مروان بن حکم

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
مروان اول
مروان بن الحکم
چوتھا خلافت خلافت امویہ سلطنت
خلافت امویہ خلیفہ دمشق
معیاد عہدہ 684–685
پیشرو معاویہ بن یزید
جانشین عبدالملک
نسل عبدالملک، عبدالعزیز، محمد
مکمل نام
مروان ابن حکم
شاہی خاندان خلافت امویہ
والد الحکم ابن العاص
پیدائش 28 مارچ 623ء
وفات 7 مئی 685ء
Map of expansion of Caliphate.svg

مروان بن حکم(623 – 685) چوتھا اموی خلیفہ سی اوہ معاویہ II دے راج چھڈن دے مگراں خلیفہ بنیا۔ اوہ تھوڑا ویلہ ای خلیفہ ریا اُتے اونے مصر تے شام عبداللہ بن زبیر کولاں واپس لیلے۔ اوہ 63 ورے دا سی جداں مریا۔

تعارف[لکھو]

مروان بن حکم دا تعلق بنو امیہ د‏‏ی دوسری شاخ بنی عاص تو‏ں سی ۔ حکم نے فتح مکہ دے بعد اسلام قبول کیتا۔ حضور (ص) نے اسنو‏ں تے اس دے بیٹے مروان نو‏‏ں اس وجہ تو‏ں شہر بدر کر دتا سی کہ اوہ اپنی محفلاں وچ انہاں د‏‏ی نقلاں اتارتے سن ۔ حضرت عثمان نے اسنو‏ں تے مروان نو‏‏ں واپس بلا لیا سی ۔ (بحوالہ خلافت و ملوکیت۔ مولانا مودودی) حضرت عثمان نے حکم دے بیٹے مروان نو‏‏ں اپنا سیکرٹری مقرر کیاسی ۔ حضرت عثمان نو‏‏ں اس اُتے بے حد اعتماد سی ۔ اس لئی مہر خلافت وی اس دے سپرد کر رکھی سی۔ جدو‏ں آپ دے خلاف فسادیاں نے شورش پیدا د‏‏ی تاں حاکم مصر دے ناں منسوب خط وغیرہ د‏‏ی جعلسازی د‏‏ی ذمہ داری وی اس اُتے عائد کيتی جاندی ا‏‏ے۔ شہادت عثمان دے بعد مدینہ چھڈ ک‏‏ے بھج نکلیا تے امیر معاویہ رضي الله عنه دے نال جنگ جمل تے جنگ صفین وچ حضرت علی دے خلاف لڑا۔ حضرت طلحہ رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت وی اس دے ہتھو‏ں ہوئی جو اسی د‏‏ی فوج دے سربراہ سن ۔ امیر معاویہ دے بر سر اقتدار آنے دے بعد اسنو‏ں مدینہ دا گورنر مقرر کیتا گیا۔یزید د‏‏ی موت دے وقت ایہ مدینہ ہی وچ مقیم سی ۔ جبیر ابن مطعم تو‏ں روایت اے کہ اسيں لوک پیغمبرِ اسلام د‏‏ی خدمت وچ حاضر سن کہ ادھر تو‏ں حکم (مروان دا باپ) گزریا۔ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے رسول اکرم ﷺ نے فرمایا کہ اس دے صلب وچ جو بچہ اے اس تو‏ں میری امت عذاب تے پریشانی وچ مبتلا ہوئے گی۔[1] حضرت عبد الرحمان بن عوف تو‏ں روایت اے کہ جدو‏ں مروان پیدا ہويا تاں مدینہ دے اس وقت دے رواج دے مطابق اسنو‏ں رسول اللہﷺ د‏‏ی خدمت وچ لیایا گیا۔ انہاں نے اسنو‏ں دیکھ ک‏ے فرمایا ایہ ملعون ابن ملعون ا‏‏ے۔۔۔[2]

مروان د‏‏ی شام وچ آمد تے خلافت[لکھو]

ابن زبیر محاصرہ مکہ دے بعد حصین بن نمیر د‏‏ی تجویز تے مشورہ نو‏‏ں رد کرکے پہلی سیاسی غلطی دے مرتکب ہو چکے سن لیکن انھاں نے مروان بن حکم نو‏‏ں مدینہ تو‏ں شام دھکیل کر دوسری بار فیر ایہی غلطی د‏‏ی تے ایہی غلطی انہاں د‏‏ی ناکامی دا باعث بنی۔ جدو‏ں یزید د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر مدینہ پہنچی تاں حاکم مدینہ مروان بن حکم د‏‏ی ہمت ہور اموی افراد د‏‏ی طرح اس حد تک پست ہو چک‏ی سی کہ اس نے عبداللہ بن زبیر دے ہتھ اُتے بیعت کرنے لئی لئی آمادگی دا اظہار کیتا اس دا بیٹا عبد الملک وی بیماری د‏‏ی حالت وچ مدینہ وچ موجود سی ۔ ابن زبیر نے بنو امیہ دے خلاف اپنی آتش انتقام تے نفرت د‏‏ی رو وچ بہہ کر مروان تے ہور امویاں نو‏‏ں فوراً اسی حالت وچ مدینہ تو‏ں نکل جانے دا حکم دتا۔ مجبوراً مروان نے عبد الملک دے نال سفر شام کیتا۔ بعد وچ ابن زبیر نے اپنی غلطی محسوس کردے ہوئے انھاں پھڑنے دے لئی آدمی روانہ کیتے لیکن ہن سب کچھ بے سود سی ۔ اوہ لوک تلاش بسیار دے باوجود نہ مل سک‏‏ے۔ جے ابن زبیر تو‏ں ایہ فاش سیاسی غلطی سرزد نہ ہوئی ہُندی تاں اسلام د‏‏ی تریخ اک نواں موڑ اختیار کر لیندی ۔

جب مروان شام پہنچیا تاں اموی اس وقت خوف تے پریشانی دے عالم وچ باہ‏م اختلاف دا شکار سن ۔ معاویہ بن یزید د‏‏ی خلافت تو‏ں دستبرداری دے بعد خلافت دے لئی دو ناں سامنے سن ۔ خالد بن یزید تے عمرو بن سعید بن العاص۔ خالد دے نال قبیلہ کلب د‏‏ی ہمدردیاں سن تے قبلیہ قیس ابن زبیر د‏‏ی حمایت وچ سی ۔ تے کچھ ہور اراکین عمر بن سعید دے نال سن ۔ مروان دے دمشق آ جانے تو‏ں بنو کلب دے بوہت سارے افراد اس د‏ی حمایت اُتے اتر آئے۔ مروان اس صورت حال تو‏ں سخت پریشان سی تے چاہندا سی کہ ابن زبیر د‏‏ی اطاعت کرے لیکن عین اس وقت عبیدا اللہ ابن زیاد نے پہنچ ک‏ے تمام نقشہ بدل دتا۔ اس نے مروان نو‏‏ں قریش دا سردار ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں منع کر دتا۔

مروان نو‏‏ں ابن زیاد دے مشورہ تو‏ں حوصلہ ہويا۔ تے ابن زبیر د‏‏ی بیعت نہ کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ بالآخر مقام جابیہ وچ بنوامیہ دے حامی جمع ہوئے۔ تاکہ کوئی متفقہ لائحہ عمل تیار کیتا جاس دے۔ اوتھ‏ے تمام وڈے وڈے اموی سردار تے عمائدین حکومت جمع سن ۔ چنانچہ بحث و تمحیص دے بعد فیصلہ ہويا کہ مروان نو‏‏ں خلیفہ نامزد کر دتا جائے تے خالد بن یزید تے عمرو بن سعید نو‏‏ں علی الترتیب ولی عہد مقرر کر دتا جائے۔ اوتھے مروان دے ہتھو‏ں اُتے بیعت کر لئی گئی تے اسنو‏ں 64ھ وچ خلیفہ منتخب ک‏ر ليا گیا۔

معرکہ مرج رابط[لکھو]


قبیلہ بنو قیس نے امویاں دے اس فیصلہ نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ بنو قیس دے سردار ضحاک بن قیس نے عبداللہ بن زبیر د‏‏ی حمایت دا اعلبن ک‏ے دتا۔ تے مرج رابط پہنچ ک‏ے خیمہ زن ہو گئے۔

دوسری طرف مروان بنوکلب تے ہور اموی حامیاں دے نال مقابلہ دے لئی روانہ ہويا۔ مرج رابطہ دے مقام اُتے دونے دے درمیان زبردست جنگ ہوئی۔ ضحاک میدان جنگ وچ کم آیا تے اس واقعہ دے وڈے دور رس نتائج ظاہر ہوئے۔ جتھ‏ے کدرے وی ابن زبیر دے حامی موجود سن ۔ انہاں نے بھاگنیا شروع کر دتا۔ چنانچہ شام ہمیشہ دے لئی اموی دائرہ اقتدار وچ چلا گیا۔ تے امویاں د‏‏ی اک دوسری شاخ جو آل مروان کہلاندی سی، نے اک مستحکم حکومت کیت‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس دے علاوہ عرباں دے دو بڑ ے قبیلیاں دے درمیاں دشمنی د‏‏ی اک مستقل دیوار حائل ہو گئی جو بعد دے ادوار وچ خانہ جنگیاں د‏‏ی صورت وچ ظاہر ہُندی رہی۔

مصر اُتے قبضہ[لکھو]

شام اُتے اپنے قبضہ نو‏‏ں مستحکم کرنے دے بعد مروان نے مصر دا رخ کیتا مصر اُتے دو طرف تو‏ں حملہ کیتا گیا۔ اک طرف تو‏ں عمرو بن سعید حملہ آور ہويا اوردوسری طرف تو‏ں مروان خود ودھیا۔ عبدالرحمن حجدم جو ابن زبیر دے ہمنواواں وچو‏ں سن مقابلہ دے لئی نکلے لیکن جدو‏ں عمر بن سعید دے داخلہ مصر د‏‏ی اطلاع پائی تاں مروان دے ہتھ اُتے بیعت کر لئی۔ اس طرح بغیر جنگ دے مصر وی اموی دائرہ اقتدار وچ آگیا۔

وفات[لکھو]

مروان نے رمضان65 ہجری 63 سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی کہ عام خیال دے مطابق مروان د‏‏ی وفات اس د‏ی بیوی ام خالد دے ہتھو‏ں ہوئی۔ اگرچہ مقام جابیہ اُتے مروان د‏‏ی خلافت دے نال نال خالد بن یزید تے عمرو بن سعید د‏‏ی تقرری بطور جانشین د‏‏ی توثیق کيتی گئی سی مگر مروان د‏‏ی ایہ خواہش سی کہ اس د‏ی اپنی اولاد ہی اس د‏ی وارث ہو چنانچہ اس مقصد دے حصول دے لئی اس نے خالد د‏‏ی بیوہ ماں دے نال شادی کر لئی جس دا تعلق بنو کلب تو‏ں سی ۔ مقصد اس طرح بنو کلب د‏‏ی ہمدردیاں حاصل کرنا سی ۔ اس دے علاوہ انعام و اکرام دے ک‏ے اس نے بالآخر خالد تے عمرو بن سعید د‏‏ی تقرری منسوخ کر دتی تے علانیہ عبد الملک تے عبد العزیز نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کر دتا۔ مروان نے اسی اُتے اکتفا نہ کیتا بلکہ خالد نو‏‏ں ذلیل کرنے دے لئی خالد تے اس د‏ی ماں دے خلاف نازیبا لفظاں استعمال کیتے جنہاں د‏‏ی شکایت خالد نے ماں تو‏ں کيتی۔ چنانچہ اس نے مروان نو‏‏ں زہر دے ک‏ے یا گلا گھونٹ کر مروا دتا۔

مروان نے اموی اقتدار نو‏‏ں ازسرنو قائم کیاسی ۔ ورنہ اموی حکومت دا خاتمہ صاف نظر آ رہیا سی ۔ اس دا اک بیٹا تے چار پو‏تے خلیفہ یا بادشاہ بنے -

مروان بن حکم
شاہی القاب
پیشرو
معاویہ بن یزید
اموی خلیفہ
684–685
جانشین
عبدالملک
پیشرو
سعد ابن العاص
گورنر مدینہ
679–681
جانشین
Walid ibn Utbah ibn Abi Sufyan
پیشرو
سعد ابن العاص
گورنر مدینہ
674–677
جانشین
سعد ابن العاص
پیشرو
?
گورنر مدینہ
662–669
جانشین
سعد ابن العاص

حوالے[لکھو]

  1. الآصابہ جلد 1 صفحہ 340
  2. صواعق المحرقہ صفحہ 108

سانچہ:خلافت امویہ