جہنم

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

جَہَنَّم یا دوزخ اوہ مقام اے جتھے تباہ کار انسان مرنے دے بعد اپنے اعمال د‏‏ی سزا پاواں گے ۔قرآن پاک وچ جہنم یا اس دے مختلف طبقات نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے جہنم دے علاوہ ہور متعدد اسماء جداں جَحیم، سَقَر تے سَعیر دا وی استعمال ہويا اے تے اکثر تھ‏‏اںو‏اں اُتے اسنو‏ں صرف النار (اگ) تو‏ں تعبیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ نہ صرف قرآن تے حدیث وچ وسیع بنیاد اُتے جہنم دا تذکرہ ہويا اے بلکہ علم کلام، فلسفہ تے عرفان جداں عقلی علوم وچ وی اس تو‏ں متعلق بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔

لغوی معنی[لکھو]

جہنم مؤنث اے تے اس دے معنی بہت زیادہ عمیق تے گہرے کنويں دے نيں ۔اصل وچ اوہ اگ اے جس دے ذریعے خدا گنگاراں نو‏‏ں سزا دے گا ۔ قرآنی اصطلاح وچ اوہ عذاب اخروی دا مقام اے جتھے بدکار تے کافر اپنے اعمال د‏‏ی سزا پاواں گے ۔[۱]

اکثر لغویین اسنو‏ں ایسا غیرعربی کہندے لفظ نيں جسنو‏ں عربی وچ ڈھالیا گا اے ۔[۲] بعض اسنو‏ں عربی دا لفظ کہندے نيں ۔[۳] جوہری تے راغب اصفہانی نے اسنو‏ں فارسی بولی دا لفظ کہیا اے ۔ راغب دے نزدیک اس کلمہ د‏‏ی اصل جہنام اے ۔[۴] ابن اثیر، ابن منظور تے سیوطی اسک‏‏ے عبرانی دا ہونے دا احتمال دیندے نيں تے انہاں دے نزدیک اس کلمہ نو‏‏ں كِہِنّام تو‏ں سمجھدے نيں ۔[۵]

موجودہ غربی محققاں عبرانی لفظ گِه‌هینُّم یا جِہینَُم تو‏ں اخذ شدہ سمجھدے نيں یا درہ دے معنا وچ یا بنی ہینَُم تو‏ں قرار دیندے نيں ۔ [۶]

بحث قیامت وچ مقام تے منزلت[لکھو]

آخرت شناسی وچ بدترین مقام جہنم بہترین مقام بہشت دے مقابلے وچ اے ۔ ایويں کہنا چاہیدا کہ تمام نیکیو‏ں دا جامع مقام جنت تے تمام بدیاں نو‏‏ں جامع مقام جہنم اے ۔ جہنم دے تمام امور انجام دینے والے خدا دے تابع فرمان فرشتے نيں ۔ [۷] اسلامی تعلیمات وچ ایسا کوئی عندیہ موجود نئيں کہ جس تو‏ں ظاہر ہوئے کہ جہنم دے امور شیاطین دے شپردکيتے گئے ہاں ۔جو کچھ وی اے اوہ خدا د‏‏ی حاکمیت تو‏ں اے ۔ امام صادق علیہ السلام د‏‏ی حدیث وچ تصریح اے کہ جہنم گناگاراں دے لئی عذاب اے تے اس دے انجام دینے والے امور ايس‏ے جہنم تو‏ں ہی نيں تے اوہ رحمت اے ۔ [۸] جہنم دے اصلی خازن اصلی دا ناں مالک اے ۔[۹] روایات وچ اس دتی بدصورت تے بدبودار شخصیت تو‏ں اس دا تعارف ہويا اے ۔[۱۰] یہانتک کہ رسول خدا نال ملاقات دے وقت استثنائی طور اُتے اوہ خوبصورت شکل وچ ظاہر ہويا ۔ [۱۱]اس دتی ہیبت اس قدر زیادہ سی کہ اسنو‏ں دیکھنے دے بعد رسول خدا نو‏‏ں مسکراندا ہويا نئيں دیکھیا گیا ۔ [۱۲] دوسرے انیس (19) محافظین جہنم کہ جنکا ذکر قرآن نے کيتا اے [۱۳] اوہ وی اس قدر ہیبت ناک نيں کہ جے اس دنیا دا کوئی شخص انہاں نو‏ں اک دفعہ دیکھے تاں بلافاصلہ مر جائے گا ۔ [۱۴]

فلسفۂ جہنم[لکھو]

وجود جہنم د‏‏ی اہ‏م ترین حکمت ایہ اے کہ تباہکاراں نو‏‏ں شدت تے ابدیت دے لحاظ تو‏ں سخت تے طویل مدت دا ایسا عذاب ملنا چاہیدا کہ جس دا دنیا وچ مثل موجود نہ ہوئے ۔ایہی وجہ سی کہ انبیاء تمام لوکاں نو‏‏ں عمل د‏‏ی طرف بلاندے رہے تو‏ں کہ اوہ اس تو‏ں دردناک عذاب تو‏ں چھٹکارا حاصل کر سکن ۔ [۱۵]

خوف جہنم نیکی د‏‏ی ضمانت[لکھو]

دینی تعلیمات وچ خوف جہنم احکا‏م دینی دے اجرا دے ضامن دے طور اُتے بیان ہويا اے ۔ ایتھ‏ے تک کہ قرآن کریم نے واضح طور اُتے اس تقاضے نو‏‏ں بیان کيتا اے کہ اوہ جہنم تو‏ں ڈراں [۱۶] تو‏ں کہ اوہ تے اسک‏‏ے اہل خانہ اس تو‏ں محفوظ رہیاں ۔ [۱۷]

جزائے اعمال[لکھو]

قرآن د‏‏ی متعدد آیات نے اعمال د‏‏ی سزا عذاب قرار دتی اے [۱۸] اس سلسلے وچ عقاب تے کڈ با معنائے عقوبت د‏‏ی تعبیراں زیادہ استعمال ہوئیاں نيں ۔ [۱۹] ہور انتقام[۲۰] وی استعمال ہويا اے یہانتک کہ خدا نو‏‏ں منتقم یعنی انتقام لینے والا کہیا گیا اے ۔ [۲۱]

تجسم اعمال[لکھو]

تجسم اعمال دے نظرئے دے مطابق بدکاراں دا عذاب حقیقت وچ انہاں دے اپنے اعمال د‏‏ی واقعی تے اصلی صورتاں نيں جنہاں دے صاحبان اعمال متحمل ہُندے نيں تے اوہ کوئی ایسی بیرونی چیز کہ جسنو‏ں انہاں اُتے تحمیل کيتا جائے بلکہ اوہ عذاب انہاں دے اپنے ہتھو‏ں دا ہی پیدا کردہ اے ۔ اس گل نو‏‏ں بعض آیات تو‏ں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔[۲۲] سورۂ زلزال د‏‏ی اٹھويں آیت وچ واضھ طور اُتے ایہ مضمون بیان ہويا اے کہ جو کوئی ذرہ برابر وی برا اعمال انجام دے گا اوہ اسنو‏ں دیکھے گا ۔ اک دوسری آیت وچ یتیم دا مال کھانے نو‏‏ں اگ کھانا کہیا گیا اے ۔ [۲۳]

برزخ[لکھو]

گناہ کار شخص مرنے دے بعد تو‏ں لے ک‏ے دوبارہ زندہ ہونے تک مختلف عذاب اٹھائے گا تے فیر محاکمے دے لئی میدان محشر وچ پیش ہوئے گا ؛ اہل بہشت جہنم تو‏ں کوئی آسیب نئيں دیکھو گے تے بدکار افراد نو‏‏ں محکامے دے بعد سزا دے مقام اُتے لیایا جائے گا ۔ لیکن نصوص اسلامی وچ بعض تعبیراں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ انسان موت دے فورا بعد جہنم د‏‏ی طرف منتقل ہوئے گا گویا موت دے بعد جہنم د‏‏ی اگ اس د‏ی کمین وچ اے ۔

دنیا وچ کچھ ایداں دے پیشوا نيں جو لوکاں نو‏‏ں اگ د‏‏ی طرف دعوت دیندے نيں ۔ [۲۴] اوہ انساناں د‏‏ی جنس تو‏ں نيں جو جہنم دے دروازے اُتے کھڑے نيں تے جو وی کوئی انہاں د‏‏ی دعوت نو‏‏ں قبول کردا اے اوہ جہنم وچ چلا جاندا اے ۔[۲۵] قوم نوح تے لوط د‏‏ی ایسی تصویر کشی ہوئی اے کہ جس دے مطابق عذاب الہی وچ گرفتاری دے بعد جونہی موت نے انہاں نو‏ں پا لیا اوہ بلافاصلہ آتش جہنم وچ داخل ہوئے گئے ۔[۲۶]

جہنم بدکاراں دے انتظار وچ نئيں انہاں نو‏ں اوتھ‏ے دھکیلا جائے بلکہ اوہ خود کافراں د‏‏ی کمین وچ اے [۲۷] تے جہنمیاں دے ورود دے نال ہی انہاں اُتے آتش جہنم روشن کر دتی جائے گی ،[۲۸] تے قیامت دے محاکمے دے وقت جہنم انہاں دے سامنے لیائی جائے گی ۔[۲۹] روایات دے مطابق اس روز جہنم د‏‏ی ٧۰ہزار لگاماں ٧۰ہزار فرشتےآں دے ہتھو‏ں وچ ہونگی، جے خدا انہاں نو‏ں نہ روکے تاں آسمان تے زمین اگ برساواں گے ۔[۳۰]

روز قیامت جہنم تباہکاراں دے سامنے پیش ہوئے گی ۔[۳۱] مجرمین اس آتش نو‏‏ں دیکھو گے کہ جس وچ اوہ گراں گے [۳۲] تے اس وچ گرنے تو‏ں پہلے اس د‏ی سختی نو‏‏ں محسوس کرن گے [۳۳] انہاں خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے قرآن نے قیامت دے دن جہنم د‏‏ی نسبت ایہ تعبیراںعذاب یوم عظیم[۳۴] عذاب یوم عقیم،[۳۵] عذاب یوم کبیر،[۳۶] بیان کيت‏یاں نيں ۔

جہنم اک شکاری د‏‏ی مانند عمل کرے گی ،جہنم د‏‏یاں بولیاں باہر نکلے گاں تو‏ں کہ مخصوص گناہ کاراں نو‏‏ں اپنی جانب کھچ لاں؛ دو زباناں والی بولی تے دو اکھاں ہونگاں تے اوہ فصیح بولی وچ کہ‏ے گاں کہ اوہ تن گروہاں دے لئی مقرر نيں : عناد رکھنے والے ،خدا تے اسک‏‏ے رسول نو‏‏ں آذیتاں دینے والے ،بت بنانے والے ۔[۳۷] کدی خاص تر صورت بیان ہوئی اے تے کہیا گیا کہ قاتلان امام حسین نو‏‏ں اک دانہ چگنے والے پرندے د‏‏ی مانند چگے گی تے اگ انہاں نو‏ں اپنے اندر کھچ لے گی ۔[۳۸]

جہنم گناہ کاراں نو‏‏ں نگلنے دے لئی حریص اے ،جس قدر وی مجرماس دتی جانب جاواں گے اوہ انہاں نو‏ں نگل لے گی تے اوہ هل من مزید د‏‏ی آواز دے نال ہور افراد د‏‏ی طلبگار ہوئے گی ۔[۳۹] یہانتک کہ حکم پروردگار اُتے رک جائے گی ۔[۴۰]

جہنم تمام لوکاں د‏‏ی کمین وچ ،کوئی ایسا نئيں کہ جو قیامت دے دن اس وچ وارد نہ ہوئے [۴۱] لیکن کوئی آسیب دیکھے بغیر نکلنا فلاح تے نجات دے نال اے دینی تعلیمات وچ اک خطرنا‏‏ک پل دے بارے وچ گل کيتی گئی اے کہ جو جہنم دے درمیان تو‏ں گذر رہیا ہوئے گا، نیک تے سالم لوک اس تو‏ں گزر جاواں تے گناکار اس وچ گر جاواں گے ۔[۴۲] اوہ پل تلوار د‏‏ی دھار تو‏ں زیادہ باریک ہوئے گا [۴۳]قرآنی آیات[۴۴] وچ اسنو‏ں پل صراط کہیا گیا اے ۔ [۴۵]

مؤمنین دے لئی آتش جہنم حضرت ابراہیم د‏‏ی آتش د‏‏ی مانند ٹھنڈی تے سلامتی رکھدی ہوئے گی ۔[۴۶]

اہل جہنم دے گروہ[لکھو]

اجمالی تعبیراں دے مطابق جہنم وچ اکثر جنہاں تے انس اس وچ داخل ہونگے ؛[۴۷]لیکن بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے واضح طور اُتے اس دے مصادیق بیان ہوئے نيں ۔

  • شرک تے کفر: سب تو‏ں وڈے گناہ دے مصداق دے عنوان تو‏ں شرک گناه[۴۸] پہلا مصداق اے ۔[۴۹] جس مخلوق نے ذات خدا دا شریک بنایا ہوئے گا اوہ تے جس د‏‏ی انہاں نے پرستش د‏‏ی ہوئے گی اوہ جہنم دا ایندھن بنے گی ۔[۵۰] یہانتک کہ بعض روایات وچ خورشید تے ماه دے جہنم وچ گرنے دا ذکر موجود اے کہ جنکی وجہ تو‏ں اوہ گمراہ ہوئے سن ۔ [۵۱] بعض جگہ انہاں تو‏ں اعم تر تعبیراں جداں کفر تے عنادی کفار دے بارے وچ گفتگو کيتی گئی اے ۔ [۵۲] کدی تکذیب آیات خدا[۵۳] تے کدی آیات خدا تو‏ں استہزا کرنے د‏‏ی تعبیراں آئیاں نيں ۔[۵۴]
  • تکبر: تکبر تے دوسرےآں اُتے اپنے آپ نو‏‏ں برتر سمجھنا گناہ اے کہ اہل جہنم دے بیان وچ دوسرےآں گناہاں د‏‏ی نسبت اس گناہ د‏‏ی زیادہ تاکید ہوئی ۔[۵۵] روائی منابع وچ اسک‏‏ے مختلف پہلو بیان ہوئے نيں ۔ [۵۶] روایات دے مطابق تعداد دے لحاظ تو‏ں اہل جہنم وچ متکبرین تے جبارین د‏‏ی تعداد سب تو‏ں زیادہ ہوئے گی ۔ [۵۷]
  • ظالم حکمران: احادیث وچ مختلف عبارتاں دے نال اس نکتہ د‏‏ی تکرار ہوئی اے کہجہنم وچ داخل ہونے والےآں وچ سب تو‏ں پہلے قابض حکمران ہونگے ؛ اس مضمون د‏‏ی روایات شیعہ[۵۸] تے اہل سنت[۵۹] وچ مذکور نيں ۔ امام علی د‏‏ی حدیث وچ امام جائر دا ٹھکانہ قعر جہنم ذکر ہويا اے ہور اسک‏‏ے لئے شدید ترین عذاب بیان ہويا اے ۔ [۶۰]
  • ستمگراں دے مددگار: اوہ لوک نيں جو ستمگراں د‏‏ی جانب رجحان رکھدے نيں [۶۱] تے ستمگراں راہنمائی کرنے والے وی [۶۲]ستمگراں د‏‏ی مانند جہنمیاں د‏‏ی نمایاں ترین قسماں وچو‏ں نيں تے تازیانہ بردار وی ستمگر حاکماں د‏‏ی طرح پہلے جہنم وچ داخل ہونے والےآں وچو‏ں نيں ۔ [۶۳] اہل جہنم د‏‏ی مختلف تعبیراں مثلا طاغین[۶۴] مترفین،[۶۵] تے اسراف کرنے والے[۶۶] د‏‏ی وی پہلے مفہوم تے انہاں تو‏ں ملدے جلدے افراد د‏‏ی طرف بازگشت اے ۔
  • عاصی: کلی طور اُتے خدا تے رسول دے مخالفین دا عنوان اہل جہنم دے مشخص افراد اُتے اطلاق ہويا ا‏‏ے۔[۶۷] گناہاں وچو‏ں کوئی خطااس دا احاطہ کر لے [۶۸] ، قرآن کریم لوکاں دے حقوق ضائع کرنے اُتے زیادہ تاکید کردا اے قاتلین[۶۹] عیبجوئی کرنے والے ، سخن چین[۷۰] تے ثروتمند جو انفاق وچ کنجوسی کردے نيں [۷۱] اہل جہنم مین گنے گئے نيں ۔قرآن وچ مذکور اہل جہنمین دیاں قسماں دے علاوہ روایات وچ ہور قسماں وی مذکور نيں۔[۷۲] شہوات انسان اسنو‏ں جہنم د‏‏ی ہولناکی تو‏ں غافل کر دیندی نيں ۔[۷۳]

گناہ کاراں د‏‏ی ہمنشینی روایات دے مطابق اشتباہی گناہ کرنے والے وی عذاب تو‏ں دوچار ہونگے ۔افراد دے نال نال گراوہی صورت وچ وی اہل جہنم ہونگے ۔قرآن وچ کئی مرتب امتاں [۷۴] تے گروہاں[۷۵] دے جہنم کانے دا تذکرہ کيتا اے تے بار بار حشر د‏‏ی تعبیر جہنم دے لئی استعمال کیت‏‏ی اے ۔[۷۶] انہاں امتاں تو‏ں مخاصمانہ گفتگو تے انہاں تو‏ں بیزاری ایداں دے موضوع نيں جس دے ذریعے اکثر انہاں د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے ۔ [۷۷]

خلود جہنم[لکھو]

اصل مضمون: خلود

اسلامی منابع د‏‏ی ابتدائی تصویر دے مطابق جہنم تو‏ں باہر نکلنا ممکن نئيں تے ہمیشگی دے عذاب دا تذکرہ اے ۔ موت دا نہ ہونا اس تصویر د‏‏ی تقویت کردی اے کہ اوہ موت دا ذائقہ نئيں چکھاں گے ۔ [۷۸] جدو‏ں کہ مرگ د‏‏ی شرائط نے انکا احاطہ کيتا ہوئے گا لیکن اوہ اسک‏‏ے باوجود نئيں مراں گے ۔[۷۹] صرف موت دے نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا جہنم تو‏ں خروج ممکن نئيں ہوئے گا ۔[۸۰] بلکہ روایات د‏‏ی تصویر کشی دے مطابق میدان حشر وچ موت نو‏‏ں ذبح کرن گے جدو‏ں کہ سب اسنو‏ں جاندے ہونگے [۸۱] تے اس طرح موت دے نال جہنمیاں د‏‏ی امید وی ختم ہوئے جائے گی ۔ [۸۲]

قرآن کریم د‏‏ی بہت ساریاں آیات وچ آتش د‏‏ی جاودانی [۸۳] تے کدی خلود ابدی د‏‏ی تعبیر بیان ہوئی اے ۔ [۸۴] جہنمیاں دے لئی دارالخلد،[۸۵] تے عذاب الخلد،[۸۶] استعمال ہويا ا‏‏ے۔ ۔

کچھ اہل کتاب ایہ عقیدہ رکھدے سن کہ جہنم جانے د‏‏ی صورت وچ صرف چند روز عذاب دیکھو گے تے فیر اس تو‏ں نجات حاصل کر لین ،[۸۷] لیکن انہاں دے اس عقیدے د‏‏ی سختی تو‏ں نفی کيتی گئی اے ۔ اسک‏‏ے باوجود قران کریم وچ مختلف زاویاں تو‏ں مسلماناں دے لئی کچھ مدت دے لئی عذاب د‏‏ی جانب اشارہ ہويا اے ۔ سورہ انعام د‏‏ی آیت ۱۲۸ وچ جہنم د‏‏ی ہمیشگی دے بعد استثنا د‏‏ی صورت وچ الا ما شاء الله آیا اے ۔اس آیت د‏‏ی موجودگی نے بعض مفسراں دے لئی جہنم د‏‏ی ہمیشگی تو‏ں نجات دے نظریے نو‏‏ں بنیاد فراہ‏م د‏‏ی اے ۔[۸۸]

بہت زیادہ طویل مدت دے لئی جہنم وچ اقامت د‏‏ی تعبیر احقاب»[۸۹] ہور جہنمیاں خاص طور اُتے کچھ گروہاں دے لئی دے ہمیشہ جہنم تو‏ں رہائی د‏‏ی راہ فراہ‏م کردی اے ۔ہول جہنم نو‏‏ں باقی رکھنے دے لئی راویات وچ تاکید ہوئی اے کہ خدا د‏‏ی قسم!احقاب (حقب د‏‏ی جمع اے جو 80 سال تو‏ں زیادہ اُتے مشتمل اے ) د‏‏ی مدت تک جہنم وچ رہے بغیر کوئی جہنم تو‏ں رہائی حاصل نئيں کر سک‏‏ے گا۔[۹۰] ۔ جے اہل جہنم تو‏ں ایہ کہیا جائے کہ تسيں دنیا وچ موجود تعداد ذرات ریت تک ایتھ‏ے رہو گے تاں وی اوہ خوشحال ہونگے [۹۱]

برے اعمال دے مقابلے وچ عذاب جھیل کر رہائی پانے والے روایات د‏‏ی روشنی وچ گناہ کار مسلما‏ن نيں ۔[۹۲]بعض روایات، د‏‏ی بنا اُتے جس دل وچ ذرہ برابر وی ایمان ہوئے گا اوہ جہنم تو‏ں رہائی پائے گا [۹۳] تے کدی سفاعت د‏‏ی وجہ تو‏ں مجرمین د‏‏ی جہنم تو‏ں رہائی ہوئے گی لیکن اوہ شدت عذاب تو‏ں خاکستر ہوئے چکے ہونگے ۔[۹۴]

اوصاف[لکھو]

قسماں عذاب[لکھو]

آتش[لکھو]

جہنمم دا اہ‏م ترین عذاب اوہ جلانے والی اگ اے کہ جس دا تذکرہ قرآن وچ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے جہنم د‏‏ی اگ وچ گرنے د‏‏ی جگہ دے طور اُتے کيتا گیا اے ۔قرآن پاک وچ اس اگ د‏‏ی مختلف صفات جداں جلا دینے والی اگ[۹۵] یا «ڈھانپ لینے والی اگ[۹۶] جلد اکیھڑنے والی اگ ،[۹۷] ایسی اگ جس تو‏ں کچھ نئيں بچے گا،[۹۸] اس اگ د‏‏ی خصوصیات نيں۔ نار اللہ [۹۹] تے ستوناں والی اگ [۱۰۰] زمینی اگ دے بر عکسدل تو‏ں شروع ہوئے گی تے باہر د‏‏ی جانب پھیلے گی ۔[۱۰۱] جہنم د‏‏ی اگ دا ایندھن خود انسان نيں [۱۰۲] بعض آیات وچ اس اگ دا ایندھن انسان تے پتھر بیان ہوئے نيں ۔[۱۰۳]

اگ تو‏ں مربوط عذاب[لکھو]

جہنم وچ اس اگ تو‏ں مربوط عذاب وی بیان ہوئے نيں جداں سَموم یعنی جہنم د‏‏ی جلادینے والی ہويا [۱۰۴] تے حَمیم یعنی کھولدا ہويا پانی [۱۰۵] اے جو دوزخیاں نو‏‏ں پلایا جائے گا[۱۰۶] ہور اس طرح مختلف بیان مذکور نيں ۔[۱۰۷]

کھانا تے پینا[لکھو]

قرآن تے روایات وچ جہنمیاں دے کھانے تے مائعات (پینے د‏‏ی چیزاں) دے مضامین وی وارد ہوئے نيں ۔ جہنمیاں د‏‏ی ٖغذا وچ غیر معلوم اشیا دے ناں آئے نيں مثلا کھانے د‏‏ی چیزاں وچ زقوم[۱۰۸] غسلین،[۱۰۹]، طعام ضریع[۱۱۰]اور مائع جات وچ غساق[۱۱۱] صدید.[۱۱۲] تے شرب الہیم[۱۱۳] د‏‏ی ماہیت بیان کرنا مفسراں دے لئی مشکل اے ۔ کلی طور اُتے انہاں چیزاں د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ انہاں دے کھانے تے پینے تو‏ں پیاس تے بھکھ ختم نئيں ہوئے گی،[۱۱۴] گلے وچ اٹک جاواں گی،[۱۱۵] انہاں غذاواں دے کھانے والےآں دے پیٹ وچ ابال اٹھاں گے[۱۱۶] انہاں نو‏ں ٹکڑے ٹکڑے کر دیؤ گاں[۱۱۷] انہاں دے لباس اگ دے ہونگے؛[۱۱۸]یا قطران د‏‏ی مانند جلانے والے مادے تو‏ں بنے ہوئے ہونگے[۱۱۹] تے حمیم[۱۲۰].

ہور عذاب[لکھو]

قرآن کریم نے ہور عذاباں وچ غل تے زنجیر[۱۲۱] مقامع آتشین،[۱۲۲] عذاب دے تازیانے ،[۱۲۳] جہنم د‏‏ی ناہنجار آوازاں [۱۲۴] جگہ د‏‏ی تنگی تے دباؤ دا احساس،[۱۲۵] آتش دے اوڑھنے .[۱۲۶] تے بیان نہ ہوئے سکنے والے عذاباں د‏‏ی طرف اشاہ ہويا اے ۔ [۱۲۷]

روایات وچ جہنم د‏‏ی بیشتر صورتاں بیان ہوئیاں نيں: جہنمی زندان وچ آیا اے کہ اوہ مخصوص عذاب دے زندان ہولس ہونگے[۱۲۸] یا زندانِ فلق[۱۲۹] خاص طور اُتے ذکر ہويا اے ۔جہنم دے سانپاں تے بچھواں دے اوصاف بیان ہوئے نيں [۱۳۰] کہ جو ناقدین دے لئی مورد سوال وی رہے ،[۱۳۱] یہانتک کہ سانپاں دے ناں وی بیان ہوئے نيں [۱۳۲] پینے والی چیاں وچ طینۃ الخیال (سرشت تباہی) بیان ہويا اے کہ جو اہل آتش دا نچوڑ اے .[۱۳۳]

اسی طرح روایات وچ بد عمل علما نو‏‏ں قطع قطع کرنے والے آسیباں دا وی تذکرہ ہويا اے ۔[۱۳۴] زمہریر قرآن وچ اک مختلف معنا وچ استعمال ہويا اے [۱۳۵] جدو‏ں کہ روایات وچ ایسی سخت تے ترسناک سردی دے معنا وچ استعمال ہويا اے جو خود جہنم دا اک حصہ اے تے اوہ مجرمین نو‏‏ں دے بدناں نو‏‏ں ٹکڑے ٹکڑے کر دے گی ۔[۱۳۶] روایات وچ آیا اے : جہنمی اگ د‏‏ی گرمی تو‏ں بچنے دے لئی زمہریر د‏‏ی پناه وچ جاواں گے لیکن اس دا عذاب اگ تو‏ں وی زیادہ سخت تر اے [۱۳۷] فیر اوہ ايس‏ے اگ وچ واپسی د‏‏ی درخواست کرن گے [۱۳۸]

خفیف عذاب[لکھو]

دینی منابع وچ ایسی روایات وی پائی جاندیاں نيں جنہاں وچ تخفیف عذاب دے اشارے ملدے نيں ۔ خفیف ترین عذاب د‏‏ی روایت وچ جہنمی دے غذا کھانے دا امکان مذکور ہويا اے [۱۳۹]ہور حدیث وچ کم ترین عذاب ایداں دے شخص دے لئی اے جس دے پیر دے سامنے اگ رکھی جائے گی تو‏ں کہ اوہ اگ اس دے مغز نو‏‏ں جوش(اُبال) دے سک‏‏ے ۔[۱۴۰]

جہنم دے عذاباں د‏‏ی بیشتر تفصیلات تے گناہکار افراد دے گناہاں د‏‏ی نسبتاس دتی تفصیل واقعۂ معراج پیامبر تے رسول خدا دے جہنم دے دیدار واقعہ وچ بیان ہوئی اے ۔ [۱۴۱]

ابواب تے درکات[لکھو]

قرآن کریم نے کئی مرتبہ جہنم دے دروازےآں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے ۔ [۱۴۲] اک جگہ آیا اے کہ جہنم دے ست (٧) دروازے نيں کہ انہاں وچو‏ں ہر اک لئے اک حصہ تقسیم ہويا اے ۔[۱۴۳] ايس‏ے طرح جہنم دے مراتب د‏‏ی طرف اشارے موجود نيں جداں اگ دے سب تو‏ں نچلے مرتبے دا ذکر آیا اے ۔[۱۴۴] بعض مفسرین اسفل السافلین»[۱۴۵] نو‏‏ں سب تو‏ں نچلا مرتبہ شمار کردے نيں ۔[۱۴۶]

بعض لغویاں نے کہیا اے درجات بہشت دے مفہوم دے مقابلے وچ درکات جہنم نيں ۔[۱۴۷] البتہ جہنم دے معاملے وچ درجات د‏‏ی تعبیر بوہت گھٹ استعمال ہوئی اے ۔[۱۴۸] عام لوکاں وچ درک اسفل السافلین اک جانا پہچانا مفہوم اے ۔ [۱۴۹] بعض مفسرین جداں ابن جریج، ٧ ابواب نو‏‏ں جہنم دے ٧ درکات سمجھدے نيں [۱۵۰] کہ جس اک مرسل روایت تائید وی کردی اے ۔ [۱۵۱] بعض مفسرین قرآن کریم وچ آنے والے ست ناواں : جہنم، لظی، حطمہ، سعیر، سقر، جحیم ، ہاویہ نو‏‏ں ہی جہنم دے درجات سمجھدے نيں اگرچہ انہاں د‏‏ی ترتیب وچ اتفاق نظر نئيں پایا جاندا اے ۔[۱۵۲]

درکات جہنم دا تفاوت[لکھو]

متقدم مفسر ضحاک ابن مزاحم نے جہنم دے درکات وچو‏ں پہلا اہل توحید دے گناہکاراں ،دوسرا نصارا،تیسرا یہود، چوتھا صائبین ،پنجواں مجوس ، چھٹا مشرکین تے ساتواں منافقین دے لئی شمار کيتا اے ۔[۱۵۳] بعض روایات وچ انہاں درجات د‏‏ی منفرد خصوصیات وی بیان ہوئیاں نيں جداں کہ سقر متکبراں دا مقام سقر [۱۵۴] قاتلاں دا مقام سعیر [۱۵۵]

جہنم دے ہور تھ‏‏اںو‏اں[لکھو]

قرآن وچ درکات جہنم دے علاوہ بعض لفظاں جہنم دے اوصاف وچ آئے نيں تے ظاہری طور اُتے انہاں دا جہنم تو‏ں کوئی ربط نئيں اے لیکن روائی تے تفسیری عبارتاں دے مطابق انہاں نو‏ں وی جہنم دے تھ‏‏اںو‏اں سمجھیا جاندا اے مثلا: آیت ۱٧ مدثر وچ صعود با عنوان جہنم دے پہاڑ، [۱۵۶] عقبہ[۱۵۷] با عنوان جہنم دے پہاڑ[۱۵۸] حفرة من النار( اگ دا گڑھا)[۱۵۹]با عنوان جہنم دے کنويں [۱۶۰] فلق،[۱۶۱] با عنوان جہنم وچ موجود کنويں دے طور اُتے بیان ہوئے نيں ۔[۱۶۲] ہور ویل[۱۶۳] جہنم د‏‏ی ہولناک وادی[۱۶۴] یا ایسا گڑھا جس وچ ۴۰ سال گزار دے قعرش تک پہنچ جاواں [۱۶۵] غی[۱۶۶] جہنم د‏‏ی وادی [۱۶۷] غساق[۱۶۸] بچھواں تو‏ں بھری ہوئی نہر یا وادی ،[۱۶۹] اثام [۱۷۰] به جہنم د‏‏ی وادی [۱۷۱] موبق با عنوان پیپ تے خون تو‏ں بھری نہری [۱۷۲]

کچھ تے مکان مستقل طور اُتے احادیث وچ بیان ہوئے نيں جداں جہنم وچ حزن دا کنواں جس تو‏ں جہنم خود سو مرتبہ اس تو‏ں پناہ مانگتی اے [۱۷۳] وادی سقر وچ چاه ہبہب کہ جو جباراں دا مقام اے ، [۱۷۴]آتشی تابوتاں اُتے مشتمل سکران نامی پہاڑ اوراس دتی وادی غضبان، [۱۷۵] قعر جہنم وچ اگ دا تابوت جس وچ ۶ افراد پچھلی امتاں تو‏ں تے ۶ افراد اس امت دے با عنوان شقی ترین افراد دے عذاب وچ نيں ۔ [۱۷۶]

امامیہ تے اہل سنت دے بعض محدثین نے جہنم دے اوصاف وچ مستقل تالیفات لکھياں نيں ۔[۱۷۷] انہاں آثار وچو‏ں جنت تے نار د‏‏ی صفات دے بیان وچ سعید بن جناح دا اثر قدیمی ترین اثر اے ۔ [۱۷۸]

خواری تے حرمان[لکھو]

قرآنی تعلیمات دے مطابق غافلانہ خوشحالی[۱۷۹] اورلذائذ دنیا وچ غرق ہونے[۱۸۰] د‏‏ی جس قدر سزا جہنم اے ايس‏ے قدر دنیا وچ برتری د‏‏ی طلب تے استکبار د‏‏ی جزا آخرت وچ خواری اے ۔ آغاز تو‏ں ہی مجرماں دے اگ وچ گرنے دے ہمراہ خواری اے [۱۸۱] کہ جسنو‏ں گاہی اگ وچ سرنگاں [۱۸۲] سخت مردود ہونے،[۱۸۳] سر تے پیر تو‏ں پکڑے جانے [۱۸۴] د‏‏ی تعبیراں بیان ہوئیاں نيں ۔عذاب دے وقت اسی خواری نو‏‏ں ذلت[۱۸۵] خزی،[۱۸۶] تو‏ں یاد کيتا اے تے عذاب هون واضح طور اُتے دنیا وچ برتری دے خواہاں تے متکبرین دے لئی آیا اے [۱۸۷]

اس خواری د‏‏ی تصویر تحقیر تے سرزنش وچ دیکھی جائے گی کہ جو خزنۂ جہنم د‏‏ی طرف تو‏ں وجود حاصل کرے گی ۔[۱۸۸] ہور جہنمیاں تے بہشتیاں دے درمیان گفتگو د‏‏ی صورت وچ بیان ہوئی اے ۔ [۱۸۹]

دوزخیاں د‏‏ی اہم‌ ترین حرمان تے مایوسی میدان حشر تو‏ں ہی خدا د‏‏ی انہاں دے نال گفتگو نہ کرنے تو‏ں شروع ہوئے جائے گی [۱۹۰] تے جہنم وچ انہاں د‏‏ی پناہ گاہ نہ ہونے دا مقدمہ بنے گی ۔اس سلسلے وچ آنے والی آیات وچ توجہ کرن کہ انہاں وچ دوزخیاں د‏‏ی داروغہ جہنم تو‏ں درخواست اے کہ اوہ اندے لئی خدا دے پاس دعا کرے ۔[۱۹۱] اس وقت نگہبانان جہنم انہاں نو‏ں نا امید کرن گے ،فیر اوہ جہنمی خود بلا واسطہ دعا دے لئی ہتھ بلند کرن گے ۔[۱۹۲] قرآن کریم نے انہاں د‏‏ی عذر خواہی دے لئی تضرع،[۱۹۳] رہائی دے لئی فدیے د‏‏ی آرزو[۱۹۴] دنیا وچ واپسی دے لئی درخواست تے اپنے اعمال دے جبران د‏‏ی درخواست [۱۹۵] انہاں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے کہ انہاں وچ کِسے گل نو‏‏ں نئيں سنیا جائے گا تے کِسے چیز دا امکان نئيں ہوئے گا ۔اس نکتے د‏‏ی کئی مرتبہ تاکید ہوئی اے کہ اہل دوزخ دے لئی کوئی مددگار[۱۹۶] مهلت[۱۹۷]و امانی[۱۹۸] نئيں ہوئے گا ۔

جہنم د‏‏ی توصیف وچ امام علی منسوب خطبے وچ آیا اے : ایسا گھر کہ جس وچ کوئی رحمت نئيں تے اس گھر دے اہلیاں د‏‏ی کوئی دعا نئيں سنی جائے گی ۔[۱۹۹]

احادیث تو‏ں بعض استثنائی موارد استجابت دعا دے تائید ہوئے نيں ۔اک حدیث وچ آیا اے کہ شخص جہنم وچ ہزار سال خدا نو‏‏ں یا حنان یا منان تو‏ں پکاردا رہیا تاں خدا نے جبرئیل نو‏‏ں بھیجیا تو‏ں کہ اسنو‏ں جواب دے تے آخر کار اللہ اسنو‏ں بخش دیندا اے ۔[۲۰۰]

کلام اسلامی تے جہنم[لکھو]

سزا تے جزا دا موضوع عمومی لحاظ تو‏ں تے خاص طور تو‏ں دوزخ تو‏ں مربوط ابحاث کلامی تے اعتقادی ابحاث دا اک اہ‏م حصہ اے ۔علم کلام وچ کدی جہنم تے جنت د‏‏ی اکٹھی تے کدی جدا جدا مخصوص بحثاں مذکور ہوئیاں نيں ۔

وجود جہنم تے بہشت[لکھو]

یہ کلامی سوال کہ جنت تے جہنم اس وقت خلق ہوئے چکيت‏یاں نيں یا نئيں ؟ ایہ سوال پہلی مرتبہ ہشام فوطی نے بیان کيتا تے اس دا سبب ایہ سی کہ قیامت تو‏ں پہلے جنت تے جہنم دے وجود اُتے کوئی فائدہ مترتب نئيں اے ۔ [۲۰۱] اس سوال وچ معتزلہ، نجاریہ دے بعض گروہ تے زیدیہ مکت‏‏ب تو‏ں معتزلہ د‏‏ی طرف رجحان رکھنے والے تے خوارج نے سنجیدگی تو‏ں فوطی دے سوال نو‏‏ں لیا تے اس گل دے قائل ہوئے کہ اس سوال دا جواب مثبت نئيں اے تے جنت تے جہنم دے خلق ہونے یا نہ ہونے دے دوںاں احتمال موجود نيں ۔ابو ہاشم جبائی ورگیاں نے قاطعیت دے نال فوطی د‏‏ی موافقت کيتی لیکن دوسرے بعض معتزلہ جداں ابوعلی جبائی تے ابوالحسن بصری نے انہاں دے اس وقت مخلوق ہونے وچ امامیہ تے اشاعره دا نال دیندے ہوئےاس دتی تائید کيت‏ی ۔[۲۰۲]

ہمیشگی تے عدم ہمیشگی[لکھو]

جنت تے دوزخ دے متعلق اک مشترکہ سوال انہاں د‏‏ی ہمیشگی تے غیر ہمیشگی دا اے . اس سوال نو‏‏ں جہم بن صفوان نے اس نظریے دے تحت پیش کيتا کہ غیر متناہی حادث دا متحقق ہونا ممکن نئيں اے ۔[۲۰۳] جہنم وچ ہمیشہ عذاب د‏‏ی حالت وچ رہنے د‏‏ی نفی جاحظ تو‏ں اس اعتقاد د‏‏ی بنا اُتے منقول اے کہ اہل جہنم طبیعت آتش وچ ڈھل جاواں گے [۲۰۴]

اسک‏‏ے مقابلے وچ ہمیشگی دے قائلین نے مخالفین دے اعتراضات دے تفصیلی جوابات دتے نيں۔ انہاں نے کلامی تے فسلفی تحلیلاں [۲۰۵] تو‏ں تے کدی جدلی استدلالات دا سہارا لیا اے ۔[۲۰۶]

دوزخیاں دا قبیح افعال دا مرتکب ہونا[لکھو]

متکلمین نے بہشت وچ خطا دے نہ ہونے تے اردے د‏‏ی بحث دے نال اہل جہنم دے قبیح چیزاں دے مرتکب ہونے دے متعلق بحث کيتی اے ۔ اس سلسلے وچ اہ‏م نظریہ الجاء اے ۔ اس معنا وچ کہ اللہ اہل جہنم نو‏‏ں قبائح دے ترک اُتے مجبور کريں گا جدو‏ں کہ اوہ انہاں قبیح اشیاء دے ترک اُتے موجب مدح تے ثواب نئيں ہونگے ۔[۲۰۷] جدو‏ں کہ بعض متکلمین فعل قبیح دے داعی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قبیح دے مرتکب نہ ہونے دے قائل نيں ۔[۲۰۸] صرف عناد دے بغیر ارتکاب قبیح نو‏‏ں اہل آخرت دے لئی جائز شمار کردے نيں ۔[۲۰۹]

فساق جہنم[لکھو]

این مسئلہ قدیم ایام تو‏ں فاسق د‏‏ی منزلت دے رد د‏‏ی اک فرع اے ۔ خوارج فاسق نو‏‏ں توبہ نہ کرنے د‏‏ی صورت وچ کافر سمجھدے نيں لہذا انہاں دے نزدیک جہنم وچ ایداں دے فاسق دا مقام کافر تو‏ں کوئی تفاوت نئيں رکھدا اے ۔خوارج وچو‏ں معتدل خارجی نجدة بن عامر معتقد سی کہ ممکن اے کہ فساق جہنم تو‏ں باہر اپنے گناہاں دے لحاظ تو‏ں عذاب جھلیاں گے تے اسک‏‏ے بعد جنت وچ داخل ہوئے جاواں گے ۔ اسک‏‏ے نزدیک جہنم صرف کفار دا مقام اے تے فساق جہنم وچ داخل نئيں ہونگے ۔[۲۱۰] اسک‏‏ے بعد بعض مرجئہ نے اس نظریے اُتے نظر ثانی د‏‏ی ۔ مقاتل بن سلیمان معتقد سی کہ اس امت دے فساق پل صراط اُتے جہنم دا عذاب جھیل کر جہنم وچ داخل ہوئے بغیر بہشت وچ چلے جاواں گے ۔[۲۱۱]

فساق دے متعلق معتزلہ دا نظریہ انہاں دے نظریے : منزلت بین المنزلین د‏‏ی بنا اُتے اے ؛اکثر معتزلہ اعتقاد رکھدے سن کہ اہل آخرت صرف دو گروہاں وچ بٹے ہوئے نيں : اہل بہشت تے اہل دوزخ ؛ پس فاسقین کافراں د‏‏ی مانند جہنم وچ داخل ہونگے تے اوتھ‏ے ہمیشہ رہن گے لیکن انکا عذاب کافراں د‏‏ی نسبت خفیف تر ہوئے گا۔[۲۱۲]

امامیہ تے اشاعره دا نظریہ ایہ اے کہ فاسقان جے عفو خدا حاصل نہ کر سک‏‏ے تاں جہنم وچ جاواں گے تے اپنے گناہاں دے اندازے دے مطابق سزا جھیلنے دے بعد بہشت وچ داخل ہونگے یہانتک کہ جہنم وچ کوئی موحد باقی نئيں رہے گا ۔ [۲۱۳] جہنم تو‏ں متعلق خلود (ہمیشگی) د‏‏ی قرآنی آیات نو‏‏ں اوتھ‏ے ہمیشہ رہنے دے معنا د‏‏ی بجائے طویل مدت تک اوتھ‏ے ٹھہرنے دے معنا وچ لیندے نيں۔ [۲۱۴] بعض معتزلہ وی ايس‏ے تو‏ں ملدی جلدی رائے اس تتمہ دے نال رکھدے نيں کہ جہنم وچ فاسق موحدین نو‏‏ں عدل الہی تو‏ں دور سمجھدے نيں ۔ [۲۱۵]امامیہ متکلمین وچو‏ں ابن نونوبخت جداں علما جہنم تو‏ں فاسقین دے خروج د‏‏ی تائید دے نال معتقد نيں کہ اوہ بہشت وچ نئيں جاواں گے ۔[۲۱۶] ایہ اوہی نظریات نيں کہ جنہاں نو‏ں فرہنگ اسلامی وچ اعراف یا برزخ کہیا جاندا اے ۔

جہنم دا خیر ہونا[لکھو]

متکلمین دے نزدیک جہنم دے خیر ہونے دا سوال اے خاص طور اُتے متاخر معتزلہ نزدیک ایہ سوال اے ؛ مکت‏‏ب بصر د‏‏ی طرف ابوعلی جبائی جداں علما قائل سن کہ جہنم دا عذاب حقیقت وچ خیر تے شر تو‏ں خالی اے تے اس اُتے خیر یا شر دا اطلاق اعتباری اے ۔[۲۱۷] مکت‏‏ب بغداد د‏‏ی طرف ابو جعفر اسکافی جداں علما معتقد سن کہ عذاب جہنم یہانتک کہ اس عذاب نو‏‏ں جھیلنے والے کفار دے لئی نظر تے رحمت اے ۔[۲۱۸]

تصوف تے عرفان اسلامی وچ جہنم دا تصور[لکھو]

اہل شریعت جداں عرفا مسلما‏ن جہنم نو‏‏ں حیات اخروی وچ گناہ کاراں دے عذاب د‏‏ی جگہ سمجھدے نيں ؛ لیکن اس مفہوم د‏‏ی مختلف توصیف تے تاویلاں بیان کردے نيں ۔ طول تریخ وچ تصوف دے نظریات خوف خدا تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے محبت خدا اُتے مشتمل ذوقی تے عاشقانہ تصوف اُتے منتہی ہُندے نيں تے اوہ باطنی شریعت دے نال ظاہری شریعت د‏‏ی وی تاکید کردے نيں ۔ ایہ سفر بالآخر عرفان نظری تک پہنچکيا اے کہ جس دا اوج ابن عربی تے اسک‏‏ے پیروکاراں دے نظریات وچ دیکھیا جاندا اے ۔

حوالے[لکھو]

  1. راغب، مفردات، دارالمعرفہ، ص۱۰۲؛ ابن اثیر، النہايہ، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۳۲۳؛ بیضاوی، انوارالتنزیل، ۱۳۸۴ق، ج۱، ص۱۱۱.
  2. ازہری، رہتل اللغۃ، ۱۳۸۴ق، ج ۶، ص۵۱۵؛ جوالیقی، المعرب، ۱۳۶۱ق، ص۱۰٧؛ خفاجی، شفاء الغلیل، ۱۳۲۵ق، ص۵۹.
  3. ازہری، رہتل اللغہ، ۱۳۸۴ق، ج۶، ص۵۱‌۵.
  4. راغب،مفردات، دارالمعرفہ، ص۱۰۲؛جوہری، صحاح، ذیل واژه ی جہنم.
  5. جوالیقی، المعرب، ۱۳۶۱ق، ص۱۰٧؛ ابن اثیر، النہایہ، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۳۲۳؛ سیوطی، الاتقان، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۳۲.
  6. Sacy, Lettre de M. le baron Silvestre de Sacy a M. Gracin de Tassy, p.175; Gieger,Was hat Mohammed aus dem Judenthume augenommen?, p.47-48
  7. سورہ مدثر، آیت ۳۱۱؛ زمر، آیہ ٧۱؛ تحریم، آیت ۶.
  8. شیخ صدوق، علل الشرائع، ۱۳۸۶ق، ج۱، ص۲۹۸.
  9. بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰٧ق، ج۱، ص۴۶۶ تے ج۳، ص۱۱۸۲؛ احمد بن حنبل، مسند، ۱۳۱۳ق، ج۵، ص۱۴.
  10. بخاری، صحیح، ۱۴۰٧ق، ج۶، ص۲۵۸۵؛ صفار، بصائرالدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۴۳٧.
  11. ابن هشام، السیرة النبویة، ۱۹٧۵م، ج۲، ص۲۵۰-۲۵۱.
  12. اهوازی، الزهد، ۱۳۹۹ق، ص۱۰۰.
  13. مدثر، آیت ۳۰
  14. ابن طاووس، الدروع الواقیۃ، ۱۴۱۴ق،ص۲٧۳.
  15. سورہ صف، آیت ۱۰.
  16. سورہ بقره، آیت ۲۴.
  17. سورہ بقره، آیت ۲۰۱؛ تحریم، آیت ۶؛ برای احادیث: نک: قنوجی، یقظہ اولی الاعتبار، ۱۲۹۴ق، ص۵۵.
  18. مثلاً سورہ یونس، آیت ۵۳\۲؛ مزمل، آیت ۱۲.
  19. سورہ نازعات، آیت ۲۵؛ مزمل، آیت ۱۲.
  20. سورہ دخان، آیت ۱۶.
  21. سورہ آل عمران، آیت ۴.
  22. سورہ توبہ، آیت ۳۵؛ سورہ زمر، آیت ۲۴.
  23. سورہ نساء،آیت ۱۴.
  24. قصص، آیت ۴۱؛ بقره، آیت ۲۲۱.
  25. بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰٧ق، ج۲، ص۱۳۱۹؛ نعیم بن حماد، الفتن، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۵-۳۶ .
  26. نوح، آیت ۲۵؛ تحریم،آیت ۱۰.
  27. نبأ، آیت ۲۱.
  28. شاعر، آیت ۹۱، تکویر، آیت ۱۲.
  29. فجر، آیت ۲۳.
  30. طوسی، الامالی، ۱۴۱۳ق، ص۲۳٧؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۴، ص۲۱۸۴؛ ترمذی، سنن، ۱۳۵٧ق، ج۴، ص٧۰۱ .
  31. کہف، آیت ۱۰۰؛ احقاف، آیت ۲۰، ۳۴.
  32. کہف، آیت ۵۳.
  33. مؤمنون، آیت ۱۰۴؛ مریم، آیت ۶۸؛ سجده، آیت ۲۰؛ تکاثر، آیت ۵-۶.
  34. انعام، آیت ۱۵.
  35. حج، آیت ۵۵.
  36. ہود، آیت ۳.
  37. ترمذی، سنن، ۱۳۵٧ق، ج۴، ص٧۰۱؛ ابن مبارک، الزہد، دارالکتب العلمیہ، ص۱۰۲؛ ہور نک: ابن عدی، الکامل، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۲۱۴
  38. مفید، الامالی، ۱۴۰۳ق، ص۱۳۰ .
  39. ق، آیت ۳۰.
  40. نک:بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰٧ق، ج۶، ص۲۶۸۹؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۴، ص۲۱۸۸.
  41. مریم، آیت ٧۱.
  42. مثلاً:بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰٧ق، ج۵، ص۲۴۰۳؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۱، ص۱٧٧.
  43. طبری، تفسیر، ۱۴۰۵ق، ج۱۱، ص۴٧؛ ابوالشیخ اصفہانی، العظمۃ، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۸۳۴.
  44. مؤمنون، آیت ٧۴.
  45. شیخ صدوق، الاعتقادات، ۱۴۱۳ق، ص٧۰؛ طوسی، الامالی، ۱۴۱۳ق، ص۲۹۰.
  46. احمد بن حنبل، مسند، ۱۳۱۳ق، ج۲، ص۳۲۸؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۴، ص۶۳۰ .
  47. انعام، آیت ۶، ۱۲۸؛ اعراف، آیت ۳۸ تے ۱٧۹.
  48. نساء، آیت ۴۸.
  49. مائده، آیت ٧۲؛ اسراء، آیت ۳۹.
  50. انبیاء، آیت ۲۹و۹۸.
  51. نک: علاء بن رزین،ضمن الاصول الستۃ عشر، ۱۴۰۵ق، ص۱۵۶؛ نابلسی، اہل الجنہ تے اہل النار، مکتبہ التراث الاسلامی، ص٧۴؛ قنوجی، یقظہ اولی الاعتبار، ۱۲۹۴ق، ص٧۰.
  52. ق، آیت ۲۴؛ آل عمران، آیت ۱۰۶؛ انعام، آیت ۳۰.
  53. بقره، آیت ۳۹؛ مائده، آیت ۱۰۵، ۸۶.
  54. کہف، آیت ۱۰۶.
  55. انفال، آیت ۳۳؛ زمر، آیت ۶۰، ٧۲؛ غافر، آیت ٧۶
  56. بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰٧ق، ج۴، ص۱۸٧۰و ج۵، ص۲۲۵؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۴، ص۲۱۹۰؛ کلینی، الکافی، ۱۳٧٧ق، ج۲، ص۳۰۹ .
  57. ابن حبان، صحیح، ۱۴۱۴ق، ج۱۶، ص۵۱۸ .
  58. قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۱۴٧؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۱ .
  59. احمد بن حنبل، مسند، ۱۳۱۳ق، ج۲، ۴۲۵و ۴٧۹؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۵۴۴؛ دیلمی، الفردوس بمأثور الخطاب، ۱۹۸۶م، ج۱، ص۲۴.
  60. نہج البلاغہ، خطبہ ۱۶۴
  61. ہود، آیت ۱۱۳.
  62. شیخ صدوق، الامالی، ۱۴۱٧ق، ۵۱۳-۵۱۴ .
  63. ابن ابی شیبہ، المصنف، ۱۴۰۹ق، ج٧، ص۱۶۳؛ ابن ابی عاصم، الاوائل، ۱۴۰۸ق، ص۵۴؛ طبرانی، الاوائل، ۱۴۰۳ق، ص۶۴.
  64. نازعات، آیت ۳۹؛ نبأ، آیت ۲۲.
  65. واقعہ، آیت ۴۵.
  66. غافر، آیت ۴۳.
  67. جن، آیت ۲۳: انعام، آیت ۱۵.
  68. بقره، آیت ۸۱ .
  69. نساء، آیت ۹۳.
  70. همزه، آیت ۱.
  71. توبہ، آیت ۳۴-۳۵؛ ہمزه، آیت ۲.
  72. نک: شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ص۱۵۹ تے ۲۹۶؛ مصباح الشریعہ، امام صادق (ع) تو‏ں منسوب، ۱۴۰۰ق، ص۲۰۵.
  73. نک: بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰٧ق، ج۵، ص۲۳٧۹؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۴، ص۲۱٧۴.
  74. اعراف، آیت ۳۸؛ حجر، آیت ۴۳؛ واقعه، آیت ۴۹-۵۰.
  75. مریم، آیت ۶۹.
  76. آل عمران، آیت ۱۲؛ انعام، آیت ۱۲۸؛ انفال، آیت ۳۶؛ فصلت، آیت ۱۹.
  77. اعراف، آیت ۳۸؛ عنکبوت،آیت ۲۵؛ ص، آیت ۵۹-۶۴؛ غافر، آیت ٧۴؛ جاثیہ، آیت ۱۰.
  78. فاطر، آیت ۳۶؛ دخان، آیت ۵۶.
  79. ابراہیم، آیت ۱٧.
  80. بقره، آیت ۱۶٧؛ مائده، آیت ۳٧ .
  81. بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰٧ق، ج۴، ص۱٧۶۰؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۴، ص۲۱۸۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۱۲ .
  82. ابویعلی موصلی، مسند، ج۵، ص۱۸؛ ضیاء مقدسی، الاحادیث المختاره، ۱۴۱۰ق، ج٧، ص۴۹-۵۰.
  83. اعراف، آیت ۳۶؛ توبہ آیت ۶۳و۶۸.
  84. نساء، آیت ۱۶۹.
  85. فصلت، آیت ۲۸.
  86. یونس، آیت ۵۲؛ سجده، آیت ۱۴.
  87. بقره، آیت ۸۰؛ آل عمران، آیت ۲۴.
  88. طوسی، التبیان، ۱۳۸۳ق، ج۴، ص۲٧۴؛ فخرالدین رازی، التفسیر الکبیر، ۱۳۲۱ق، ج۱۳، ص۱۹۲.
  89. نبأ، آیت ۲۳.
  90. ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۰۱ق، ج۴، ص۴۶۴؛ ہیثمی، مجمع الزوائد، ۱۳۵۶ق، ج۱۰، ص۳۹۸ .
  91. طبرانی، المعجم الکبیر، ۱۴۰۴ق، ج۱۰، ص۱٧۹؛ ابونعیم اصفہانی، حلیۃ الاولیاء، ۱۳۵۱ق، ج۴، ص۱۶۸.
  92. مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۱، ص۱٧۸؛ ترمذی، سنن، ۱۳۵٧ق، ج۴، ص٧۱۳؛ احمد بن حنبل، مسند، ۱۳۱۳ق، ج۳، ص۳۵۵ .
  93. بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰٧ق، ج۱، ص۱۶و ج۵، ص۲۴۰۰؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۱، ص۱٧۲و ۱۸۳ .
  94. مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۱، ص۱٧۲؛ دارمی، سنن، ۱۴۰٧ق، ج۲،ص ۴۲٧.
  95. حامیہ: غاشیہ، آیت ۴؛ قارعہ، آیت ۸
  96. مؤصده:بلد، آیت ۲۰
  97. مدثر، آیت ۲۹؛ معارج آیت ۱۵-۱۶
  98. مدثر، آیت ۲۸،
  99. ہمزه، آیت ۶
  100. ہمزه، آیت ۹؛ مرسلات، آیت ۳۲-۳۳
  101. ہمزه، آیت ٧
  102. آل عمران، آیت ۱۰: انبیاء، آیت ۹۸
  103. بقره، آیت ۲۴؛ تحریم، آیت ۶
  104. طور، آیت ۲٧؛ واقعہ آیت ۴۲؛ ہور ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص۸۲
  105. دخان، آیت ۴۳
  106. انعام، آیت ٧۰
  107. حج،آیت ۱۹، ۲۰؛ دخان، آیت ۴۸
  108. صافات، آیت ۶۲؛ دخان، آیت ۴۳؛ واقعہ، ص۵۲
  109. حاقہ، آیت ۳۶
  110. غاشیہ، آیت ٧
  111. ص، آیت ۵٧؛ نبأ، آیت ۲۵
  112. ابراہیم، آیت ۱۶
  113. واقعہ آیت ۵۵
  114. غاشیہ، آیت ٧؛ صافات، آیت ۶۶-۶٧؛ نبأ، آیت ۲۴
  115. مزمل، آیت ۱۳
  116. دخان، آیت ۴۵
  117. محمد، آیت ۱۵؛ بقره، آیت ۱٧۴
  118. حج، آیت ۱۹
  119. ابراہیم، آیت ۵۰
  120. صافات، آیت ۶٧
  121. حاقہ، آیت ۳۰؛ غافر، آیت ٧۱
  122. حج، آیت ۲۱
  123. فجر، آیت ۱۳
  124. ہود، آیت ۱۰۶؛ انبیاء، آیت ۱۰۰
  125. فرقان، آیت ۱۲؛ مطففین آیت ٧-۸ ہور ابن مبارک، الزہد، آیت ۸۶
  126. زمر، آیت ۱۶؛ واقعہ، آیت ۴۳؛ مرسلات، آیت ۳۰-۳۱
  127. ص، آیت ۵۸
  128. ابن ابی شیبہ، المصنف، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۳۲۹؛ بخاری، ادب المفرد، ۱۴۰۹ق، ص۱۹۶.
  129. طبری، تفسیر، ۱۴۰۵ق، ج۳۰، ص۳۴۹؛ دیلمی، الفردوس بمأثور الخطاب، ۱۹۸۶م، ج۳، ص۲۱٧؛ متقی ہندی، کنزالعمال، ۱۴۰۹ق، ج۲، آیت ۱۵.
  130. حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۴، ص۶۳۵؛ ابن مبارک، الزہد، دارالکتب العلمیہ، ص۱٧۸.
  131. طبرسی، احمد، الاحتجاج، ج۲، ص۹۹
  132. . طبرانی، المعجم الاوسط، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۳٧۲؛ خطیب بغدادی، موضّح اوهام الجمع تے التفریق، ۱۴۰٧ق، ج۲، ص۲۲۲.
  133. مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۳، ص۱۵۸٧؛ ترمذی، سنن، ۱۳۵٧ق، ج۴، ص۶۵۵؛ سیوطی، الاتقان، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۳۳۳.
  134. شیخ صدوق، عقاب الاعمال، ‌۱۳۶۴ش، ص۲۵۴؛ ابن عدی، ‌الکامل، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۲٧.
  135. انسان، آیت ۱۳.
  136. سہمی، تریخ جرجان، ۱۴۰٧ق، ص۴۸۶؛ ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص٧۱.
  137. سمعانی،منصور، تفسیر، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۱۹۵؛ ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص٧۱ .
  138. ثعلبی، تفسیر الکشف تے البیان، ‌۱۴۲۲ق، ج۶، ص۳۶؛ ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص٧۱.
  139. برقی، المحاسن، ۱۳۳۱ش، ص۳۸۹؛ قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ۱۳۸۳ق، ج۲، ص۱۰۴ ؛ ہور نک:طبرانی، المعجم الاوسط، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۳۵۴ .
  140. بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰٧ق، ج۵، ص۲۴۰۰؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۱، ص۱۹۶؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۴، ص۶۲۵؛ ہور نک: نہج البلاغہ، خطبہ ۱۲۰، ۱۸۳، ۱۹۳؛ مفید، الامالی، ۱۴۰۳ق، ص ۲۶۶.
  141. مثلاً نک: ابن ہشام، السیرة النبویہ، ۱۹٧۵م، ج ۲، ص۲۵۱-۲۵۳؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۳-۱۴.
  142. نحل، آیت ۲۹؛ زمر، آیت ٧۱؛ غافر، آیت ٧۶.
  143. حجر، آیت ۴۴.
  144. نساء، آیت ۱۴۵.
  145. تین، آیت ۵
  146. صنعانی، تفسیر القرآن، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۳۸۲؛ ابن عطیہ، المحرر الوجیز، ۱۴۱۳ق، ج۵، ص۵۰۰.
  147. ابن فارس، معجم مقاییس اللغة، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۶۹؛ جوهری، صحاح، ۱۳٧۶ق، ج۴، ص۱۵۸۳؛ سمعانی، تفسیر، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۴۹۵ .
  148. ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص۵۰.
  149. مثلاً نک: لغت نامہ دہخدا،ذیل «درک»
  150. طبری، تفسیر، ۱۴۰۵ق، ج۱۴، ص۳۵؛ ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص۵۰.
  151. بیہقی، شعب الایمان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۴۹ .
  152. نک: طبری، تفسیر، ۱۴۰۵ق، ج۱۴، ص۳۵؛ قمی، تفسیر، ۱۳۸۶-۱۳۸٧ق، ج۱، ص۳٧۶٧٧؛ ثعلبی، تفسیر الکشف تے البیان، ‌۱۴۲۲ق، ج۵، ص۳۴۲؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۱۱۸ .
  153. بغوی، معالم التنزیل، ۱۴۰٧ق، ج۳، ص۵۱؛ برای تفاوت باب‌ ہای جہنم: نک: شیخ صدوق، الخصال، ص۳۶۱
  154. برقی، المحاسن، ۱۳۳۱ش، ص۱۲۳؛ کلینی، الکافی، ۱۳٧٧ق، ج۲، ص۳۱۰.
  155. قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ۱۳۸۳ق، ج۲، ص۴۲۰؛ ابن براج، المہذب، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۴۵۴.
  156. برقی، المحاسن، ۱۳۳۱ش، ص۱۲۳؛ ہناد کوفی، الزہد، ۱۴۰۶ق، ص۱۸۴؛ ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص۱۳٧.
  157. بلد، آیت ۱۱.
  158. طبری، تفسیر، ۱۴۰۵ق، ج۳۰، ص۲۰۱.
  159. آل عمران، آیت ۱۰۳ .
  160. برقی، المحاسن، ۱۳۳۱ش، ص۹۱.
  161. فلق، آیت ۱.
  162. قمی، تفسیر، ۱۳۸۶-۱۳۸٧ق، ج۲، ص۴۴۹؛ شیخ صدوق، معانی الاخبار، ۱۳۶۱ش، ص۲۲٧؛ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۶۲ش، ص۳۹۱.
  163. ہمزه، آیت ۱.
  164. مقاتل بن سلیمان، التفسیر، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۴۶۰؛ طبری، تفسیر، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۳٧۸.
  165. ترمذی، سنن، ۱۳۵٧ق، ج۵، ص۳۲۰؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۵۵۱.
  166. مریم، آیت ۵۹.
  167. طبری، تفسیر، ۱۴۰۵ق، ج۱۶، ص۱۰۰؛ طبرانی، المعجم الکبیر، ۱۴۰۴ق، ج۹، ص ۲۲٧؛ ہنادکوفی، الزہد، ۱۴۰۶ق، ص۱۸۳.
  168. نبأ، آیت ۲۵
  169. اہوازی، الزہدی، ۱۳۹۹ق، ص ۱۰۰.
  170. فرقان،آیت ۶۸.
  171. طبری، تفسیر، ۱۴۰۵ق، ج۱۹، ص۴۴؛ شیخ مفید، الاختصاص، جماعۃ المدرسین، ص۳۴۴
  172. طبری، تفسیر، ۱۴۰۵ق، ج۱۵، ص۲۶۵؛ ابن ابی عاصم، الزہد، ۱۴۰۸ق، ص۳۱۱.
  173. ترمذی ، سنن، ۱۳۵٧ق، ج۴، ص۵۹۳؛ ابن ماجہ، سنن، ۱۹۵۲-۱۹۵۳م، ج۱، ص۹۴.
  174. شیخ صدوق، عقاب الاعمال، ‌۱۳۶۴ش، ص۲٧۴؛ ابن ابی الدنیا، التواضع تے الخمول، ۱۴۰۹ق، ص۲٧۱؛ وادی ہبہب دے متعلق ، نک:عقیلی، کتاب الضعفاء الکبیر، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۳۴.
  175. شیخ صدوق، الامالی، ۱۴۱٧ق، ص۸۲
  176. کتاب سلیم بن قیس، ۱۴۱۵ق، ص ۱۶۱؛ مفید، الکافئہ، ۱۴۱۳ق، ص۲۵؛ دریاواں دے لئی نک: ابن ابی عاصم، الزہد، ۱۴۰۸ق، ص۲٧؛ ابن عدی، الکامل، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۰۸؛ ابوالشیخ اصفہانی، العظمۃ، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۱۴۰۹؛ دیواراں دے لئی نک: احمد بن حنبل، مسند، ۱۳۱۳ق، ج۳، ص۲۹؛ ترمذی، سنن، ۱۳۵٧ق، ج۴، ص٧۰۶؛ ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص۸۳؛ وادیاں تے خندقاں د‏‏ی تفصیل دے لئی نک: قنوجی، یقظۃ اولی الاعتبار، ۱۲۹۴ق، ص٧۸.
  177. نک: ابن ندیم، اللسٹ، ۱۳۵۰ش، ص۲۴۵؛ نجاشی، رجال، ۱۴۰٧ق، ص۱۴۶، ۱۹۱؛ طوسی، اللسٹ، ص۱۵٧، ۲۱۳؛ کتانی، الرسالۃ المستطرفۃ، ۱۴۰۶ق، ص۵۰
  178. برای متن نک: شیخ مفید، الاختصاص، جماعۃ المدرسین، ص۳۴۵
  179. غافر، آیت ٧۵.
  180. نک:طور، آیت ۱۲.
  181. مریم، آیت ۸۶؛ زمر، آیت ٧۱.
  182. نمل،آیت ۹۰؛ قمر، آیت ۴۸.
  183. طور، آیت ۱۳.
  184. الرحمن، آیت ۴۱؛ دخان، آیت ۴٧؛ حاقہ، آیت ۳۰-۳۱.
  185. شوری، آیت ۴۵.
  186. آل عمران، آیت ۱۹۲؛ یونس، آیت ۹۸.
  187. احقاف، آیت ۲۰.
  188. زمر، آیت ٧۱؛ دخان، آیت ۴۹؛ ملک، آیت ۸.
  189. اعراف، آیت ۴۴؛ اسراء آیت ۳۹، ۱۸.
  190. بقره، آیت ۱٧۴.
  191. غافر، آیت ۴۹.
  192. غافر، آیت ۵۰؛ فاطر، آیت ۳٧.
  193. تحریم، آیت ٧.
  194. معارج، آیت ۱۱.
  195. انعام، آیت ۲٧؛ صافات، آیت ۵۵-۵۶.
  196. بقره،آیت ۸۶؛ آل عمران، آیت ۹۱.
  197. بقره، آیت ۱۶۲؛ آل عمران، آیت ۸۸ .
  198. معارج، آیت ۲۸.
  199. مفید، الامالی، ۱۴۰۳ق ص۲۶۶؛ طوسی، الامالی، آیت ۲۹
  200. احمد بن حنبل، مسند، ۱۳۱۳ق، ج۳، ص۲۳۰؛ طبری، تفسیر، ۱۴۰۵ق، ج۳۰، ص۲۹۴؛ ابن ابی الدنیا، حسن الظن بالله، ۱۴۰۸ق، ص۱۰۴.
  201. شہرستانی، الملل تے النحل، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص٧۰.
  202. نک: اشعری، مقالات الاسلامیین، ۱۹۸۰م، ص۲۹۶؛ مقدسی، البدء تے التریخ، ۱۹۱۶م، ج۱، ص۱۸۸-۱۹۰؛ مفید، اوائل المقالات،۱۳٧۱ق، ص۱۴۱-۱۴۲؛ عضدالدین ایجی، المواقف،۱۹۹٧م، ج۳، ص۴۸۵، ۴۸٧.
  203. اشعری، مقالات الاسلامیین، ۱۹۸۰م، ص۱۴۸-۱۴۹ و۱۶۴ تے ۴٧۴؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ۱۴۱۵ق، ص۱۱۹ تے ۱۹۹؛ اسفرائنی، التبصیر فی الدین، ۱۴۰۳ق، ص۱۰۸؛ شہرستانی،الملل تے النحل،۱۴۱۹ق، ج۱، ص۸۰.
  204. شہرستانی، الملل تے النحل،۱۴۱۹ق، ج۱، ص٧۲.
  205. مثلاً تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۲۲۸-۲۳۸.
  206. علامہ حلی، کشف المراد، ۱۳٧۴ش، ص۳۶۴؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۱۶٧.
  207. نک: بغدادی، الفرق بین الفرق، ۱۴۱۵ق، ص۱۲۱؛ علامہ حلی، کشف المراد، ۱۳٧۴ش، ص۴۳٧-۴۳۸.
  208. مفید، اوائل المقالات،۱۳٧۱ق، ص۱۰۶
  209. مفید، اوائل المقالات،۱۳٧۱ق، ص۱۰٧.
  210. بغدادی،الفرق بین الفرق، ۱۴۱۵ق، ص۹۲.
  211. شہرستانی ، الملل تے النحل،۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۲۸؛اسی نظریے تو‏ں مشابہ ثوبان مرجی دا نظریہ اے : فخرالدین، اعتقادات فرق المسلمین تے المشرکین، ۱۴۰۲ق، ص٧۱.
  212. شہرستانی، الملل تے النحل،۱۴۱۹ق، ج۱، ص۵۰و ۵۲
  213. شہرستانی، الملل تے النحل،۱۴۱۹ق، ج۱، ص۹۲؛ ابن عساکر، تبیین کذب المفتری، ۱۳۴٧ق، ص۳۰۶؛ ابن میثم بحرانی، قواعد المرام، ۱۳۹۸ق، ص۱۶۵.
  214. نک: سید مرتضی، رسالے، ۱۴۰۵ق، ص۲٧۰؛ فخرالدین رازی، التفسیرالکبیر، ۱۳۲۱ق، ج۴، ص۱۸۹؛ عضدالدین ایجی، المواقف، ۱۹۹٧م، ج۳، ص۴۹۱.
  215. شہرستانی، الملل تے النحل، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۸۲، ۱۲۸ .
  216. علامہ حلی، کشف المراد، ۱۳٧۴ش، ص۴۲۴.
  217. اشعری، مقالات الاسلامیین، ۱۹۸۰م، ص۵۳٧
  218. اشعری، مقالات الاسلامیین، ۱۹۸۰م، ص۲۴۹

منابع[لکھو]

  • ابن ابی عاصم، احمد، الاوائل، کوشش عبدالعلی عبدالحمید حامد، قاہره، ۱۴۰۸ق
  • ابن ابی الدنیا، عبدالله، التواضع تے الخمول، کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۴۰۹ق
  • ابن ابی الدنیا، عبدالله، حسن الظن بالله، کوشش مخلص محمد، بیروت، ۱۴۰۸ق
  • ابن ابی شیبه، عبدالله، المصنف، کوشش کمال یوسف حوت، ریاض، ۱۴۰۹ق
  • ابن ابی عاصم، احمد، الاوائل، کوشش عبدالعلی عبدالحمید حامد، قاہره، ۱۴۰۸ق
  • ابن اثیر، النهاية في غريب الحديث والأثر، کوشش طاهر احمد زاوی تے محمود محمد طناحی، قاہره، ۱۳۸۲ق/۱۹۶۳م
  • ابن براج، عبدالعزیز، المهذب، کوشش جعفر سبحانی، قم ۱۴۰۶ق
  • ابن حبان، محمد، صحیح، کوشش شعیب ارنووط، بیروت، ۱۴۱۴ق
  • ابن رجب، عبدالرحمان، التخویف من النار، دمشق، ۱۳۹۹ق
  • ابن طاووس، علی، الدروع الواقیة، کوشش مؤسسه آل البیت، قم ۱۴۱۴ق
  • ابن عدی، عبدالله،‌الکامل، کوشش یحیی مختار غزاوی، بیروت، ۱۴۰۹ق
  • ابن عربی، محیی الدین، التجلیات الالهیه، کوشش عثمان اسماعیل یحیی، تہران، ۱۴۰۸ق/ ۱۹۸۸م.
  • ابن عساکر، علی، تبیین کذب المفتری، دمشق، ۱۳۴٧ث
  • ابن عطیه، عبدالحق، المحرر الوجیز، کوشش عبدالسلام عبدالشافی محمد، بیروت، ۱۴۱۳ق
  • ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، کوشش عبدالسلام محمد هارون، قم، ۱۴۰۴ق
  • ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، ۱۴۰۱ق
  • ابن ماجه، محمد، سنن، کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاہره، ۱۹۵۲-۱۹۵۳م
  • ابن مبارک، عبدالله، الزهد، کوشش حبیب الرحمان اعظمی، بیروت، دارالکتب العلمیہ
  • ابن میثم بحرانی، میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، قم، ۱۳۹۸ق.
  • ابن ندیم، محمد، الفهرست، کوشش رضا تجدد، تہران، ۱۳۵۰ش.
  • ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، کوشش طه عبدالرئوف سعد، بیروت، ۱۹٧۵م
  • ابوالشیخ اصفهانی، عبدالله، العظمة، کوشش رضاء الله مبارکفوری، ریاض، ۱۴۰۸ق
  • ابوطالب مکی، محمد، قوت القلوب، قاہره، ۱۳۱۰ق.
  • ابونعیم اصفهانی، احمد، حلیة الاولیاء، قاہره، ۱۳۵۱
  • ابویعلی موصلی، احمد، مسند، کوشش حسین سلیم اسد، دمشق، ۱۴۰۴ق
  • احمد بن حنبل، مسند، قاہره، ۱۳۱۳ق
  • ازهری، محمد، تهذیب الللغة، کوشش محمد عبدالمنعم خفاجی تے دیگران، قاہره، ۱۳۸۴ق
  • اسفراینی، شاهفور، التبصیر فی الدین، کوشش کمال یوسف حوت، بیروت، ۱۴۰۳ق
  • اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۹۸۰م
  • الاختصاص، منسوب به مفید، کوشش علی اکبر غفاری، قم، جماعة المدرسین،
  • اهوازی، حسین، الزهدی، کوشش غلامرضا عرفانیان، قم، ۱۳۹۹ق
  • بخاری، محمد، الادب المفرد، کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، ۱۴۰۹ق
  • بخاری، محمد، صحیح، کوشش مصطفیٰ دیب البغا، بیروت، ۱۴۰٧ق
  • برقی، احمد، المحاسن، کوشش جلال الدین محدث ارموی، تہران، ۱۳۳۱ش
  • بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، کوشش ابراهیم رمضان، بیروت، ۱۴۱۵ق
  • بغوی، حسین، معالم التنزیل، کوشش خالد عک تے مروان سوار، بیروت، ۱۴۰٧ق
  • بیضاوی، عبدالله، انوار التنزیل، قاہره، ۱۳۸۸ق
  • بیهقی، احمد، شعب الایمان، کوشش محمد سعید بن بسیونی زغلول، بیروت، ۱۴۱۰ق
  • ترمذی، محمد، سنن، کوشش احمد محمد شاکر تے دیگران، قاہره٧ ۱۳۵٧ق
  • تفتازانی، مسعود، شرح المقاصد، پاکستان، ۱۴۰۱ق
  • ثعلبی، احمد، تفسیر الکشف تے البیان، کوشش ابومحمد بن عاشور، بیروت،‌۱۴۲۲ق
  • جوالیقی، موهوب، المعرب، کوشش احمد محمد شاکر، قاہره، ۱۳۶۱ق
  • جوهری، اسماعیل، صحاح، کوشش احمد عبدالغفور عطار، قاہره، ۱۳٧۶ق
  • حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک علی الصحیحین، کوشش مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۴۱۱ق
  • خطیب بغدادی، احمد، موضح اوهام الجمع تے التفریق، کوشش عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت، ۱۴۰٧ق
  • خفاجی، احمد، شفاء الغلیل، کوشش محمد بدرالدین نعسانی، قاہره، ۱۳۲۵ق.
  • خوارزمی، حسین، شرح فصوص الحکم، کوشش نجیب مایل هروی، تہران، ۱۳۶۴ش.
  • دارمی، عبدالله، سنن، کوشش فواز احمد زمرلی تے خالد سبع علمی، بیروت، ۱۴۹٧.
  • دیلمی، شیرویه، الفردوس بمأثور الخطاب، کوشش محمد سعید بن بسیونی زغلول، بیروت، ۱۹۸۶م.
  • راغب اصفهانی، حسین، المفردات، کوشش محمد سید کیلانی، بیروت، دارالمعرفه.
  • روزبهان بقلی، شرح شطحیات، کوشش هانری کربن، تہران، ۱۳۶۴ش.
  • زمخشری، محمود، الکشاف، قاہره، ۱۳۶۶ق.
  • زیلعی، عبدالله، نصب الرایة، کوشش محمد یوسف بنوری، قاہره، ۱۳۵٧ق.
  • سراج، عبدالله، اللمع فی التصوف، کوشش ر. نیکلسن، لیدن، ۱۹۱۴م.
  • سمعانی، منصور، تفسیر، کوشش یاسر ابراهیم تے غنیم عباس غنیم، ریاض، ۱۴۱۸ق.
  • سنایی، دیوان، کوشش مدرس رضوی، تہران، ۱۳۶۲ش.
  • سهمی، حمزه، تریخ جرجان، کوشش محمد عبدالمعید خان، بیروت، ۱۴۰٧ق.
  • سید مرتضی، علی، «الحدود تے الحقائق»، رسالے الشریف المرتضی، کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۵ق.
  • سیوطی، الاتقان، کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، ۱۳۶۳ش.
  • شهرستانی، محمد، الملل تے النحل، کوشش جمال ابراهیم، قاہره، ۱۴۱۹ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، الاعتقادات، کوشش عصام عبدالسید، قم، *شیخ صدوق، الامالی، قم، ۱۴۱٧ق
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، التوحید، کوشش علی اکبر غفاری، قم، ۱۳۶۲ش
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، کوشش علی اکبر غفاری، قم، ۱۳۶۲ش
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، امالی، قم، ۱۴۱٧ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، عقاب الاعمال، همراه ثواب الاعمال، قم،‌۱۳۶۴ش
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع، نجف، ۱۳۸۶ق
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، بیروت، ۱۴۰۴ق
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، معانی الاخبار، کوشش علی اکبر غفاری، قم، ۱۳۶۱ش
  • شیخ مفید، محمد، الامالی، کوشش حسین استادولی تے علی اکبر غفاری، قم، ۱۴۰۳ق.
  • شیخ مفید، محمد، الکافئه فی ابطال توبة الخاطئه، کوشش علی اکبر زمانی نژاد، قم، ۱۴۱۳ق.
  • شیخ مفید، محمد، اوائل المقالات، کوشش زنجانی تے واعظ چرندابی، تبریز، ۱۳٧۱ق.
  • صفار، محمد، بصائر الدرجات، تہران، ۱۴۰۴ق.
  • صنعانی، عبدالرزاق، تفسیر القرآن، کوشش مسلم محمد، ریاض، ۱۴۱۰ق.
  • ضیاء مقدسی، محمد، الاحادیث المختاره، کوشش عبدالملک عبدالله ابن دهیش، مکه، ۱۴۱۰ق.
  • طبرانی، سلیمان، الاوائل، کوشش محمد شکور امریر، بیروت،۱۴۰۳ ق.
  • طبرانی، سلیمان، المعجم الاوسط، کوشش طارق بن عوض الله تے عبدالمحسن بن ابراهیم حسینی، قاہره، ۱۴۱۵ق.
  • طبرانی، سلیمان، المعجم الکبیر،‌ کوشش حمدی عبدالحمید سلفی، موصل، ۱۴۰۴ق.
  • طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاح، کوشش محمدباقر موسوی خرسان، نجف، ۱۳۸۶ق.
  • طبری، تفسیر، بیروت، ۱۴۰۵ق.
  • طوسی، محمد، الامالی، قم، ۱۴۱۳ق.
  • طوسی، محمد، التبیان، کوشش احمد حبیب قصیر عاملی، نجف، ۱۳۸۳ق.
  • طوسی، محمد، الفهرست، کوشش جواد قیومی، قم، ۱۴۱٧ق.
  • عضدالدین ایجی، عبدالرحمان، المواقف، کوشش عبدالرحمان عمیره، بیروت، ۱۹۹٧م.
  • عطار نیشابوری، فرید الدین، تذکرة الاولیاء، کوشش محمد استعلامی، تہران، ۱۳۶۶ش.
  • عقیلی، محمد، کتاب الضعفاء الکبیر، کوشش عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت، ۱۴۰۴ق.
  • علاء بن رزین، «اصل» ضمن الاصول الستة عشر، قم، ۱۴۰۵ق.
  • علامہ حلی، حسن، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، کوشش ابراهیم موسوی زنجانی، قم، ۱۳٧۴ش.
  • عهد عتیق
  • غزنوی، محمد، تھ‏‏اںو‏اں ژنده پیل، کوشش حشمت الله مؤید سنندجی، تہران، ۱۳۴۰ش.
  • فخرالدین رازی، اعتقادات فرق المسلمین تے المشرکین، کوشش علی سامی نشار، بیروت، ۱۴۰۲ق.
  • فخرالدین رازی، التفسیر الکبیر، قاہره، ۱۳۲۱ق.
  • قاضی نعمان، دعائم الاسلام، کوشش آصف فیضی، قاہره، ۱۳۸۳ق.
  • قشیری، عبدالکریم، لطائف الاشارات، کوشش ابراهیم بسیونی، قاہره، ۱۹۸۱-۱۹۸۳م.
  • قمی، علی، تفسیر، کوشش طیب موسوی جزیرےی، نجف، ۱۳۸۶-۱۳۸٧ق.
  • قنوجی، محمدصدیق، یقظة اولی الاعتبار عما ورد فی ذکر النار، چ سنگی، بهوپال، ۱۲۹۴ق.
  • قیصری، داوود، شرح فصوص الحکم، تہران، ۱۲۹۹ق.
  • کتاب سلیم بن قیس، کوشش محمدباقر انصاری، قم، ۱۴۱۵ق.
  • کتانی، محمد، الرسالة المستطرفة، کوشش محمدمنتصر زمزمی، بیروت، ۱۴۰۶ق.
  • کلینی، محمد، الکافی، کوشش علی اکبر غفاری، تہران، ۱۳٧٧ق.
  • متقی هندی، علی، کنزالعمال، کوشش بکری حیانی تے صفوت سقا، بیروت، ۱۴۰۹ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • مسلم بن حجاج، صحیح، کوشش محمدفؤاد عبدالباقی، قاہره، ۱۹۵۵م.
  • مصباح الشریعة، منسوب به امام جعفر صادق، بیروت، ۱۴۰۰ق.
  • مقاتل بن سلیمان، التفسیر، کوشش احمد فرید، بیروت، ۱۴۲۴ق.
  • مقدسی، مطهر، البدء تے التریخ، کوشش کلمان هوار، پاریس، ۱۹۱۶م.
  • نابلسی، عبدالغنی، اهل الجنة تے اهل النار، قاہره، مکتبة التراث الاسلامی.
  • نجاشی، احمد، رجال، کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰٧ق.
  • نعیم بن حماد، الفتن، کوشش سمیر امین زهیری، قاہره، ۱۴۱۲ق.
  • هجویری، علی، کشف المحجوب، کوشش ژوکوفسکی، تہران، ۱۳۵۸ش.
  • هناد کوفی، الزهد، کوشش عبدالرحمان عبدالجبار فریوایی، کویت، ۱۴۰۶ق.
  • ہیثمی، علی، مجمع الزوائد، قاہره، ۱۳۵۶ق.
  • Sacy, S. de, Lettre de M. le baron Silvestre de Sacy a M. Gracin de Tassy, JA, 1982, vol. IV.
  • Gieger, A., Was hat Mohammed aus dem Judenthume augenommen?, Leipzig, 1902
  • Smith, M. , Rabia, the Mystic, Lahor, 1983
  • Smith, M. The Way of the Mystics, London, 1976
  • Schimmel, a., Mystical Dimensions of Islam, Chapel Hill, 1975.