مصطفا کمال اتاترک

Wikipedia توں
جاو: مدد, کھوج
مصطفا کمال اتاترک
General Mustafa Kemal.jpg
ترکی دا پہلا صدر
جمن پو: سالونیکا
جمن دیاڑہ : 19 مئی 1881
10 نومبر 1934
گن: ترکی نوں بچان والا
دسخط: Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg

مصطفا کمال اتا ترک (19 مئی 1881- 10 نومبر 1938) سلطنت عثمانیہ دی فوج دا جرنیل، انقلابی آگو لوک راج ترکی دا موڈھی تے ایدا پہلا صدر سی۔ مصطفا کمال پہلی وڈی لڑائی چ جیدار تے تگڑا جرنیل منیا گیا سلطنت عثمانیہ دے ٹٹن توں مگروں اوہ بچی کچھی ترک فوجاں دا اناطولیہ چ کمانڈر سی تے یورپی طاقتاں نے جیڑیاں فوجاں اودے ال پیجیاں اوہنے اوناں نوں ہرایا تے اک نویں لوکراج تے سیکولر ترکی دی نیو رکھی۔ ترک پارلیمنٹ نے 1934 وچ اوہنوں اتاترک دا ناں دتا جیدا مطلب اے ترکاں دا پیو۔

پہلی وڈی لڑائی وچ مصطفا کمال اک فوجی افسر سی۔ گیلی پولی دی لڑائی وچ استنبول نوں بچان وچ اوہدا کم تے جیداری دا وڈا ہتھ سی۔ لڑائی وچ سلطنت عثمانیہ دی ہار مگروں اوہنے ترک ازادی دی لڑائی وچ ترک لوکاں دی آکوی کیتی تے انکرا وچ اک کچی سرکار بنا کے رلویں جٹاں نوں دیس توں نسایا۔ اوسدیاں لڑائیاں نال ترکی ازاد ہویا۔ ایس مگروں مصطفا نے اپنے دیس نوں نواں سیکولر تے تکڑا دیس بنان لئی اک پروکرام نوں چلایا۔

جیون[لکھو]

مصطفا کمال 19 مئی 1881 نوں سالونیکا چ جمیا۔ سالونیکا اس ویلے سلطنت عثمانیہ وچ سی۔ مصطفا اودا جمن ویلے ناں رکھیا گیا۔ اوہدی ماں دا ناں زبیدہ خانم تے پیو دا ناں علی رضا افندی سی جیہڑا ملیشیا افسر کلرک تے لکڑ دا بپاری سی۔ اوہدی اک پین مقبول سی جیہڑی 1956 وچ مری۔ اوہدے پرکھ ترک سن جیہڑے اناطولیہ دے صوبہ ایدن توں آۓ سن۔ کمال اوہنون اودا سعاب دا استاد کیندا سی سعاب وچ لیق ہون تے۔ اپنی ماں دے آکھن تے اوہ اک مذہبی سکول گیا تے اوہدے پیو نے مگروں اوہنوں شمسی افندی سکول وچ پایا۔ اوہدے ماپے تے اوہنوں بپار وچ پانا جاہندے سن پر اوہ آپ ای ماپیاں توں پچھے بنا ای سالونیکا ملٹری سکول وچ 1893 نوں داخلے دا امتحان دتا۔ 1896 نوں مناستر دے فوجی سکول وچ اوہنے داخلہ لیا۔ اوتھوں پڑھن مگروں 14 مارچ 1899 چ اوہ استمبول دے عثمان ملٹری اکیڈیمی وچ گیا تے ایتھوں 1902 وچ پڑھن مگروں عثمان فوجی کالج وچ آیا تے ایتھوں ّپڑھائی توں 1905 چ فارغ ہویا۔

فوج چ[لکھو]

آتاتورک 1907

فوجی پڑھائی توں مگروں اونوں سٹاف کیپٹن بنا کے دمشق وچ 5ویں عثمانی فوج وچ پیجیا گیا۔ ایتھے علی فواد تے لطفی مفیت اوہدے سنگی سن۔ ایتھے اوہ اندسی افسراں دی انقلابی سنگت جیدا ناں وطن وے حریت سی تے جیہڑی اک بپاری مصطفا علوان دے تھلے سی، دا سنگی بن گیا۔ 20 جون 1907 نوں اوہنوں سینیر کیپٹن بنا دتا جاندا اے 13 اکتوبر 1907 نوں مقدونیہ وچ تیسری عثمانی فوج دے ہیڈکواٹر مناستر پیجدتا جاندا اے۔ ایتھے اوہ إتحاد و ترقى ناں دی اک ہور سنگت نال رلدا اے۔ 22 جون 1908 نوں اوہنوں چڑھدے رومیلیہ وچ عثمانی ریلوے وچ انسپیکٹر بنایا جاندا اے۔ جولائی 1908 وچ اوہنے جوان ترک انقلاب وچ حصہ لیا تے سلطان عبدالحمید II کولوں کئی حق واپس لۓ تے قنونی بادشاہی نوں فیر لاگو کیتا۔ 1910 وچ اوہنوں عثمانی صوبے البانیہ وچ پیجیا گیا۔ 1910 دی پت چڑ وچ اوہنے ہور عثمانی افسراں نال پکارڈی فرانس وچ فوجی سکھلائی ویکھی۔ 1911 دے مڈھ وچ اوہ استمبول وچ بچاؤ وزارت وچ کج چر ریا۔

اطالوی-ترک لڑائی (1911–1912)

1911 چ اطالوی-ترک لڑائی وچ اٹلی نے سلطنت عثمانیہ دے اک صوبے لیبیا تے ہلہ بولیا تے مصطفا نوںاوتھے ٹور دتا گیا ۔ رستے وچ مصر انگڑیزاں کول سی جنہاں ترک فوج نوں لنگن ناں دتا تے مصطفا کمال چھپ چھپا کے لیبیا اپڑدا اے تے کئی واری اطالوی فوجاں نوں ہراندا اے۔ اطالوی فوج دی گنتی 150،000 دے نیڑے سی تے اوہناں نوں روکن والی فوج وچ 20،000 بدو تے 8000 ترک سن۔ 22 دسمبر 1911 مصطفا تبروک دی لڑائی وچ اطالوی فوج نوں پچھے موڑ دیندا اے۔ درنا دی لڑائی وچ اوہدی اکھ وچ کوئی شے لگن باجوں اکھ خراب ہوندی اے۔ 6 مارچ 1912 نوں اوہ درنا دا رکھا تے اوتھے دی فوج دا کمانڈر تے لڑائی دے انت تک ایہ تھاں ویریاں دے ہتھ ناں لگن دتی۔ اوہ بڑی جیداری نال اٹلی دیاں فوجاں نوں جت توں دور رکھدا اے۔ 8 اکتوبر 1912 نوں بلقانی لڑائیاں دا مڈھ پین باجوں مصطفا کمال تے عثمانی فوج نوں لیبیا چھڈ کے بلقان اپڑنا پیندا اے۔ لیبیا سلطنت عثمانیہ نوں اٹلی نوں اوچی دی صلح باجوں 18 اکتوبر 1912 نوں دینا پیا۔


بلقانی لڑائیاں (1912–1913)

1 دسمبر 1912 نوں پہلی بلقان لڑائی ویلے اوہ گیلی پولی اپڑدا اے تے تھریس وچ اک بلغاری فوج نال لڑدا اے پر اوہنوں جت نئیں ہوندی۔ جون 1913 نوں دوجی بلقان لڑائی وچ اوہ فیر حصہ لیندا اے تے اوہدی فوج ڈائڈیموٹوکو تے ادرنہ نوں چوکھے سارے تھریس نال واپس لیندی اے۔ ادرنہ 1365 توں 1453 تک عثمانی سلطنت دا راجگڑھ ریا تے اوہدی واپسی نے ترک قوم دے جذبے نوں ودھایا۔

پہلی وڈی لڑائی (1914–1918)

1914 چ پہلی وڈی لڑائی چ سلطنت عثمانیہ جرمنی تے آسٹریا-ہنگری دا سنگی سی۔ برطانیہ، آسٹریلیا، نیوزی لینڈ، تے فرانس دیاں فوجاں نے استمبول تے مل مارن لئی گیلی پولی تے ہلہ بول دتا۔ گیلی پولی دی لڑائی وچ مصطفا کمال 5ویں عثمانی فوج دے 19ویں ڈوین دیاں ترک فوجاں دا کمانڈر سی۔ لڑائی 15 اپریل 1915 نوں ٹری تے 6 جنوری 1916 تک رئی۔ مصطفا کمال نے پہلے سوچ لیا جے کتھے اتحادی ہلہ بول سکدے نیں۔ اوتھے اوہ ای 15 اپریل نوں اتحادی سمندری فوج اپڑدی اے۔ 25 اپریل دی سویر نوں سمندری کنڈے تے لڑدی ترک فوج دی 57 ویں پیدل فوج دا اسلہ مک جاندا اے تے اوہناں دے اسلہ منگن تے مصطفا کمال نے اوہناں نوں ایہ سنیہا کلیا:

8 مہینے 2 ہفتے تے اک دن مگروں مصطقا کمال دی عثمانی فوج نوں گیلی پولی دی لڑائی وچ جت ہوندی اے۔ ایس مگروں اوہنوں 14 جنوری 1916 تک اوہنوں ادرنہ پیجیا جاندا اے تے فیر کوہ قاف چ روسی فوجاں نال لڑن لئی ٹوریا جتھے اک بہت وڈی روسی فوج نے اگے ود کے اناطولیہ دے کئی شہروں تے مل مارن دے نیڑے پج گئی سی۔ مصطفا نے روسی فوجاں نوں روک دتا تے 7 اگست نوں اپنی فوج نال روسیاں تے چڑھائی کردتی۔ اوہنے روسی فوج ہتھ لکے ترک تھاں بلتس تے موش واپس لے لۓ۔ ایہ لڑائی اناطولیہ نوں روسی ہتھاں وچ جان توں بچاندی اے۔ جولائی 1917 وچ اوہنوں فلسطین دے لڑائی ویہڑے ول کلیا جاندا اے تے ایتھوں اوہ وڈے وزیر طلعت پاشا نوں فوج دی پیڑے حال بارے دسدا اے۔ اوہدی رپورٹ نئیں منی جاندی تے اوہ فوج چھڈ کے استمبول آجاندا اے تے اوہ ہون والے سلطان محمد وحید الدین نال جرمنی تے آسٹریا جاندا اے تے لیندے لڑائی ویہڑے نوں ویکھدا اے ایس گل تے اپڑدا اے جے ایہ لڑائی نہیں جتی جاسکدی۔ اوہ جرمن شہنشاہ ولہلم II تے اوہدے جرنیلاں دے منہ تے کیندا اے جے جرمنی تے اوہدے سنگی ایہ لڑائی ہار جان گے۔ واپسی تے کج چر لئی اپنے علاج ل‏ی کارلزبیڈ تے ویآنا رکدا اے۔

اگست 1918 وچ فلسطین پیجیا جاندا اے۔ 30 اکتوبر 1918 نوں معاہدہ مدروس کرکے اتحادیاں نال لڑائی بند کردتی جاندی اے۔ 31 اکتوبر نوں اوہنوں یلدرم فوج دا کمانڈر بنایا جاندا اے تے غازی عینتاب وچ اوہ سول لوکاں وچ اسل ونڈدا اے جے اتحادی اگر ایتھے اپڑن تے اوہناں نوں روکیا جاسکے۔ 13 نومبر 1918 نوں اوہ استمبول آگیا جیڑا ہن ویریاں دی ہتھے چڑھ چکیا سی۔ ایتھے اوہ بچاؤ وزارت وچ 16 مئی 1919 تک ریندا اے۔ استمبول وچ 12 نومبر 1918 نوں فرانسیسی تے فیر برطانوی تے اطالوی فوج آندی اے۔ استمبول مگروں ازمیر تے اتحادی مل مارلیندے نیں۔ ایس گل نال ترکاں دے سینے وج اگ لک جاندی اے ترک ایس گل نوں منن لئی تیار نئیں ہوندے جے اوہناں دا دیس ٹوٹے کرکے مکادتا جاوے۔ ترک فیر ہتھیار چک لیندے نیں تے ترکی دے بچاؤ تے ازادی دی لڑائی دا مڈھ بجدا اے۔

ترک ازادی دی لڑائی (1919–1922)[لکھو]

Ataturk-hatreform.jpg

پہلی وڈی لڑائی وچ ہار ہون تے عثمانی سلطنت دیاں ویریاں نے جدوں ایس سلطنت دے ٹوٹے کرنے شروج کیتے تے کئی دیساں دیاں سمندری تے زمیین فوجاں ایس دے نگراں تے مل مارن اپڑیاں تے ترکاں نے وچوں وچ ای ایہدے خلاف لڑن دا سوچ لیا۔ الکرا وچ فواد پاشا تے ارضروم وچ کاظم کاریبکر دیاں ترک فوجاں نے ہجے ہتھیار نئیں سی سٹے۔ مصطفا کمال نوں انکرا اناطولیہ وچ عثمانی نوویں فوج نوں پدھرا کرن لئی پیجیا جاندا اے۔ مصطفا 19 مئی 1919 نوں استمبول توں اک سمندری جہاز وج سیمسن اپڑدا اے۔ سیمسن اتری اناطولیہ وچ کالے سمندر دے کنڈے تے اک سمندری اڈہ اے۔ ایتھے اوہدا پہلا کم ویریاں دے خلاف اک ازادی دی لڑائی دی تیاری سی۔ جون 1919 نوں اوہ اماسیا سدا ساریاں ول کلدا اے جیدے وچ دیس دی ازادی نوں لگے ڈر بارے کیا دسیا جاندا اے۔ 22 جون نوں اماسیا وچ ترک جرنیل رل کے دیس نوں بچان دی صلا کردے نیں۔ 8 جولائی نوں اوہنے عثمانی فوج چھڈ دتی۔ سرکار جس تے اوہنوں پھڑن دے ورنٹ کڈدی اے۔ دسمبر 1919 دیاں چنوتیاں وچ مصطفا دی پارٹی عثمانی پارلیمنٹ وچ وڈی پارٹی سی۔ 12 جنوری 1920 نوں ایہدی ملنی استمبول وچ ہوندی اے۔ 18 مارچ 1920 نوں ایدیاں قومی منگاں تے برطانوی فوجاں ایس پارلیمنٹ نوں نوں بند کردیندی اے۔ مصطفا کمال نویاں چوناں دی مانگ کردا اے تاں جے اک نویں ترک پارلیمنٹ بنے جیہڑی انکرہ وچ بیٹھے۔ 23 اپریل 1920 نوں گرینڈ نیشنل اسمبلی مصطفا کمال نوں اپنا سپیکر چندی اے۔

10 اگست 1920 نوں سلطنت عثمانیہ دا وزیر فرید پاشا معاہدہ سیورے تے دسخط کردا اے جیدے باجوں ایہ سلطنت ٹوٹیاں وچ ونڈی جاندی اے۔ ایہناں وچ اوہ تھاں وی سن جنہاں نوں پکے ترک سمجیا جاندا سی۔ مصطفا کمال ترک ازادی دی مانگ کردا اے تے اوہ تھانواں ترک دیس وچ رہن تے اڑدا اے جتھے ترکاں دی گنتی چوکھی سی۔ اوہ گرینڈ نیشنل اسمبلی نوں ایس گل تے راضی کردا اے جے کہ اک ترک قومی فوج بنائی جاۓ۔ ایس فوج نوں خلیفہ دی فوج نال، چڑھدے پاسے آرمینیا دی فوج نال تے لیندے ولوں یونانی فوج نال لڑنا پیندا اے۔ یونانی فوج ازمیر تے مئی 1919 نوں مل مار چکی سی تے فیر چڑھدے ول انکرہ ول جا رئی سی۔

ترک آرمینیائی لڑائی جیہڑی 24 ستمبر توں 2 دسمبر 1920 وچ ہوندی اے ایدے وچ ترک فوج نوں جت ہوندی اے تے آرمینیا دی فوج نوں پچھے کردتا جاندا اے۔

یونانی ترک لڑائی (1919–1922) ترکی تے یونان دے وشکار کئی لڑائیاں دا سلسلہ سی۔ یونانی فوج مئی 1919 وچ لیندے اناطولیہ وچ ازمیر توں چڑھدے پاسے ول جاندی اے تے ساکریا دریا تک اپڑدی اے۔ ساکریا دی لڑائی وچ جیہڑی 23 اگست توں 13 ستمبر 1921 تک لڑی گئی ترک فوج نوں جت ہوندی اے یونانی فوج نوں پچھے ہٹنا پیندا اے۔ 19 ستمبر 1921 نوں گرینڈ نیشنل اسمبلی مصطفا کمال پاشا نوں مارشل بناندی اے تے غازی کیندی اے۔ اگست 1922 نوں مصطفا کمال دملوپینار دی لڑائی وچ افیون قره‌حصار تے اک وڈا ہلہ بولدا اے یونانی فوج نوں فیر کٹ پیندی اے تے اوہ ہور پچھے ہٹدی اے۔ 9 ستمبر 1922 نوں ازمیر فیر ترک فوجاں دے ہتھ لگدا اے۔ فرانسیسی ترک لڑائی وچ وی ترک فوج جتدی اے۔ فرانسیسی اناطولیہ توں باہر نکلدے نیں۔

21 نومبر 1922 نوں لوزان کانفرنس وچ ترک عصمت انونو ترک ازادی تون تھلے گل نئیں کردا۔ 24 جولائی 1923 نوں لوزان ٹریٹی تے دسخط ہوندے نے ۔

ترکی دا صدر[لکھو]

29 اکتوبر 1923 نوں لوکراج ترکی دا ہوکا دتا جاندا اے مصطفا کمال ایس لوکراج دا صدر سی۔ صدر بنن تے مصطفا کمال ترک سماج وچ مڈھلیاں تبدیلیاں لے کے آندا اے۔ اوہ ترکی نوں اک نواں لوکراجی سیکولر دیس بناندا اے۔ عثمانی خلافت 3 مارچ 1924 نوں سرکار ولوں مکادتی جاندی اے۔

سماج نوں اک پدھر وچ لیان لئی سارے پرانے ناں جیہڑے لوکاں وج فرق پاندے سن جیویں پاشا مکا دتے جاندے نیں۔ ہر بندہ بے سی تے ہر زنانی بیگم۔ ترک الف بف جیہڑی عربی لپی وچ لکھی جارئی سی پلٹا کے رومن وج لکھی جان لگ۔ زنانیاں دا برقعہ روک دتا گیا تے تے اوہنان نوں یونیورسٹی تک پرھن دا کیا گیا۔تر ک بولی سدا تے اسان کیتا گیا ایدھے وچ بے تکے عربی فارسی شبد کڈکے ترک شبداں نوں رواج دتا گیا۔

ٹبر مصطفا کمال نے 29 جنوری 1923 نوں لطیفہ اشاکی نال ویاہ کیتا تے 5 اگست 1925 نوں دونویں طلاق نال وکھرے ہوگۓ۔ اوہنیں فیر ویاہ ناں کیتا۔ اپنے جیون وچ اوہنیں 12 تیاں تے اک پتر نوں پالیا۔ 1937 وچ اوہدی روگ نال حالت بگڑی۔ 10 نومبر 1938 نوں کلیجہ وگڑن باجوں 57 ورے دا ہوکے دولمباشے محل، استمبول وچ مر گیا۔ مرن تون 15 ورے مگروں 10 نومبر 1953 نوں اوہنوں انیتکابیر انکرہ وچ دبیا گیا۔