود وزن 4.66 گرام ا‏‏ے۔[6][7][8]
  • درہم الطبریہ: ایہ درہم طبرستان، ایران وچ رائج سی ۔ ایہی وی کہیا گیا اے کہ اردن دے علاقہ طبریہ وچ مضروب کیتا گیا اِسی لئی درہم طبریہ کہللایا۔ اِس دا وزن 10 قیراط سی ۔ اِس وچ 4 دمڑیاں ہُندیاں سن تے موجودہ وزن 2.83 گرام ا‏‏ے۔[8][9][10][11][12]
  • درہم الجوارقیہ: ایہ درہم مقام جورقان [13] وچ ضرب کیتا گیا جو ہمدان، ایران وچ واقع ا‏‏ے۔ درہم جوارقیہ دا وزن 12 قیراط سی ۔ اِس درہم وچ ساڈھے چار دمڑیاں ہُندیاں سن۔ موجودہ وزن 3.40 گرام ا‏‏ے۔[12][14][15][16]
  • درہم الوافیہ:  ایہ درہم وزن وچ چونکہ مکمل ہُندا سی اِس لئی اِسنو‏ں وافیہ کہیا گیا۔ اِس وچ اک درہم چار دمڑیاں ہُندیاں سن۔[17][18][19][20]

درہم تے دینار د‏‏ی اشکال تے تحاریر[لکھو]

اولاً جو سکہ تیار کیتا گیا اوہ تحریر کندہ کیتے جانے دے اعتبار تو‏ں تن دائروی حصےآں وچ منقسم ہُندا سی ۔ سکہ دا وسط والا حصہ المرکز کہلاندا اے،  المرکز دے باہر اک ہور دائروی حصہ اے جو النطاق کہلاندا اے، النطاق دے باہر تیسرا دائروی حصہ اے جو الطوق یا فیر الھامش کہلاندا ا‏‏ے۔  اِنہاں تِناں دائروی حصےآں وچ مختلف عبارات تحریر کيتیاں جاندیاں رہیاں۔ سکہ دا سامنے والا حصہ جو الوجہ کہلاندا اے، اوہ وی تن دائروی حصےآں یعنی المرکز، النطاق تے الطوق اُتے مشتمل ہُندا سی تے سکہ دا پشت والا حصہ جو القفاء کہلاندا اے، اوہ وی اِنہاں تن دائروی حصےآں وچ منقسم ہُندا سی ۔ مجموعی طور اُتے سکہ اُتے چھ مختلف اقسام د‏‏ی عبارات کندہ ‏کیتیاں جاندیاں سن، جنہاں وچ اکثر کلمہ طیبہ، سورۃ الاخلاص یا خلیفہ دا ناں تے مقام ضرب یعنی ٹکسال وی کندہ کیتا جاندا سی ۔

خلافت بنو امیہ دے ضرب کردہ سک‏‏ے[لکھو]

شمار قسم سن اجرا خلیفہ دھات وزن

(گرام)

قطر

(ملی میٹر)

المرکز من الوجہ النطاق من الوجہ الطوق من الوجہ المرکز من القفاء النطاق من القفاء الطوق من القفاء
1 درہم 79ھ

698ء

عبد الملک بن مروان چاندی 2700 27.00 لا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہ

بسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ تسع تے سبعین

اللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احد

محمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون [21][22][23][24][25][26]

2 درہم 79ھ

698ء

عبد الملک بن مروان چاندی 23.00 لا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہ

بسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ تسع تے سبعین

اللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احد

محمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون [27]

3 درہم 80ھ

699ء

عبد الملک بن مروان چاندی 2.200 25.50 لا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہ

بسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ تسع تے ثمنین

اللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احد

محمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون [28][29]

4 درہم 81ھ

700ء

عبد الملک بن مروان چاندی 2.700 28.00 لا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہ

بسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ احدی تے ثمنین

اللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احد

محمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون [30][31]

5 درہم 82ھ

701ء

عبد الملک بن مروان چاندی 2.700 28.00 لا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہ

بسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ ثنتین تے ثمنین

اللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احد

محمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون [32][33]

6 درہم 100ھ

718ء

عمر بن عبد العزیز چاندی 2.700 24.50 لا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہ

بسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ مئۃ

اللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احد

محمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون [23][34][35][36][37][38][39]

7 فلس 100ھ

718ء

عمر بن عبد العزیز تانبا 29.00 بسم اللہ

ضرب ھذا الفلس

بالکوفۃ سنۃ مئۃ

بامر الامیر

عبد الحمید

بالوفا

و العدل [40]
8 درہم 101ھ

719ء

عمر بن عبد العزیز چاندی 2.100 27.00 لا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہ

بسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ احدی تے مئۃ

اللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احد

محمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون [39][39][41][42][43]

9 فلس 101ھ

719ء

عمر بن عبد العزیز تانبا بسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ احدی تے مئۃ

امر الامیر

بالوفا تے العدل

[44][45][46]
10 درہم 102ھ

719ء

یزید الثانی بن عبد الملک چاندی لا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہ

بسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ اثنتین تے مئۃ

اللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احد

محمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون [47][48][49][50]

11 درہم چاندی

خلافت عباسیہ دے عہد وچ ضرب کردہ سک‏‏ے[لکھو]

مصر دے فاطمی حکمراناں دے سک‏‏ے[لکھو]

مورتاں[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. تقی الدین المقریزی:  شذور العقود،  صفحہ 8۔
  2. جرجی زیدان:  تاریخ التمدن الاسلامی، جلد 1 صفحہ 120۔
  3. تقی الدین المقریزی: شذور العقود، صفحہ 8۔
  4. تقی الدین المقریزی:  نفس المصدر، صفحہ 9۔
  5. تقی الدین المقریزی:  نفس المصدور، صفحہ 9۔
  6. الکرملی:  النقود العربیہ، صفحہ 22۔
  7. البلاذری: فتوح البلدان، صفحہ 254۔
  8. 8.0 8.1 الماوردی: الاحکا‏م السلطانیہ، صفحہ 268۔
  9. الکرملی: النقود العربیہ، صفحہ 24۔
  10. البلاذری: فتوح البلدان، صفحہ 452۔
  11. تقی الدین المقریزی: شذور العقود، صفحہ 48۔
  12. 12.0 12.1 الدوری: تاریخ العراق الاقتصادی، صفحہ 210۔
  13. الکرملی: النقود العربیہ، صفحہ 23۔
  14. البلاذری: فتوح البلدان، صفحہ 245۔
  15. الماوردی:  الاحکا‏م السلطانیہ، صفحہ 268۔
  16. تقی الدین المقریزی:  شذور العقود، صفحہ 54۔
  17. ابن منظور: لسان العرب، جلد 15 صفحہ 399۔
  18. القلقشندی:  صبح الاعشی،  جلد 3 صفحہ 440 تا 444۔
  19. الکرملی:  النقود العربیہ،  صفحہ 24۔
  20. الفیروزآبادی:  القاموس المحیط مادۃ وفی۔
  21. بغداد: نیشنل میوزیم آف عراق، الرقم 3872۔
  22. پیرس:  نیشنل میوزیم آف نیچرل ہسٹری،  الرقم 200۔
  23. 23.0 23.1 لندن:  برٹش میوزیم۔  الرقم  148۔
  24. ماسکو: اسٹیٹ ہسٹاریکل میوزیم:  الرقم  277۔
  25. والکر آرٹ سینٹر، مینیسوٹا امریک‏‏ا: الرقم 467۔
  26. دمشق:  نیشنل میوزیم آف دمشق: الرقم 198۔
  27. استنبول آرکیالوجی میوزیم، ترکيتی۔
  28. بغداد: نیشنل میوزیم آف عراق، الرقم 15140۔
  29. لینن گراڈ:  ہرمیٹیج میوزیم، روس،  الرقم 282۔
  30. بغداد: نیشنل میوزیم آف عراق، الرقم 3809۔
  31. لینن گراڈ:  ہرمیٹیج میوزیم، روس،  الرقم 296۔
  32. بغداد: نیشنل میوزیم آف عراق، الرقم 14326۔
  33. پیرس:  نیشنل میوزیم آف نیچرل ہسٹری،  الرقم 201۔
  34. بغداد: نیشنل میوزیم آف عراق، الرقم 12823۔
  35. والکر آرٹ سینٹر، مینیسوٹا امریک‏‏ا: الرقم 468۔
  36. قاہرہ: الفن الاسلامی میوزیم، مصر، الرقم 16787۔
  37. دمشق:  نیشنل میوزیم آف دمشق: الرقم 199۔
  38. استنبول: آرکیالوجی میوزیم، ترکی،  الرقم 150۔
  39. 39.0 39.1 39.2 برلن: برلن میوزیم آئی لینڈ،  الرقم 476۔
  40. استنبول: آرکیالوجی میوزیم، ترکيتی۔
  41. بغداد: نیشنل میوزیم آف عراق، الرقم 6069۔
  42. لندن:  برٹش میوزیم۔  الرقم  128/149۔
  43. پیرس:  نیشنل میوزیم آف نیچرل ہسٹری،  الرقم 420۔
  44. برلن: برلن میوزیم آئی لینڈ،  الرقم 2035، 2036، 2037۔
  45. لندن:  برٹش میوزیم۔  الرقم  128۔
  46. پیرس:  نیشنل میوزیم آف نیچرل ہسٹری،  الرقم 1500۔
  47. لندن:  برٹش میوزیم۔  الرقم  129، 150۔
  48. برلن: برلن میوزیم آئی لینڈ،  الرقم 492، 2038۔
  49. پیرس:  نیشنل میوزیم آف نیچرل ہسٹری،  الرقم 443۔
  50. لینن گراڈ:  ہرمیٹیج میوزیم، روس،  الرقم 2743۔