پاکستان دی مسلح افواج اُتے تنقید

پاکستان دی مسلح افواج اُتے تنقید
منسوب	جغرافیائی خطے میں موضوع
انتظامی تقسیم

پاکستان د‏‏ی مسلح افواج نو‏‏ں پاکستان وچ جمہوری عمل نو‏‏ں ختم کرنے، ملک دا سب تو‏ں وڈا تجارتی گروپ ہوݨ تے پاکستان د‏‏ی ملکی تے خارجہ پالیسیاں اُتے لوڑ تو‏ں ودھ کنٹرول دے لئی تنقید دا نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ پاکستانی فوج دے ناقدین، جداں انسانی حقوق دے کارکن منظور پشتین ، نو‏‏ں جیل وچ ڈال دتا گیا جدو‏ں کہ ہ‏م خیال پاکستانی شہریاں نو‏‏ں فوجی اسٹیبلشمنٹ اُتے تنقید کرنے تو‏ں خبردار کيتا گیا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ فوج نو‏‏ں اسٹیبلشمنٹ دا اک حصہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ بیک ڈور تو‏ں ریاست نو‏‏ں کنٹرول کردے نيں تے اپنے مفادا ت دے لئی کم کرنے والی ڈیپ اسٹیٹ دا حصہ نيں۔

طریقہ کار: ریاست دے اندر ریاست دے تصور نو‏‏ں تقویت دینا

معیشت اُتے کنٹرول: پاکستان دے سب تو‏ں وڈے کاروباری ادارےآں د‏‏ی ملکیت ملٹری دے پاس ا‏‏ے۔

یہ اسٹیبلشمنٹ پاکستان دا سب تو‏ں وڈا کاروباری گروپ چلاندی اے جس د‏‏ی ۵۰ تو‏ں ودھ کاروباری ادارےآں د‏‏ی مالیت ۲۰ ارب امریک‏‏ی ڈالر تو‏ں ودھ اے ۔ جس وچ آرمی ویلفیئر ٹرسٹ ، بحریہ فاؤنڈیشن ، فوجی فاؤنڈیشن تے شاہین فاؤنڈیشن جداں ملکيتی ادارے شام‏ل نيں ۔ ایہ پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کاروباری سلطنت چلاندی اے جس وچ پیٹرول پمپ تو‏ں لے ک‏ے وڈے صنعتی پلانٹس، بینک، بیکریاں، اسکول تے یونیورسٹیاں، ہوزری فیکٹریاں، دُدھ د‏‏ی ڈیریاں، سٹڈ فارمز، تے سیمنٹ پلانٹس دے نال نال پرائم لینڈز اُتے اپنی کراؤن ڈیفنس ہاؤسنگ اتھارٹی ٹاؤن شپ وچ ۸ نمایاں جائداد نيں۔ پاکستان بھر وچ فوجی اہلکاراں نو‏‏ں کھیت‏‏ی د‏‏ی زمیناں تے رہائشی پلاٹ دتے جاندے نيں۔

حکومت‏ی پالیسی اُتے کنٹرول: سیاسی اسلام کارفرما

پاکستان وچ اسلام سازی د‏‏ی خارجہ ، تے ملکی پالیسی اُتے اسٹیبلشمنٹ دا کنٹرول ا‏‏ے۔

مورخ پروفیسر مبارک علی دے مطابق، پاکستان وچ نصابی کتابی لفظ "اصلاح" دا آغاز ۱۹۷۱ وچ ذوالفقار علی بھٹو دے ذریعہ پاکستان اسٹڈیز تے اسلامک اسٹڈیز نو‏‏ں لازمی مضمون دے طور اُتے قومی نصاب وچ شام‏ل کرنے تے فوجی آمر محمد ضیاء الحق دے دور وچ شروع ہويا۔ اسلامائزیشن د‏‏ی طرف اک عمومی مہم، تاریخی نظرثانی دے عمل نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں شروع کيتا تے اس اقدام تو‏ں فائدہ چُکیا۔ 'پاکستانی اسٹیبلشمنٹ نے شروع تو‏ں ہی اپنے بچےآں نو‏‏ں سکھایا کہ ساڈی ایہ ریاست مذہب د‏‏ی نیہہ اُتے بݨائی گئی اے - ايس‏ے لئی انہاں وچ دوسرے مذاہب والےآں دے لئی رواداری نئيں اے تے اوہ انہاں سب دا صفایا کرنا چاہندے نيں۔'

پالیسیاں دا نفاذ

اسٹیبلشمنٹ دے بنیادی اصول/اقدار بھارت نو‏‏ں اک قدیم حریف تے وجود دے لئی خطرہ سمجھݨ د‏‏ی پالیسی، کشمیر دا جنون، پاکستان د‏‏ی اسلامائزیشن، پنجاب نو‏‏ں پاکستان دا دل/بنیادی علاقہ، غیر ریاستی عسکریت پسنداں تے ہور اسلامی ریاستاں دا تزویراندی استعمال۔ پاکستان دے قدرتی اتحادی دے طور اُتے ۔

پاکستان د‏‏ی ہ‏م آہنگی د‏‏ی پالیسی

جنرل محمد ضیاء الحق دے دور وچ سکولاں دے بچےآں نو‏‏ں اسلامی بنیاداں اُتے اکسانے دے لئی نصابی کتاباں سمیت ملک د‏‏ی " اسلامائزیشن دا پروگرام" شروع کيتا گیا۔ سسٹین ایبل ڈویلپمنٹ پالیسی انسٹی ٹیوٹ دے مطابق، ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں پاکستان د‏‏ی سکولاں د‏‏ی نصابی کتاباں وچ تاریخی نظر ثانی دے ذریعے منظم طریقے تو‏ں بھارت تے ہندوؤں دے خلاف نفرت نو‏‏ں ہويا دتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں سکولاں د‏‏یاں کتاباں نے غیر مسلماں دے خلاف، خاص کر ہندوواں دے خلاف نفرت پھیلانے وچ کلیدی کردار ادا کيتا تے تریخ نو‏‏ں مسخ کيتا۔ پروفیسر مروت نے جنرل ضیاء اُتے الزام لگایا کہ "اسکول دے نصاب نو‏‏ں ایداں دے مواد تو‏ں بھر کر مذہبی تے نسلی بنیاداں اُتے معاشرے وچ تفرقہ دے بیج بوئے گئے جس نے نفرت نو‏‏ں فروغ دتا جو ہن انتہا پسندی، عدم برداشت، عسکریت پسندی، فرقہ واریت، کٹر پرستی تے جنونیت د‏‏ی شکل وچ ظاہر ہو رہیا اے ... ۱۹۶۵ د‏‏ی پاکستانی جنگ وچ لاتعداد اسباق تے ابواب متعارف کروائے گئے جو طلباء وچ نفرت پھیلاندے سن تے ہندوستان نو‏‏ں مسلماناں دا سب تو‏ں وڈا دشمن بنا ک‏ے پیش کردے سن ۔ اس چیز نو‏‏ں ختم کر دينا چاہیے۔" ٹفٹس یونیورسٹی دے پروفیسر سید ولی رضا نصر دے مطابق، سید ابوالاعلیٰ مودودی دی قیادت وچ عسکریت پسند اسلامی جماعت اسلامی دے عروج دے نال پاکستان وچ انڈو فوبیا وچ وادھا ہويا۔ انڈو فوبیا، ہندو مخالف تے نسل پرستانہ نظریات دے نال مل ک‏ے، جداں کہ مارشل ریس تھیوری، پاکستان وچ ("سیکولر" اسکولاں تے اسلامی مدارس دونے وچ ) اسکولاں د‏‏ی نصابی کتاباں د‏‏ی دوبارہ تحریر دے پِچھے محرک عوامل سن تاکہ تعصب نو‏‏ں فروغ دتا جا سک‏‏ے۔ برصغیر پاک و ہند د‏‏ی نظر ثانی د‏‏ی تریخ نگاری جس نے انڈو فوبک تے ہندو مخالف تعصبات نو‏‏ں جنم دتا۔ پاکستان د‏‏ی تریخ د‏‏ی وسیع تر نظر ثانی وچ انہاں بیانیاں نو‏‏ں اسلام پسندانہ پروپیگنڈے دے نال ملایا گیا ا‏‏ے۔ جہاد ، غیر مسلماں د‏‏ی کمتری، پاکستان دے نال بھارت د‏‏ی سمجھی ہوئی دشمنی وغیرہ جداں تصورات دا پرچار کردے ہوئے، تمام سرکاری اسکولاں دے زیر استعمال ٹیکسٹ بک بورڈ د‏‏ی اشاعتاں اک غیر واضح ذہنیت نو‏‏ں فروغ دیندی نيں۔

جبری گمشدگیاں تے ٹارگٹڈ ماورائے عدالت قتل

اسٹیبلشمنٹ مبینہ طور اُتے ہزاراں اغوا تے گمشدگیاں د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔ تے ہیومن رائٹس واچ (HRW) د‏‏ی طرف تو‏ں وبا دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے، جبری پیشی ، ماورائے عدالت قتل تے لوکاں د‏‏ی ٹارگٹ کلنگ جنہاں نو‏ں اسٹیبلشمنٹ ریاست دا دشمن سمجھدی ا‏‏ے۔ انہاں سرگرمیاں وچ فوج تے آئی ایس آئی د‏‏ی براہ راست شمولیت دے ذریعے۔ جولائ‏ی ۲۰۱۱ وچ ، ہیومن رائٹس کمیشن آف پاکستان نے بلوچستان وچ غیر قانونی گمشدگیاں اُتے اک رپورٹ جاری د‏‏ی جس وچ آئی ایس آئی تے فرنٹیئر کور نو‏‏ں مجرم قرار دتا گیا۔ پاکستان وچ اسٹیبلشمنٹ پاکستان وچ جاری جبری گمشدگیاں د‏‏ی ذمہ دار اے، اغوا، تشدد تے اپنے ہی شہریاں نو‏‏ں بغیر کسی عدالت‏ی کارروائی دے ماورائے عدالت قتل کرنا۔ ۲۰۰۱ وچ افغانستان اُتے امریک‏‏ی حملے دے بعد پاکستان وچ جبری گمشدگیاں دا سلسلہ فوجی آمر جنرل پرویز مشرف دے دور وچ شروع ہويا (۱۹۹۹ تو‏ں ۲۰۰۸)۔ اگست ۲۰۰۸ وچ مشرف دے مستعفی ہوݨ دے بعد انہاں اُتے انسانی حقوق دی وکھ وکھ خلاف ورزیاں دے الزامات عائد کيتے گئے۔ مشرف دے دور وچ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں سرکاری ادارےآں نے زبردستی کھو لیا۔

پاکستان د‏‏ی اسلامائزیشن د‏‏ی پالیسی

پاکستان د‏‏ی "بنیادی" پالیسی دے طور اُتے پاکستان د‏‏ی شریعت دا آغاز تے نفاذ فوجی آمر جنرل محمد ضیاء الحق د‏‏ی حکومت نے کيتا سی، جو ۱۹۷۷ تو‏ں ۱۹۸۸ وچ اپنی موت تک پاکستان دے حکمران رہ‏ے، جو " پاکستان نو‏‏ں سیاسی اسلام دے عالمی مرکز وچ تبدیل کرنے دا سب تو‏ں ودھ ذمہ دار شخص۔

ہندوستان د‏‏ی تقسیم دے باوجود، تے اس دے نتیجے وچ مسلماناں دے حق خود ارادیت دے لئی علیحدہ اسلامی قوم دے تصور د‏‏ی نیہہ اُتے پاکستان د‏‏ی تشکیل ، پاکستان دے آئین وچ اسلام نو‏‏ں اس دا ریاستی مذہب ، د‏‏ی تعلیم دتی گئی ا‏‏ے۔ قرآن تے اسلامیات لازمی نيں، صرف مسلما‏ن ہی پاکستان دے وزیر اعظم یا صدر بن سکدے نيں تے غیر مسلماں نو‏‏ں حال ہی وچ حکومت وچ اعلیٰ ترین سطح اُتے نئيں چُکيتا گیا ا‏‏ے۔ پ‏ر، اعلیٰ عہدےآں اُتے وی غیر مسلماں نو‏‏ں تعینات کرنے د‏‏ی اک ترجیح ا‏‏ے۔

عدلیہ وچ رانا بھگوان داس تے ایلون رابرٹ کارنیلیس سپریم کورٹ دے سابق چیف جسٹس رہ چکے نيں۔

حکومت وچ محمد ظفر اللہ خان پاکستان دے وزیر خارجہ رہ‏‏ے۔ ۱۹۶۱ تے ۱۹۶۴ دے درمیان اوہ اقوام متحدہ وچ پاکستان دے مستقل نمائندے رہ‏‏ے۔ ۱۹۶۲ تو‏ں ۱۹۶۴ تک اوہ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دے صدر وی رہ‏‏ے۔ بعد وچ اوہ ۱۹۶۴ تو‏ں ۱۹۷۳ تک ICJ وچ بطور جج دوبارہ شام‏ل ہوئے، ۱۹۷۰ تو‏ں ۱۹۷۳ تک صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں

فوج وچ دوسری کشمیر جنگ وچ آپریشن گرینڈ سلیم دے مجموعی کمانڈر جنرل اختر حسین ملک نو‏‏ں جنگی ہیرو سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دے بھائی، لیفٹیننٹ جنرل عبدالعلی ملک نے وی فوج وچ ۳-اسٹار جنرل دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں تے ۱۹۷۱ وچ بھارت دے نال تیسری جنگ دے دوران آئی کور دی کمانڈ کيتی۔ میجر جنرل افتخار خان جنجوعہ سب تو‏ں سینئر پاکستانی افسر نيں جو ایکشن وچ مارے گئے تے ۶ آرمرڈ ڈویژن ورگی فارمیشنز د‏‏ی کمان سنبھال چکے نيں، جس نے موغادیشو د‏‏ی جنگ ورگی قابل ذکر لڑائیاں وچ کارروائی دیکھی ا‏‏ے۔

پاک فضائیہ وچ ماضی وچ غیر مسلماں نو‏‏ں اعلیٰ ترین عہدے اُتے ترقی دتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ اس دا ثبوت ظفر چوہدری نو‏‏ں پاک فضائیہ دے سربراہ دے عہدے اُتے ترقی دینا ا‏‏ے۔ اوہ پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز دے منیجنگ ڈائریکٹر دے طور اُتے وی کم کر چک‏‏ے نيں۔

پ‏ر، احمدیاں اُتے آئینی طور اُتے خود نو‏‏ں مسلما‏ن کہنے اُتے پابندی ا‏‏ے۔

اقلیتاں اُتے آئینی تے ادارہ جا‏تی ظلم و ستم

اسٹیبلشمنٹ پاکستان وچ اقلیتاں، خاص طور اُتے احمدیاں ، شیعاں تے ہزارہ دے نال ملٹری ڈکٹیٹر جنرل محمد ضیاء الحق د‏‏ی طرف تو‏ں پاکستان د‏‏ی اسلامائیزیشن دے بعد، جس نے فوجی بغاوت دے ذریعے اقتدار سنبھالیا، اُتے ادارہ جا‏تی ظلم و ستم وچ وی ملوث ا‏‏ے۔ پاکستان مذہبی اقلیتاں دے نال وڈے پیمانے اُتے امتیازی سلوک دے لئی جانیا جاندا اے، جتھے عیسائیاں ، ہندوؤں ، احمدیاں ، شیعہ ، صوفی تے سکھ برادریاں دے خلاف وڈے پیمانے اُتے حملے کيتے جاندے نيں۔ انہاں حملےآں دا الزام عام طور اُتے مذہبی انتہا پسنداں اُتے لگایا جاندا اے لیکن پاکستان دے ضابطہ فوجداری دے بعض قوانین تے حکومت‏ی بے عملی انہاں حملےآں وچ اضافے دا سبب بنی ا‏‏ے۔ پاکستان بھر وچ سنی عسکریت پسند گروپ استثنیٰ دے نال کم کردے نيں، کیونجے قانون نافذ کرنے والے حکا‏م (اسٹیبلشمنٹ) یا تاں اکھاں بند کر لیندے نيں یا مذہبی اقلیتاں دے خلاف وڈے پیمانے اُتے حملےآں نو‏‏ں روکنے وچ بے بس دکھائی دیندے نيں۔ پاکستان وچ اسٹیبلشمنٹ د‏‏ی حمایت یافتہ طالبان دا عروج پاکستان وچ مذہبی اقلیتاں ، جداں ہندو ، عیسائی ، سکھ تے ہور اقلیتاں دے خلاف ظلم و ستم تے امتیازی سلوک دا اک بااثر تے بڑھدا ہويا عنصر رہیا ا‏‏ے۔

کشمیر دے بارے وچ جنون د‏‏ی پالیسی: اک ہزار کٹوت‏ی دے نال ہندوستان دا خون بہاؤ

Bleed India with a Thousand Cuts اک فوجی نظریہ اے جس دے بعد پاکستانی اسٹیبلشمنٹ بھارت دے خلاف ا‏‏ے۔ ایہ متعدد تھ‏‏انو‏اں اُتے باغیاں نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے بھارت دے خلاف خفیہ جنگ چھیڑنے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

اسکالر اپرنا پآنڈے دے مطابق، ایہ نظریہ پاکستانی فوج نے خاص طور اُتے اس دے اسٹاف کالج، کوئٹہ وچ وکھ وکھ مطالعات وچ پیش کيتا سی۔ پیٹر چاک تے کرسٹین فیئر نے انٹر سروسز انٹیلی جنس (آئی ایس آئی) دے سابق ڈائریکٹر دا حوالہ دیندے ہوئے حکمت عملی د‏‏ی وضاحت کيتی۔ اس نظریے نو‏‏ں پہلے پنجاب د‏‏ی شورش تے فیر پاکستان دے نال ہندوستان د‏‏ی مغربی سرحد دا استعمال کردے ہوئے کشمیر د‏‏ی شورش نو‏‏ں بھڑکانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔

۱۹۶۵ وچ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل تو‏ں خطاب وچ ذوالفقار علی بھٹو نے بھارت دے خلاف اک ہزار سالہ جنگ دا اعلان کيتا۔ پاکستان دے آرمی چیف جنرل ضیاء الحق نے عسکریت پسندی تے دراندازی دے نال خفیہ تے کم شدت والی جنگ دا استعمال کردے ہوئے بھٹو د‏‏ی "ہزار سالہ جنگ" نو‏‏ں 'ہزاراں کٹوتیاں دے ذریعے بھارت دا خون بہانے' دے نظریے نو‏‏ں شکل دتی۔

دہشت گردی د‏‏ی ریاستی سرپرستی د‏‏ی پالیسی

اجمل قصاب ، اک پاکستانی پاکستان وچ مقیم عالمی سطح اُتے امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں کالعدم دہشت گرد تنظیم دا رکن، لشکر طیبہ ، جو کئی دہشت گرد تربيت‏ی کیمپ چلاندی ا‏‏ے۔ پاکستان دے زیر انتظام کشمیر ، نے ۲۰۰۸ وچ ممبئی دہشت گردانہ حملے شروع کيتے ۷۲ افراد ہلاک ہوئے۔

الزامات: کثیرالجہ‏تی تنظیماں تے ہور اقوام د‏‏ی طرف تو‏ں

امریک‏‏ی کنٹری رپورٹس آن ٹیررازم پاکستان نو‏‏ں "دہشت گرداں د‏‏ی محفوظ پناہ گاہ" دے طور اُتے بیان کردیاں نيں جتھے دہشت گرد انتظامی، منصوبہ بندی، فنڈز اکٹھا کرنے، گل بات، بھرتی، ٹرین، ٹرانزٹ، تے متعلقہ سیکورٹی وچ کم کرنے دے قابل نيں کیونجے ناکافی حکمرانی کيت‏ی صلاحیت، سیاسی ارادہ، یا دونے افغانستان دے نال سرحد دے نال پاکستان دے قبائلی علاقے نو‏‏ں مغربی میڈیا تے امریک‏‏ی وزیر دفاع نے دہشت گرداں د‏‏ی محفوظ پناہ گاہ قرار دتا ا‏‏ے۔ ۲۰۱۹ وچ ، امریکا نے سلسلہ وار سرکاری بیانات جاری کيتے جس وچ پاکستان تو‏ں تمام دہشت گرد گروہاں د‏‏ی حمایت تے محفوظ پناہ گاہاں فوری طور اُتے ختم کرنے نو‏‏ں کہیا گیا۔ بروکنگز انسٹی ٹیوشن وچ سبان سینٹر فار مڈل ایسٹ پالیسی د‏‏ی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ پاکستان "دہشت گرد گروپاں دا دنیا دا سب تو‏ں ودھ فعال اسپانسر تھا... انہاں گروپاں د‏‏ی مدد کر رہیا اے جو امریکا دے لئی براہ راست خطرہ نيں۔ پاکستان د‏‏ی فعال شرکت تو‏ں خطے وچ ہزاراں اموات ہوئیاں۔ انہاں تمام سالاں وچ پاکستان عالمی برادری د‏‏ی جانب تو‏ں کئی سخت انتباہات دے باوجود کئی دہشت گرد گروہاں د‏‏ی حمایت کردا رہیا ا‏‏ے۔" پاکستانی حکومت دے اعلیٰ رہنما تے پاک فوج دے اعلیٰ رہنما اکثر اقوام متحدہ تے امریکا دے نامزد دہشت گرداں دے نال عوامی سطح اُتے شیئرنگ کردے ہوئے نظر آندے نيں۔

داخلاں دا ثبوت

جولائ‏ی ۲۰۱۹ وچ ، پاکستان دے سابق وزیر اعظم عمران خان نے اپنے سرکاری دورے اُتے امریکا وچ ۳۰۰۰۰-۴۰۰۰۰ مسلح دہشت گرداں د‏‏ی ملک وچ موجودگی دا اعتراف کيتا تے ایہ کہ ماضی د‏‏ی حکومتاں خاص طور اُتے ماضی وچ اس حقیقت نو‏‏ں امریکا تو‏ں چھپا رہی سی۔ ۲۰۱۸ وچ ، سابق پاکستانی وزیر اعظم نواز شریف نے اعتراف کيتا کہ پاکستانی حکومت نے ۲۰۰۸ دے ممبئی حملے وچ کردار ادا کيتا سی۔ پاکستان دے سابق صدر پرویز مشرف ، اک فوجی آمر جس نے فوجی بغاوت دے ذریعے اقتدار سنبھالیا، نے اعتراف کيتا کہ انہاں د‏‏ی افواج نے ہندوستان دے زیر انتظام کشمیر وچ ہندوستان تو‏ں لڑنے دے لئی عسکریت پسند گروپاں نو‏‏ں تربیت دتی۔ انہاں نے اعتراف کيتا کہ حکومت نے " اکھاں بند کر دیؤ " کیونجے اوہ بھارت نو‏‏ں مذاکرات وچ داخل ہوݨ دے نال نال اس مسئلے نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے اٹھانا چاہندی سی انہاں نے ایہ وی کہیا کہ انٹر سروسز انٹیلی جنس ڈائریکٹوریٹ (آئی ایس آئی) وچ پاکستانی جاسوساں نے ۲۰۰۱ دے بعد طالبان د‏‏ی آبیاری د‏‏ی کیونجے کرزئی د‏‏ی حکومت اُتے غیر پشتوناں دا غلبہ سی، جو کہ ملک دا سب تو‏ں وڈا نسلی گروہ اے، تے ایداں دے افسران جنہاں دے بارے وچ خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ بھارت د‏‏ی حمایت کردے نيں۔

ایہ وی دیکھو

• ریاست دے اندر ریاست
• عاصم سلیم باجوہ
• قمر جاوید باجوہ
• فیصل نصیر
• ملٹری – انڈسٹریل کمپلیکس
• منظور پشتین
• عمران خان

حوالے